Tài liệu bồi dưỡng cộng tác viên công tác xã hội theo Quyết định số 512 ngày 28/12/2017

Tài liệu bồi dưỡng cộng tác viên công tác xã hội theo Quyết định 512/2017 được xây dựng nhằm nâng cao năng lực cho các cộng tác viên trong… 147 trang · 2017.

• Tác giả: Ts. Nguyễn Thị Vân
• Người hướng dẫn: Ths. Phạm Thị Tâm
• Trường học: Trường Đào Tạo, Bồi Dưỡng Cán Bộ, Công Chức Lao Động - Xã Hội
• Chuyên ngành: Công Tác Xã Hội
• Đề tài: Tài Liệu Bồi Dưỡng Cộng Tác Viên Công Tác Xã Hội
• Loại tài liệu: tài liệu
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• DANH MỤC VIẾT TẮT
• 1. Chuyên đề 1: GIỚI THIỆU VỀ NGHỀ CÔNG TÁC XÃ HỘI
• 2. Chuyên đề 2: HÀNH VI CON NGƯỜI VÀ MÔI TRƯỜNG XÃ HỘI
• 3. Chuyên đề 3: CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI CÁ NHÂN VÀ GIA ĐÌNH
• 4. Chuyên đề 4: CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI NHÓM VÀ PHÁT TRIỂN CỘNG ĐỒNG
• 5. Chuyên đề 5: CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI NGƯỜI CÓ NHU CẦU ĐẶC BIỆT
• 6. Chuyên đề 6: QUẢN LÝ TRƯỜNG HỢP

Tóm tắt

I. Tổng quan về tài liệu bồi dưỡng cộng tác viên công tác xã hội

Tài liệu bồi dưỡng cộng tác viên công tác xã hội theo Quyết định 512/2017 được xây dựng nhằm nâng cao năng lực cho các cộng tác viên trong lĩnh vực công tác xã hội. Tài liệu này không chỉ cung cấp kiến thức lý thuyết mà còn hướng dẫn thực hành, giúp cộng tác viên có thể áp dụng vào thực tế. Nội dung tài liệu được biên soạn bởi các chuyên gia có kinh nghiệm trong lĩnh vực này, đảm bảo tính chính xác và phù hợp với nhu cầu thực tiễn.

1.1. Mục tiêu của tài liệu bồi dưỡng cộng tác viên

Mục tiêu chính của tài liệu là trang bị cho cộng tác viên những kiến thức và kỹ năng cần thiết để thực hiện công tác xã hội hiệu quả. Tài liệu giúp cộng tác viên hiểu rõ hơn về vai trò của mình trong việc hỗ trợ các đối tượng yếu thế trong xã hội.

1.2. Đối tượng áp dụng tài liệu bồi dưỡng

Tài liệu này được áp dụng cho các cộng tác viên công tác xã hội đang làm việc tại các cơ sở cung cấp dịch vụ xã hội, các xã, phường, thị trấn và các cơ quan liên quan đến công tác xã hội.

II. Những thách thức trong công tác bồi dưỡng cộng tác viên công tác xã hội

Trong quá trình bồi dưỡng cộng tác viên, nhiều thách thức đã được nhận diện. Một trong số đó là việc thiếu hụt nguồn lực và sự hỗ trợ từ các cơ quan chức năng. Điều này ảnh hưởng đến chất lượng đào tạo và khả năng thực hiện nhiệm vụ của cộng tác viên. Ngoài ra, sự thay đổi nhanh chóng của các vấn đề xã hội cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về kiến thức và kỹ năng cho cộng tác viên.

2.1. Thiếu hụt nguồn lực và hỗ trợ

Nhiều cơ sở cung cấp dịch vụ công tác xã hội gặp khó khăn trong việc huy động nguồn lực tài chính và nhân lực, dẫn đến việc bồi dưỡng cộng tác viên không đạt hiệu quả như mong muốn.

2.2. Sự thay đổi nhanh chóng của các vấn đề xã hội

Các vấn đề xã hội như nghèo đói, bạo lực gia đình, và các vấn đề sức khỏe tâm thần đang gia tăng, yêu cầu cộng tác viên phải liên tục cập nhật kiến thức và kỹ năng để đáp ứng nhu cầu thực tiễn.

III. Phương pháp bồi dưỡng cộng tác viên công tác xã hội hiệu quả

Để nâng cao hiệu quả bồi dưỡng, cần áp dụng các phương pháp giảng dạy hiện đại và phù hợp với đối tượng học viên. Các phương pháp này bao gồm học tập trải nghiệm, thảo luận nhóm và các hoạt động thực hành. Việc kết hợp lý thuyết và thực hành sẽ giúp cộng tác viên nắm vững kiến thức và kỹ năng cần thiết.

3.1. Học tập trải nghiệm trong bồi dưỡng

Học tập trải nghiệm giúp cộng tác viên có cơ hội thực hành và áp dụng kiến thức vào thực tế, từ đó nâng cao khả năng giải quyết vấn đề trong công tác xã hội.

3.2. Thảo luận nhóm và chia sẻ kinh nghiệm

Thảo luận nhóm tạo điều kiện cho cộng tác viên chia sẻ kinh nghiệm và học hỏi lẫn nhau, từ đó nâng cao kỹ năng giao tiếp và hợp tác trong công việc.

