TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG THƯỜNG XUYÊN MÔN CÔNG NGHỆ (CHƯƠNG TRÌNH GDPT 2018)

Tổng quan về giáo trình

Tài liệu "Sử dụng phương pháp dạy học, giáo dục phát triển phẩm chất, năng lực học sinh thực hiện Chương trình GDPT 2018 – Môn Công nghệ" do tác giả Nguyễn Thị Thanh Nga biên soạn, được Trường Cao đẳng Sư phạm Gia Lai (trực thuộc Sở Giáo dục và Đào tạo Gia Lai) ban hành vào tháng 8 năm 2020. Đây là tài liệu phục vụ công tác bồi dưỡng thường xuyên cho đội ngũ giáo viên và đào tạo sinh viên ngành Sư phạm Kỹ thuật – Công nghệ.

Vị trí của tài liệu nằm trong khối kiến thức phương pháp dạy học chuyên ngành, hỗ trợ chuyển đổi từ mô hình tiếp cận nội dung sang mô hình tiếp cận năng lực của Chương trình Giáo dục phổ thông (GDPT) 2018. Mục tiêu đào tạo của tài liệu tập trung vào:

  • Giúp người học nắm vững cơ sở lý luận, quan điểm phát triển và mục tiêu của môn Công nghệ trong chương trình mới;
  • Phân tích chi tiết yêu cầu cần đạt về phẩm chất chủ yếu, năng lực chung và 5 thành phần năng lực công nghệ cốt lõi;
  • Làm rõ cấu trúc mạch nội dung môn học xuyên suốt các cấp học, trọng tâm là cấp Trung học cơ sở (từ lớp 6 đến lớp 9);
  • Cung cấp định hướng triển khai các phương pháp dạy học tích cực, mô hình giáo dục STEM và kỹ thuật kiểm tra đánh giá theo chuẩn năng lực.

Tài liệu được xây dựng dựa trên phương pháp Sơ đồ ngược (back mapping), lấy chuẩn đầu ra làm căn cứ thiết kế tiến trình dạy học. Điểm đặc sắc là sự gắn kết giữa lý thuyết giáo dục hiện đại với cấu trúc 15 mô đun tự chọn mang tính hướng nghiệp cao, đi kèm hệ thống bài học mẫu và đề kiểm tra minh họa chuẩn hóa.


Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Tài liệu được cấu trúc thành các nội dung chuyên môn liền mạch theo logic sư phạm:

  1. Khái quát Chương trình GDPT 2018 và Đặc điểm môn Công nghệ: Trình bày lộ trình triển khai cuốn chiếu từ năm học 2020–2021 đến 2024–2025; vai trò bắt buộc của môn học ở giai đoạn giáo dục cơ bản và tính chất môn học lựa chọn thuộc nhóm Công nghệ – Nghệ thuật ở giai đoạn định hướng nghề nghiệp.
  2. Hệ thống mục tiêu và yêu cầu cần đạt: Phân tích các cấp độ cần đạt của 5 thành phần năng lực công nghệ qua các cấp học (Tiểu học, THCS, THPT) và sự tích hợp với 5 phẩm chất chủ yếu (Yêu nước, Nhân ái, Chăm chỉ, Trung thực, Trách nhiệm) cùng 3 nhóm năng lực chung.
  3. Mạch nội dung giáo dục cấp THCS:
    • Lớp 6 – Công nghệ trong gia đình: Nhà ở (kiến trúc, nhà thông minh), Bảo quản và chế biến thực phẩm, Trang phục và thời trang, Đồ dùng điện trong gia đình.
    • Lớp 7 – Nông, Lâm nghiệp và Thủy sản: Quy trình trồng trọt và công nghệ cao, Trồng và bảo vệ rừng, Kỹ thuật chăn nuôi gia súc/gia cầm, Kỹ thuật nuôi thủy sản nước ngọt.
    • Lớp 8 – Công nghiệp và Thiết kế kĩ thuật: Bản vẽ kỹ thuật (hình chiếu vuông góc, bản vẽ chi tiết, bản vẽ nhà), Cơ khí (truyền động, biến đổi chuyển động, gia công nguội), An toàn điện, Kỹ thuật điện (mạch điều khiển cảm biến ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm), Quy trình thiết kế kỹ thuật.
    • Lớp 9 – Công nghệ và Hướng nghiệp: Phân luồng giáo dục, thị trường lao động kỹ thuật, lý thuyết chọn nghề và hệ thống 15 mô đun trải nghiệm tự chọn thuộc 3 nhóm (Công nghiệp, Nông – Lâm – Thủy sản, Dịch vụ).
  4. Phương pháp dạy học phát triển phẩm chất, năng lực: Phân tích dạy học giải quyết vấn đề, dạy học theo tình huống, dạy học định hướng hành động (dạy học theo dự án) và kỹ thuật dạy học tích cực (KWLH, Brainstorming, Mindmap).
  5. Kiểm tra và đánh giá trong dạy học Công nghệ: Nguyên tắc đảm bảo tính khách quan; kỹ thuật xây dựng công cụ đánh giá quá trình và đánh giá tổng kết.
  6. Hệ thống Phụ lục: Gồm bài học mẫu chi tiết và đề kiểm tra minh họa có ma trận đánh giá.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