IV. Ứng dụng thực tiễn của tài liệu bồi dưỡng cộng tác viên công tác xã hội

Tài liệu bồi dưỡng không chỉ là lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn rõ rệt. Các cộng tác viên sau khi hoàn thành khóa bồi dưỡng có thể áp dụng kiến thức vào công việc hàng ngày, từ đó nâng cao chất lượng dịch vụ công tác xã hội. Điều này không chỉ giúp ích cho cộng đồng mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của xã hội.

4.1. Nâng cao chất lượng dịch vụ công tác xã hội

Việc áp dụng kiến thức từ tài liệu bồi dưỡng giúp cộng tác viên nâng cao chất lượng dịch vụ, đáp ứng tốt hơn nhu cầu của các đối tượng yếu thế trong xã hội.

4.2. Góp phần vào sự phát triển bền vững của xã hội

Cộng tác viên được bồi dưỡng tốt sẽ có khả năng hỗ trợ cộng đồng vượt qua khó khăn, từ đó góp phần vào sự phát triển bền vững của xã hội.

V. Kết luận về tương lai của công tác bồi dưỡng cộng tác viên công tác xã hội

Tương lai của công tác bồi dưỡng cộng tác viên công tác xã hội phụ thuộc vào sự quan tâm và đầu tư từ các cơ quan chức năng. Cần có những chính sách hỗ trợ và phát triển bền vững để nâng cao chất lượng bồi dưỡng. Điều này sẽ giúp cộng tác viên có đủ năng lực để đáp ứng các thách thức trong công tác xã hội.

5.1. Chính sách hỗ trợ từ cơ quan chức năng

Cần có các chính sách hỗ trợ cụ thể từ chính phủ và các cơ quan chức năng để đảm bảo nguồn lực cho công tác bồi dưỡng cộng tác viên.

5.2. Định hướng phát triển bền vững trong công tác xã hội

Định hướng phát triển bền vững sẽ giúp nâng cao chất lượng công tác xã hội, từ đó tạo ra những giá trị tích cực cho cộng đồng và xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Tài liệu bồi dưỡng cộng tác viên công tác xã hội là tài liệu đào tạo chuyên môn nghiệp vụ thuộc lĩnh vực Công tác xã hội và An sinh xã hội, do Trường Đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức Lao động - Xã hội tổ chức biên soạn và ban hành theo Quyết định số 512/QĐ-ĐTBD ngày 28/12/2017. Tài liệu do Ts. Nguyễn Thị Vân làm chủ biên cùng đội ngũ giảng viên, nhà khoa học gồm Ts. Hà Thị Thư, Ts. Nguyễn Thị Thái Lan, Ts. Phạm Tiến Nam, Ths. Nguyễn Kim Loan và Ths. Hán Đình Hoè.

Về vị trí trong hệ thống đào tạo, tài liệu được xây dựng nhằm cụ thể hóa chương trình bồi dưỡng theo tiêu chuẩn chức danh nghề nghiệp viên chức chuyên ngành công tác xã hội và cộng tác viên công tác xã hội theo Quyết định số 1751/QĐ-LĐTBXH ngày 08/11/2017 của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, gắn liền với mục tiêu của Đề án phát triển nghề công tác xã hội giai đoạn 2010–2020 (Quyết định số 32/2010/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ) và Thông tư liên tịch số 30/2015/TT-BLĐTBXH-BNV.

Mục tiêu học tập của tài liệu tập trung vào việc trang bị cho người học hệ thống tri thức nền tảng về bản chất, nguyên tắc đạo đức, giá trị cốt lõi của nghề công tác xã hội; đồng thời hình thành và chuẩn hóa năng lực thực hành các phương pháp can thiệp từ cấp độ vi mô (cá nhân), trung mô (gia đình, nhóm) đến vĩ mô (cộng đồng). Cấu trúc tài liệu gồm 6 chuyên đề chuyên sâu, tiếp cận theo phương châm "thực học - thực nghiệp", gắn kết giữa lý thuyết khoa học hành vi quốc tế với hệ thống chính sách an sinh xã hội và đặc thù văn hóa - xã hội tại Việt Nam.

+-------------------------------------------------------------------------------+
|                       KHUNG CHƯƠNG TRÌNH ĐÀO TẠO (6 CHUYÊN ĐỀ)                |
+-------------------------------------------------------------------------------+
| [Chuyên đề 1]   Tổng quan về nghề Công tác xã hội                             |
| [Chuyên đề 2]   Hành vi con người và môi trường xã hội                        |
| [Chuyên đề 3]   Công tác xã hội với cá nhân và gia đình                       |
| [Chuyên đề 4]   Công tác xã hội với nhóm và phát triển cộng đồng              |
| [Chuyên đề 5]   Công tác xã hội với người có nhu cầu đặc biệt                 |
| [Chuyên đề 6]   Quản lý trường hợp (Case Management)                          |
+-------------------------------------------------------------------------------+

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung tài liệu được phân chia thành 6 chuyên đề nghiệp vụ với tiến trình logic từ nhận thức lý luận tổng quát đến kỹ năng tác nghiệp chuyên biệt:

• Chuyên đề 1: Giới thiệu về nghề công tác xã hội (Trang 1–17): Do Ts. Nguyễn Thị Vân và Ts. Phạm Tiến Nam biên soạn. Chuyên đề phân tích định nghĩa công tác xã hội theo Liên đoàn Nhân viên công tác xã hội Quốc tế (IFSW, 2014) và Robert L. Barker (2003); xác định 4 chức năng cốt lõi (phòng ngừa, can thiệp, phục hồi, phát triển); phân định 3 cấp độ can thiệp (vi mô, trung mô, vĩ mô); làm rõ 4 lĩnh vực hoạt động chính (an sinh xã hội, giáo dục, y tế theo Quyết định số 2514/QĐ-BYT, tư pháp theo UNICEF 2016); hệ thống hóa 11 vai trò của nhân viên xã hội (Kirst-Ashman & Hull, 2006); phác thảo tiến trình lịch sử nghề CTXH trên thế giới (COS 1869, Toynbee Hall 1884, Hull House 1889) và tại Việt Nam (Caritas 1949, Trường Công tác xã hội quốc gia 1968, giai đoạn Đổi mới từ 1986 đến nay).
• Chuyên đề 2: Hành vi con người và môi trường xã hội (Trang 18–24): Do Ts. Hà Thị Thư biên soạn. Nội dung làm rõ định nghĩa hành vi dưới góc độ tâm lý học, đạo đức học và công tác xã hội; phân loại hành vi theo mục đích (bản năng, kỹ xảo, trí tuệ, đáp ứng, chủ động theo Danao, Thư & Hường, 2014), theo hình thức biểu hiện (ngôn ngữ: tạo lời, tại lời, mượn lời; phi ngôn ngữ), và theo chuẩn mực xã hội (chuẩn mực thống kê, quy ước cộng đồng, chuẩn mực chức năng theo Vũ Gia Hiền, 2005); phân tích sự tương tác giữa môi trường tự nhiên (hữu hình) và môi trường xã hội (vô hình) tác động đến đời sống con người.
• Chuyên đề 3: Công tác xã hội với cá nhân và gia đình (Trang 25–52): Do Ts. Nguyễn Thị Vân và Ts. Phạm Tiến Nam biên soạn. Trình bày tiến trình 6 bước trong công tác xã hội cá nhân (thiết lập mối quan hệ, tìm hiểu/thăm dò, đánh giá/chẩn đoán, can thiệp, giám sát/đánh giá, hỗ trợ sau kết thúc/chấm dứt); phân tích 5 cấu phần cơ bản (con người, vấn đề dựa trên thuyết nhu cầu Maslow, địa điểm - thời gian, mối quan hệ nghề nghiệp, giải quyết vấn đề); 3 phương pháp can thiệp chính (phương pháp tâm lý xã hội, phương pháp giải quyết vấn đề, phương pháp hành vi); kỹ năng giao tiếp có lời và phi ngôn ngữ; các nguyên tắc lập và lưu trữ hồ sơ; lý luận về gia đình (Luật Hôn nhân và Gia đình 2000), 4 chức năng gia đình, tiêu chí gia đình lành mạnh và 6 giai đoạn chu kỳ đời sống gia đình theo mô hình Carter và McGoldrick (1999).
• Chuyên đề 4: Công tác xã hội với nhóm và phát triển cộng đồng (Trang 53–81): Do Ts. Nguyễn Thị Thái Lan biên soạn. Tập trung vào tiến trình công tác xã hội nhóm 4 giai đoạn (chuẩn bị/thành lập, bắt đầu hoạt động, can thiệp, lượng giá/kết thúc), phân loại 6 mô hình nhóm (trợ giúp, trị liệu, giải trí, giáo dục, xã hội hóa, phát triển) và tiến trình phát triển cộng đồng 5 bước (lựa chọn địa bàn, thâm nhập cộng đồng, họp dân đánh giá vấn đề ưu tiên, triển khai hoạt động, lượng giá).
• Chuyên đề 5: Công tác xã hội với người có nhu cầu đặc biệt (Trang 82–127): Do Ths. Hán Đình Hoè, Ths. Nguyễn Thị Kim Loan và Ts. Nguyễn Thị Vân biên soạn. Cung cấp quy trình can thiệp đối với các nhóm đối tượng đặc thù: trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, người khuyết tật, người cao tuổi, người nhiễm HIV/AIDS, người lạm dụng chất kích thích dạng Amphetamine (ATS) và các chất gây nghiện theo phân loại của NIDA, WHO, UNODC và bảng phân loại bệnh tật quốc tế ICD-10.
• Chuyên đề 6: Quản lý trường hợp (Trang 128 trở đi): Do Ts. Hà Thị Thư biên soạn. Hệ thống hóa quy trình quản lý trường hợp (Case Management) chuẩn mực từ thu thập thông tin tiếp nhận ban đầu, đánh giá đa diện nhu cầu thân chủ, lập kế hoạch trợ giúp, điều phối kết nối mạng lưới nguồn lực, giám sát thực hiện, đánh giá định kỳ đến kết thúc hoặc chuyển giao trường hợp.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               QUY TRÌNH TIẾN TRÌNH CÔNG TÁC XÃ HỘI CÁ NHÂN (6 BƯỚC)               |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|  [Bước 1] Thiết lập mối quan hệ nghề nghiệp                                       |
|  [Bước 2] Tìm hiểu / Thăm dò hoàn cảnh thân chủ                                    |
|  [Bước 3] Đánh giá / Chẩn đoán nhu cầu & vấn đề (Thuyết Maslow)                    |
|  [Bước 4] Can thiệp (Tâm lý xã hội / Giải quyết vấn đề / Hành vi)                 |
|  [Bước 5] Giám sát & Lượng giá kết quả can thiệp                                  |
|  [Bước 6] Hỗ trợ sau kết thúc & Chấm dứt mối quan hệ                              |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Tài liệu thiết lập hệ thống cơ sở lý luận đa ngành bao gồm:

• Hệ giá trị và triết lý nghề nghiệp: Dựa trên tuyên ngôn của IFSW (2012, 2014) về nhân quyền, phẩm giá con người và công bằng xã hội. Hệ thống hóa 7 nguyên tắc thực hành nghề nghiệp (Võ Thuấn, 2005): chấp nhận thân chủ, trao quyền (empowerment), tôn trọng quyền tự quyết, cá biệt hóa, bảo mật thông tin, tự ý thức bản thân và thiết lập ranh giới quan hệ nghề nghiệp.
• Thuyết hệ thống sinh thái (Ecological Systems Theory): Xem xét con người trong mối tương tác đa chiều với môi trường sống, làm cơ sở cho các can thiệp đồng thời ở cấp độ cá nhân, gia đình, tổ chức và xã hội.
• Thuyết nhu cầu con người của Abraham Maslow: Phân cấp 5 bậc nhu cầu (nhu cầu sinh tồn, nhu cầu an toàn, nhu cầu thuộc về nhóm, nhu cầu được tôn trọng, nhu cầu hoàn thiện) làm công cụ đánh giá mức độ thiếu hụt và xác định ưu tiên trợ giúp thân chủ.
• Mô hình chu kỳ đời sống gia đình của Carter và McGoldrick (1999): Cung cấp khung phân tích sự biến đổi cấu trúc, vai trò và các khủng hoảng tâm lý - xã hội của gia đình qua 6 giai đoạn phát triển, từ lúc thanh niên rời gia đình gốc đến các giai đoạn hôn nhân và tuổi già.

Kỹ năng phát triển

Tài liệu hướng tới hình thành các năng lực thực hành chuyên môn cụ thể:

• Kỹ năng giao tiếp và thiết lập mối quan hệ: Sử dụng kỹ thuật điều chỉnh tốc độ, âm lượng, ngôn ngữ phù hợp văn hóa - trình độ của thân chủ; thực hành giao tiếp phi ngôn ngữ (duy trì ánh mắt thích hợp, tư thế ngồi ngang hàng, nghiêng người chú ý, phản hồi nét mặt); rèn luyện thái độ nhiệt tâm, thấu cảm và chân thực.
• Kỹ năng nghiệp vụ can thiệp cá nhân và nhóm: Kỹ năng đặt câu hỏi mở, lắng nghe tích cực có phản hồi (phản hồi cảm xúc), tóm tắt, diễn đạt, khơi gợi, im lặng có chủ đích; kỹ năng điều hành thảo luận nhóm, kỹ năng giải quyết xung đột và ra quyết định tập thể.
• Kỹ năng phát triển cộng đồng và biện hộ: Kỹ năng tổ chức họp dân, xây dựng cây vấn đề, lập kế hoạch hành động cộng đồng, huy động và điều phối nguồn lực tại chỗ, kỹ năng biện hộ chính sách bảo vệ nhóm yếu thế.
• Kỹ năng quản trị hồ sơ: Thu thập thông tin minh bạch, lập biên bản tiếp xúc, lưu trữ hồ sơ theo trật tự thời gian và tiêu chuẩn pháp lý, đảm bảo quy tắc bảo mật theo quy định hành chính.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Tài liệu được thiết kế phục vụ phương pháp giảng dạy tích cực, lấy người học làm trung tâm, kết hợp giữa việc truyền đạt khung lý thuyết chuẩn tắc với rèn luyện kỹ năng giải quyết tình huống thực tế.

+-------------------------------------------------------------------------------+
|                       PHƯƠNG PHÁP ĐÀO TẠO THEO TIẾN TRÌNH                     |
+-------------------------------------------------------------------------------+
| 1. Giảng dạy lý thuyết: Chuẩn hóa khái niệm, văn bản quy phạm, đạo đức        |
| 2. Phân tích tình huống: Nghiên cứu ca bệnh, ca học đường, ca bảo trợ         |
| 3. Đóng vai & Mô phỏng: Thực hành kỹ năng phỏng vấn, giao tiếp phi ngôn ngữ   |
| 4. Bài tập thực địa: Khảo sát cộng đồng, lập hồ sơ trường hợp, lượng giá      |
+-------------------------------------------------------------------------------+

• Tiếp cận sư phạm tương tác: Giảng viên đóng vai trò điều phối, định hướng thông qua việc đặt câu hỏi phản biện, phân tích các ca tình huống (case study) thực tế trong lĩnh vực bảo trợ xã hội, y tế và trường học.
• Thực hành đóng vai và mô phỏng (Role-playing): Học viên được phân công đóng vai nhân viên xã hội và thân chủ (trẻ em bị xâm hại, người nghiện ma túy, phụ nữ bị bạo lực gia đình) để thực hành kỹ năng phỏng vấn thu thập thông tin, kỹ năng thấu cảm và kỹ thuật xử lý hành vi chống đối.
• Hệ thống câu hỏi ôn tập và bài tập thực hành: Cuối mỗi chuyên đề đều có hệ thống câu hỏi yêu cầu phân tích, so sánh các khái niệm (phân biệt công tác xã hội, an sinh xã hội, bảo trợ xã hội; phân tích vai trò nhà điều phối, người trung gian, người môi giới, người biện hộ theo Kirst-Ashman & Hull, 2006) và yêu cầu thiết kế kế hoạch can thiệp cụ thể cho một trường hợp tại địa phương.
• Hướng dẫn tự học và nghiên cứu: Người học được hướng dẫn tra cứu đối sánh giữa nội dung bài giảng với hệ thống văn bản quy phạm pháp luật hiện hành (Thông tư số 30/2015/TT-BLĐTBXH-BNV, Thông tư số 07/2013/TT-BLĐTBXH) và các hướng dẫn chuyên môn của các tổ chức quốc tế (UNICEF, WHO, UNODC).

---

Điểm nổi bật và tính cập nhật

Tài liệu thể hiện tính chuẩn hóa và cập nhật sâu sắc về mặt học thuật và thể chế:

+----------------------------------------------------------------------------------+
|                   CÁC TRỤ CỘT PHÁP LÝ & CHUẨN MỰC TRONG TÀI LIỆU                 |
+----------------------------------------------------------------------------------+
| • Quyết định 32/2010/QĐ-TTg    : Đề án phát triển nghề CTXH giai đoạn 2010-2020  |
| • Thông tư 30/2015/TT-BLĐTBXH  : Mã số, tiêu chuẩn chức danh nghề nghiệp viên chức|
| • Quyết định 1751/QĐ-LĐTBXH    : Chương trình bồi dưỡng theo chức danh nghề nghiệp|
| • Quyết định 2514/QĐ-BYT       : Đề án phát triển nghề CTXH trong ngành Y tế     |
| • Chuẩn quốc tế IFSW / UNICEF  : Khung đạo đức nghề nghiệp và tiêu chuẩn bảo vệ  |
+----------------------------------------------------------------------------------+

• Cơ sở pháp lý đồng bộ: Tài liệu cập nhật trực tiếp các văn bản quy phạm pháp luật quan trọng định hình nghề công tác xã hội tại Việt Nam, bao gồm Thông tư liên tịch số 30/2015/TT-BLĐTBXH-BNV quy định mã số, tiêu chuẩn chức danh nghề nghiệp viên chức CTXH (Hạng II: V.09.04.01, Hạng III: V.09.04.02, Hạng IV: V.09.04.03); Thông tư 07/2013/TT-BLĐTBXH về tiêu chuẩn cộng tác viên; Quyết định 2514/QĐ-BYT về CTXH trong ngành Y tế và Kế hoạch phát triển CTXH trong ngành Giáo dục giai đoạn 2016–2020 của Bộ GD&ĐT.
• Hội nhập chuẩn mực quốc tế: Tiếp thu định nghĩa nghề nghiệp toàn cầu của Liên đoàn Nhân viên công tác xã hội Quốc tế (IFSW, 2014), các nguyên lý từ Hiệp hội Quốc gia Nhân viên Công tác Xã hội Hoa Kỳ (NASW), kết hợp với hướng dẫn thực hành của Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF) trong lĩnh vực tư pháp người chưa thành niên và bảo vệ trẻ em.
• Tính liên ngành và bao quát: Kết hợp chặt chẽ giữa lý luận công tác xã hội với tâm lý học phát triển, xã hội học đô thị - nông thôn, y tế công cộng và luật pháp. Tài liệu phân định rõ ranh giới chuyên môn giữa can thiệp trị liệu tâm lý - xã hội với hoạt động cứu trợ từ thiện thuần túy.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Tài liệu phục vụ cho các nhóm đối tượng cụ thể trong hệ thống an sinh xã hội và giáo dục đào tạo:

+-------------------------------------------------------------------------------+
|                             ĐỐI TƯỢNG SỬ DỤNG                                 |
+-------------------------------------------------------------------------------+
| [1] Cộng tác viên CTXH cấp xã, phường, thị trấn                               |
| [2] Cán bộ, công chức Lao động - Thương binh và Xã hội các cấp               |
| [3] Viên chức công tác xã hội (Hạng III, Hạng IV) tại các trung tâm bảo trợ   |
| [4] Nhân viên công tác xã hội tại bệnh viện, trường học, tổ chức phi chính phủ|
| [5] Sinh viên, học viên chuyên ngành CTXH, Xã hội học, Tâm lý học             |
+-------------------------------------------------------------------------------+

• Cộng tác viên công tác xã hội tại cơ sở: Đội ngũ cộng tác viên tại các xã, phường, thị trấn cần bồi dưỡng kiến thức chuẩn hóa, kỹ năng tiếp cận thân chủ, quản lý hồ sơ và kết nối nguồn lực tại cộng đồng.
• Cán bộ, viên chức ngành Lao động - Thương binh và Xã hội: Cán bộ làm việc tại Phòng LĐTBXH cấp huyện, Sở LĐTBXH, các Trung tâm Bảo trợ xã hội, Cơ sở cai nghiện ma túy, Trung tâm Công tác xã hội cần tài liệu chuẩn hóa để nâng ngạch hoặc bổ sung kiến thức chuyên môn.
• Nhân viên xã hội tại các cơ sở chuyên biệt: Nhân viên phụ trách phòng/tổ công tác xã hội tại các bệnh viện tuyến tỉnh/trung ương, các nhân viên hỗ trợ học đường tại các trường học và cán bộ dự án thuộc các tổ chức phi chính phủ (NGO).
• Giảng viên và sinh viên: Giảng viên các trường đại học, cao đẳng sử dụng làm tài liệu tham khảo bài giảng; sinh viên chuyên ngành Công tác xã hội, Xã hội học, Tâm lý học, Bảo trợ xã hội sử dụng làm tài liệu học tập và nghiên cứu thực địa.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với những đối tượng người học nào?