  • Lý luận xây dựng chương trình theo phương pháp Sơ đồ ngược (Back mapping): Thiết lập quy trình đi từ mục tiêu xã hội $\rightarrow$ Chuẩn năng lực đầu ra $\rightarrow$ Nội dung giáo dục $\rightarrow$ Phương pháp dạy học $\rightarrow$ Đánh giá.
  • Mô hình giáo dục kỹ thuật quốc tế: Kế thừa các mô hình giáo dục kỹ thuật tổng hợp, mô hình công nghệ đại cương, mô hình định hướng thiết kế và chuẩn hiểu biết công nghệ phổ thông (Technological Literacy Standards).
  • Nguyên lý giáo dục STEM: Tiếp cận liên môn Khoa học (Science), Công nghệ (Technology), Kỹ thuật (Engineering), Toán học (Math) nhằm giải quyết các vấn đề thực tiễn.
  • Hệ thống khái niệm sư phạm chuẩn hóa: Làm rõ định nghĩa về năng lực, phẩm chất, yêu cầu cần đạt, dạy học tích hợp, dạy học phân hóa, kế hoạch giáo dục nhà trường và nội dung giáo dục địa phương.

Kỹ năng phát triển

  • Năng lực thiết kế bài dạy kỹ thuật: Khả năng chuyển hóa chuẩn kiến thức thành các hoạt động học tập dựa trên hành động và trải nghiệm thực tiễn.
  • Năng lực thao tác kỹ thuật và thực hành: Đọc/lập bản vẽ kỹ thuật cơ bản, tính toán tỷ số truyền động cơ khí, đấu nối mạch điện điều khiển sử dụng cảm biến, nạp code điều khiển kit vi điều khiển (Pascal/C), thực hiện kỹ thuật chiết ghép/giâm cành và xét nghiệm môi trường nước nuôi trồng.
  • Năng lực đánh giá và đo lường: Xây dựng bảng tiêu chí đánh giá sản phẩm (Rubrics), thiết kế đề kiểm tra kết hợp giữa câu hỏi lý thuyết tình huống và bài tập thực hành.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Tài liệu xác định nguyên tắc cốt lõi trong đổi mới phương pháp: "Học sinh tự mình hoàn thành nhiệm vụ nhận thức với sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên". Mô hình dạy học chuyển trọng tâm từ việc truyền thụ nội dung một chiều sang tổ chức hoạt động chiếm lĩnh tri thức.

Các hình thức tổ chức dạy học

  1. Dạy học giải quyết vấn đề: Đặt người học vào các tình huống kỹ thuật chứa đựng mâu thuẫn nhận thức; thông qua phân tích và thử nghiệm, học sinh tự khám phá quy trình hoặc nguyên lý công nghệ.
  2. Dạy học theo tình huống (Case studies): Xây dựng các chủ đề phức hợp mang tính liên môn, gắn trực tiếp với bối cảnh đời sống gia đình, sản xuất địa phương hoặc các vấn đề an toàn lao động.
  3. Dạy học định hướng hành động (Dạy học theo dự án): Kết hợp hoạt động trí tuệ với thao tác chân tay; học sinh làm việc nhóm để tạo ra sản phẩm kỹ thuật cụ thể (mô hình tưới tự động, sản phẩm mộc gia dụng, món ăn, trang phục).
  4. Phương pháp đặc thù môn Kỹ thuật: Trình diễn vật phẩm kỹ thuật, làm mẫu thao tác mẫu mực, phân tích cấu trúc sản phẩm, thực hành lắp ráp mạch điện và thí nghiệm nông nghiệp.

Kiểm tra và đánh giá kết quả

  • Đánh giá quá trình (Formative Assessment): Diễn ra liên tục trong các hoạt động học tập, quan sát thao tác thực hành, đánh giá qua hồ sơ học tập, sản phẩm dự án và nhật ký thực hành nhằm cung cấp phản hồi giúp học sinh điều chỉnh cách học.
  • Đánh giá tổng kết (Summative Assessment): Thực hiện tại thời điểm kết thúc giai đoạn học tập nhằm xác định mức độ thành thạo theo chuẩn đầu ra; kết hợp giữa bài kiểm tra viết định hướng giải quyết vấn đề và bài thực hành thao tác kỹ thuật.

Điểm nổi bật và cập nhật

Tiêu chí Chương trình cũ Tài liệu bồi dưỡng môn Công nghệ 2018
Cách tiếp cận Tiếp cận nội dung, truyền thụ kiến thức hàn lâm. Tiếp cận năng lực, thiết kế theo sơ đồ ngược (back mapping).
Trục tư tưởng Tách rời lý thuyết và bài tập kỹ thuật rời rạc. Song hành giữa mô hình năng lực công nghệ và mạch nội dung thực tiễn.
Công nghệ hiện đại Thiết bị điện truyền thống, kỹ thuật thủ công cũ. Tích hợp mạch cảm biến, kit vi điều khiển (C/Pascal), nông nghiệp công nghệ cao.
Giáo dục STEM Chưa được định hình rõ nét trong cấu trúc môn. Tích hợp sâu rộng liên môn Toán – Khoa học – Kỹ thuật – Công nghệ.
Mức độ phân hóa Cố định nội dung theo từng khối lớp. 15 mô đun tự chọn lớp 9 phân luồng theo 3 nhóm ngành nghề rõ rệt.