Tài liệu được thiết kế chuyên biệt cho cộng tác viên công tác xã hội ở cơ sở, viên chức chuyên ngành công tác xã hội hạng III, hạng IV, cán bộ quản lý văn hóa - xã hội cấp xã, cán bộ phụ trách công tác lao động - thương binh và xã hội, cùng người làm việc trong các cơ sở trợ giúp xã hội, bệnh viện, trường học và các tổ chức phi chính phủ.

2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi tiếp cận tài liệu?

Người học cần có hiểu biết cơ bản về các vấn đề xã hội, hệ thống tổ chức bộ máy nhà nước cấp cơ sở, các chủ trương chính sách trợ giúp xã hội hiện hành, và kỹ năng giao tiếp xã hội căn bản.

3. Điểm khác biệt cốt lõi giữa tài liệu bồi dưỡng này với các giáo trình nhập môn lý thuyết là gì?

Tài liệu tập trung sâu vào tính thực hành nghề nghiệp ("thực học - thực nghiệp"), cung cấp các công cụ cụ thể như tiến trình 6 bước can thiệp cá nhân, tiến trình 4 giai đoạn làm việc nhóm, kỹ thuật phỏng vấn, biểu mẫu và quy tắc quản lý hồ sơ, cùng quy trình quản lý trường hợp chi tiết gắn liền với các văn bản pháp lý chuyên ngành của Việt Nam.

4. Phương pháp nào giúp tự học và vận dụng tài liệu này hiệu quả nhất?

Người học nên kết hợp đọc lý thuyết từng chuyên đề, trả lời đầy đủ hệ thống câu hỏi ôn tập cuối chương, thực hành phân tích các ca tình huống thực tế tại địa phương nơi mình đang công tác và áp dụng các nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp vào quy trình tiếp xúc thân chủ hàng ngày.

5. Những tài liệu và văn bản pháp luật nào cần tham khảo bổ trợ?

Người học nên tham khảo thêm Luật Trẻ em 2016, Luật Người khuyết tật 2010, Luật Người cao tuổi 2009, Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, Thông tư số 30/2015/TT-BLĐTBXH-BNV, Thông tư số 07/2013/TT-BLĐTBXH, cùng các tài liệu hướng dẫn thực hành công tác xã hội của UNICEF, WHO và Liên đoàn Nhân viên công tác xã hội Quốc tế (IFSW).

---

Kết luận

Tài liệu bồi dưỡng cộng tác viên công tác xã hội do Trường Đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức Lao động - Xã hội ban hành là công trình học thuật có giá trị chuẩn hóa nghiệp vụ cao, gắn kết chặt chẽ giữa tri thức khoa học xã hội quốc tế với thể chế chính sách an sinh xã hội Việt Nam.

Tài liệu xác lập một lộ trình học tập logic từ việc định hình nhận thức nghề nghiệp, bản chất hành vi con người đến việc làm chủ các phương pháp can thiệp cá nhân, gia đình, nhóm, cộng đồng và kỹ thuật quản lý trường hợp. Đây là tài liệu nghiệp vụ phục vụ thiết thực cho công tác đào tạo, nâng cao năng lực cho đội ngũ cộng tác viên và nhân viên công tác xã hội trong mạng lưới an sinh xã hội tại cơ sở.

Trích đoạn nội dung tài liệu

TRƯỜNG ĐÀO TẠO, BỒI DƯỠNG CÁN BỘ, CÔNG CHỨC LAO ĐỘNG - XÃ HỘI Chủ biên: Ts. Nguyễn Thị Vân TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG CỘNG TÁC VIÊN CÔNG TÁC XÃ HỘI (Ban hành theo Quyết định số 512 ngày 28/12/2017 của Hiệu trưởng Trường Đào tạo, bồi dưỡng cán bộ công chức lao động - xã hội) Hà Nội, năm 2017 TRƯỜNG ĐÀO TẠO, BỒI DƯỠNG CÁN BỘ, CÔNG CHỨC LAO ĐỘNG - XÃ HỘI TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG CỘNG TÁC VIÊN CÔNG TÁC XÃ HỘI (Ban hành theo Quyết định số 512 ngày 28/12/2017 của Hiệu trưởng Trường Đào tạo, bồi dưỡng cán bộ công chức lao động - xã hội) Hà Nội, năm 2017 i TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG CỘNG TÁC VIÊN CÔNG TÁC XÃ HỘI (Ban hành theo Quyết định số 512 ngày 28/12/2017 của Hiệu trưởng Trường Đào tạo, bồi dưỡng cán bộ công chức lao động - xã hội) Nhóm tác giả tham gia biên soạn: Ts. Nguyễn Thị Vân (Chủ biên) Ts. Hà Thị Thư Ts.

Nguyễn Thị Thái Lan Ts. Phạm Tiến Nam Ths. Nguyễn Kim Loan Nhóm hỗ trợ kỹ thuật Ths. Phạm Thị Tâm CN.

Trần Thị Hạnh Ths. Vũ Thị Hải Hòa Ths. Doãn Văn Huy CN. Đỗ Thị Kim Huế ii LỜI NÓI ĐẦU Ngày 25/3/2010 Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 32/2010/QĐ- TTg về việc phê duyệt Đề án phát triển nghề công tác xã hội giai đoạn 2010-2020 với các mục tiêu: Xây dựng và ban hành mã ngạch, chức danh, tiêu chuẩn nghiệp vụ các ngạch viên chức công tác xã hội; áp dụng ngạch, bậc lương đối với các ngạch viên chức công tác xã hội; xây dựng và ban hành tiêu chuẩn nghiệp vụ cho cán bộ, viên chức, nhân viên, cộng tác viên công tác xã hội theo các loại hình cơ sở cung cấp dịch vụ công tác xã hội và theo nhóm đối tượng.

Thực hiện Quyết định của Thủ tướng Chính phủ, ngày 19/8/2015 liên Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội và Bộ Nội vụ đã ban hành Thông tư số 30/2015/BLĐTBXH-BNV Quy định mã số và tiêu chuẩn chức danh nghề nghiệp viên chức chuyên ngành công tác xã hội, với 3 chức danh: Công tác xã hội viên chính (hạng II, mã số: V.01), Công tác xã hội viên (hạng III, mã số: V.02) và nhân viên công tác xã hội (hạng IV, mã số: V. Ngày 08/11/2017 Bộ trưởng Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội ban hành Quyết định số 1751/QĐ-LĐTBXH về việc ban hành các chương trình bồi dưỡng theo tiêu chuẩn chức danh nghề nghiệp viên chức chuyên ngành công tác xã hội (hạng III, hạng IV) và cộng tác viên công tác xã hội. Cuốn tài liệu này được xây dựng theo chương trình bồ dưỡng cộng tác viên công tác xã hội đã được Bộ LĐTBXH ban hành. Đây là cuốn tài liệu được xây dựng với phương châm thực học - thực nghiệp dành cho cộng tác viên công tác xã hội đang làm việc tại các cơ sở cung cấp dịch vụ công tác xã hội, các xã, phường, thị trấn và cơ quan Lao động - Thương binh và Xã hội các cấp.

Cuốn tài liệu được biên soạn bởi tập thể các tác giả và các chuyên gia, các giảng viên có kiến thức và kinh nghiệm trong giảng dạy và thực hành công tác xã hội. Cụ thể, tài liệu do Ts. Nguyễn Thị Vân chủ biên và các tác giả chịu trách nhiệm chính trong việc biên soạn gồm: Chuyên đề 1, 3 do Ts. Nguyễn Thị Vân và Ts.

Phạm Tiến Nam biên soạn Chuyên đề 2, 6 do Ts. Hà Thị Thư biên soạn Chuyên đề 4 do Ts. Nguyễn Thị Thái Lan biên soạn Chuyên đề 5 do Ths. Hán Đình Hoè và Ths.

Nguyễn Thị Kim Loan và Ts. Nguyễn Thị Vân biên soạn Để tiếp tục hoàn thiện tài liệu nhằm đáp ứng tốt nhất nhu cầu đào tạo, bồi dưỡng cộng tác viên công tác xã hội, Trường Đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức lao động - xã hội và tập thể ban biên soạn rất mong nhận được ý kiến đóng góp của các cán bộ trực tiếp sử dụng cuốn tài liệu cũng như của các nhà khoa học, các chuyên gia và quý độc giả. iii Mọi ý kiến góp ý xin gửi về: Trường Đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức lao động - xã hội Địa chỉ: Tầng 17, Nhà làm việc liên cơ quan Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, số 3, ngõ 7, Tôn Thất Thuyết, phường Dịch Vọng Hậu, quận Cầu Giấy, Hà Nội.3556 6683 TRƯỜNG ĐÀO TẠO, BỒI DƯỠNG CÁN BỘ CÔNG CHỨC LAO ĐỘNG – XÃ HỘI iv DANH MỤC VIẾT TẮT CTXH Công tác xã hội NVHX Nhân viên xã hội TGXH Trợ giúp xã hội QLTH Quản lý trường hợp CSSKTT Chăm sóc sức khỏe tâm thần ATS Các chất kích thích dạng Amphetamine FHI Tổ chức sức khỏe gia đình quốc tế HIV Virus gây suy giảm miễn dịch mắc phải ở người AIDS Hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải ở người ICD10 Bảng phân loại quốc tế bệnh tật lần thứ 10 NIDA Viện nghiên cứu quốc gia về lạm dụng ma túy của Hoa Kỳ WHO Tổ chức y tế thế giới UNODC Cơ quan Liên hợp quốc về phòng chống tội phạm về ma túy NGO Tổ chức phi chính phủ v MỤC LỤC LỜI NÓI ĐẦU……………………………………………………………………… iii DANH MỤC VIẾT TẮT…………………………………………………………… v Chuyên đề 1: Giới thiệu về nghề công tác xã hội…………………………………….1 Chuyên đề 2: Hành vi con người và môi trường xã hội……………………………. 18 Chuyên đề 3: Công tác xã hội với cá nhân và gia đình……………………………… 25 Chuyên đề 4: Công tác xã hội với nhóm và phát triển cộng đồng………………… .53 Chuyên đề 5: Công tác xã hội với người có nhu cầu đặc biệt……………………….