Chương trình triển khai định hướng "tháp giảm tải": giảm số tiết học lý thuyết kinh viện, tăng thời lượng thực hành chế tạo, tăng tính mở để địa phương linh hoạt lựa chọn nội dung phù hợp với điều kiện kinh tế – xã hội của từng vùng miền.


Đối tượng sử dụng giáo trình

  • Sinh viên ngành Sư phạm Kỹ thuật, Sư phạm Công nghệ: Sử dụng làm tài liệu học tập chính cho các học phần Phương pháp dạy học môn Công nghệ, Thiết kế bài dạy kỹ thuật và Đánh giá trong giáo dục công nghệ.
  • Giáo viên môn Công nghệ cấp THCS và THPT: Dùng làm tài liệu bồi dưỡng thường xuyên, tài liệu chuẩn hóa chuyên môn phục vụ đổi mới kế hoạch bài dạy và phương pháp kiểm tra đánh giá theo CT GDPT 2018.
  • Cán bộ quản lý giáo dục và Chuyên viên phụ trách bộ môn: Tài liệu tham khảo tại các Phòng GD&ĐT, Sở GD&ĐT trong việc chỉ đạo xây dựng Kế hoạch giáo dục nhà trường và phát triển chương trình giáo dục địa phương.
  • Yêu cầu kiến thức tiên quyết: Người học cần có kiến thức cơ bản về khoa học tự nhiên (Vật lý, Sinh học, Hóa học), tâm lý học lứa tuổi học sinh THCS và lý luận dạy học đại cương.

Câu hỏi thường gặp

1. Tài liệu này phù hợp với ai?

Tài liệu phù hợp với sinh viên các khối trường sư phạm chuyên ngành kỹ thuật, giáo viên môn Công nghệ các cấp phổ thông (đặc biệt là cấp THCS) và cán bộ quản lý phụ trách chuyên môn giáo dục kỹ thuật – hướng nghiệp.

2. Cần kiến thức nền nào để học tài liệu này?

Người học cần nắm vững kiến thức cơ bản về khoa học tự nhiên (vật lý đại cương, sinh học ứng dụng), cơ sở kỹ thuật điện – cơ khí cơ bản, cùng với các nguyên lý tâm lý học giáo dục và lý luận dạy học cơ bản.

3. Điểm khác biệt cốt lõi so với các tài liệu dạy học Công nghệ trước đây là gì?

Điểm khác biệt cốt lõi là tài liệu chuyển dịch từ việc trang bị kiến thức mô tả sang phát triển 5 thành phần năng lực công nghệ chuyên biệt, cấu trúc lại mạch nội dung gắn với tư duy thiết kế kỹ thuật, mô hình giáo dục STEM và cấu trúc 15 mô đun phân luồng nghề nghiệp.

4. Làm sao để tự học và nghiên cứu tài liệu hiệu quả?

Người học nên kết hợp đọc hiểu lý thuyết về mô hình năng lực với việc phân tích đối chiếu trực tiếp các bài dạy minh họa trong phần phụ lục; đồng thời thực hành soạn giáo án theo định hướng hoạt động và thiết kế thử nghiệm các ma trận đề kiểm tra đánh giá.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo không?

Tài liệu cung cấp đầy đủ hệ thống bảng giải thích thuật ngữ chuyên ngành ở phần đầu, cùng 2 phần phụ lục quan trọng gồm hệ thống kế hoạch bài học mẫu (giáo án mẫu) và đề kiểm tra minh họa chuẩn hóa kèm theo tài liệu tham khảo chính thống.


Kết luận

Tài liệu "Sử dụng phương pháp dạy học, giáo dục phát triển phẩm chất, năng lực học sinh thực hiện Chương trình GDPT 2018 – Môn Công nghệ" phản ánh đầy đủ hệ thống lý luận và thực tiễn triển khai môn học theo chuẩn chương trình mới.

Lộ trình nghiên cứu đề xuất:

  1. Nghiên cứu hệ thống thuật ngữ và quan điểm xây dựng chương trình theo phương pháp Sơ đồ ngược;
  2. Phân tích ma trận yêu cầu cần đạt của 5 thành phần năng lực công nghệ từ lớp 6 đến lớp 9;
  3. Ứng dụng các phương pháp dạy học dự án, dạy học giải quyết vấn đề vào từng mạch kiến thức cụ thể;
  4. Khai thác hệ thống bài học mẫu và đề kiểm tra minh họa tại phần phụ lục để chuẩn hóa năng lực thiết kế kế hoạch giáo dục.