82 Chuyên đề 6: Quản lý trường hợp…………………………………………………. 128 vi TÀI LIỆU Bồi dưỡng cộng tác viên công tác xã hội Ban hành theo Quyết định số 512 ngày 28/12/2017 của Hiệu trưởng Trường Đào tạo, bồi dưỡng cán bộ công chức lao động - xã hội) Chuyên đề 1 GIỚI THIỆU VỀ NGHỀ CÔNG TÁC XÃ HỘI 1. Tổng quan về nghề công tác xã hội 1. Khái niệm và đặc điểm nghề công tác xã hội Công tác xã hội, theo Liên đoàn Nhân viên công tác xã hội Quốc tế (International Federation of Social Workers), là một nghề thực hành và một ngành khoa học có mục đích thúc đẩy thay đổi và phát triển xã hội, gắn kết xã hội, trao quyền và giải phóng con người.

Công bằng xã hội, quyền con người, trách nhiệm tập thể và tôn trọng sự đa dạng là các nguyên tắc cốt lõi của công tác xã hội. Với nền tảng là các lý thuyết công tác xã hội, khoa học xã hội, nhân văn và kiến thức bản địa, công tác xã hội kết nối con người và các tổ chức nhằm giải quyết các thách thức của cuộc sống và tăng cường sự thịnh vượng (IFSW, 2014). Như vậy, công tác xã hội là một nghề nhằm giúp đỡ các cá nhân, nhóm hoặc cộng đồng tăng cường hoặc khôi phục khả năng thực hiện các chức năng xã hội của mình và tạo những điều kiện thích hợp về mặt xã hội giúp cho họ đạt được các mục tiêu đó” (Baker, 2003). Người làm nghề công tác xã hội bằng kiến thức của mình, thực hiện các hoạt động vì quyền lợi và điều tốt đẹp nhất cho cá nhân, nhóm, cộng đồng theo quy định trách nhiệm nghề nghiệp, nhằm mục đích góp phần thúc đẩy bình đẳng và an sinh xã hội cho người dân (Hà Thị Thư, 2016).

Nghề công tác xã hội có những đặc điểm sau: - Lấy con người là trung tâm của sự phát triển. Đối tượng ưu tiên của công tác xã hội là nhóm đối tượng yếu thế, dễ bị tổn thương trong xã hội. Nhân viên công tác xã hội cần tôn trọng giá trị, nhân phẩm của nhóm đối tượng này cũng như thu hút sự tham gia và trao quyền để họ nâng cao năng lực, tự giải quyết trước những vấn đề khó khăn trong cuộc sống. - Gắn với số phận con người dựa trên sự can thiệp, trị liệu của nhân viên công tác xã hội.

Nhân viên công tác xã hội can thiệp, trị liệu đời sống tinh thần và xã hội của đối tượng; góp phần nâng cao chức năng xã hội và thúc đẩy môi trường xã hội để đối tượng hòa nhập và phát triển cá nhân trong xã hội. - Gắn với tri thức bản địa. Trên thực tế, nghề công tác xã hội là hoạt động chuyên môn được vận hành dựa trên các lý thuyết chung của khoa học xã hội, công tác xã hội và hệ thống tri thức bản địa. Do đó, người làm công tác xã hội, đặc biệt là tác viên cộng đồng cần phải hiểu biết sâu sắc về văn hóa truyền thống, phong tục tập quán và có phương pháp tiếp cận đặc thù khi làm việc trực tiếp với cộng đồng.

1 - Mang tính dịch vụ. Dịch vụ công tác xã hội là một loại hình dịch vụ trợ giúp đòi hỏi nhân viên công tác xã hội phải có kiến thức, kỹ năng và tình người. Các loại hình dịch vụ công tác xã hội có thể được coi là một loại dịch vụ đặc biệt, mang tính chất phòng ngừa, can thiệp, phục hồi và phát triển cho nhóm đối tượng yếu thế, dễ bị tổn thương trong xã hội. - Gắn với yêu cầu về phẩm chất và trách nhiệm nghề nghiệp.

Nhân viên công tác xã hội thực hành nghề dựa trên giá trị, quy điều đạo đức và nguyên tắc hành động trong quá trình trợ giúp đối tượng. Mục đích, đối tượng và nhiệm vụ, chức năng của công tác xã hội 1. Mục đích Công tác xã hội hướng tới việc nâng cao năng lực giải quyết vấn đề cho thân chủ (cá nhân, nhóm, và cộng đồng), đồng thời, cải thiện môi trường xã hội để đáp ứng nhu cầu và tăng cường chức năng xã hội cho thân chủ. Như vậy, mục đích chung của công tác xã hội là phúc lợi và hạnh phúc cho mọi người, ổn định và phát triển bền vững cho xã hội (Bùi Thị Xuân Mai, 2010).

Đối tượng Đối tượng trợ giúp (thân chủ) của công tác xã hội bao gồm các cá nhân, gia đình, nhóm và cộng đồng có vấn đề. Nhóm đối tượng này có thể tự tìm đến nhân viên công tác xã hội, được giới thiệu, chuyển gửi đên hay cũng có thể bị bắt buộc đến. Họ có những vấn đề và hoàn cảnh khác nhau và rất cần sự trợ giúp của nhân viên công tác xã hội để có thể giải quyết vấn đề của bản thân.