Chương I : Cơ sở ra đời tiến trình “tái khởi động” quan hệ Nga – Mỹ. Chương này tập trung làm rõ những yếu tố cơ bản làm nền tảng cho sự ra đời của tiến trình, giải thích tại sao Nga và Mỹ quyết định nhấn nút “tái khởi động” quan hệ vào thời điểm năm 2009. Chương II : Nội dung tiến trình “tái khởi động” quan hệ Nga – Mỹ Đây là chương tập trung làm nổi bật những nội dung cơ bản trong tiến trình “tái khởi động” được thỏa thuận bởi lãnh đạo hai nước Nga và Mỹ, thể hiện trên nhiều lĩnh vực khác nhau. Đồng thời, khai thác và làm rõ những hướng ưu tiên triển khai chính.
Chương III : Đánh giá kết quả của tiến trình “tái khởi động” quan hệ Nga – Mỹ sau ba năm (2009 – 2012) Nội dung chính của chương này là nêu rõ những thành tựu và hạn chế của tiến trình sau ba năm khởi động, đồng thời khai thác nguyên nhân cơ bản dẫn tới những những hạn chế đó và rút ra hướng giải quyết. Do sự dàn trải của vấn đề nghiên cứu, cùng với đó là giới hạn về thời gian và trình độ chuyên môn của tác giả, do vậy những nội dung trình bày trong khóa luận chắc chắn không tránh khỏi những thiếu sót. Tác giả rất mong nhận được những ý kiến đóng góp, phê bình từ thầy cô và bạn đọc quan tâm để hoàn chỉnh hơn nội dung của đề tài. 7 CHƢƠNG I: CƠ SỞ HÌNH THÀNH TIẾN TRÌNH “TÁI KHỞI ĐỘNG” QUAN HỆ NGA – MỸ Với sức mạnh vượt trội sau Chiến tranh lạnh, Mỹ luôn duy trì mối quan hệ “không cân xứng” với Nga, mà theo Giáo sư Stephen F.
Cohen thì ở đó “kẻ thắng được tất cả, kẻ thua phải mất tất cả” [35]. Quan hệ Mỹ - Nga dưới chính quyền Tổng thống B. Clinton căng thẳng xung quanh các vấn đề như mở rộng NATO, Kosovo và phòng thủ tên lửa. Dưới chính quyền G.
Bush, sau một thời kỳ nồng ấm ngắn ngủi sau sự kiện 11/9/2001, quan hệ Mỹ - Nga lại bước vào thời kỳ khó khăn với đỉnh điểm là xung đột quân sự Nga – Georgia năm 2008. Đây là va chạm chiến lược gián tiếp đầu tiên giữa Nga và Mỹ kể từ sau Chiến tranh lạnh [10;42]. Nhìn chung, trên bản đồ toàn cầu của Mỹ, nước Nga vẫn luôn được theo dõi chặt chẽ về mọi mặt, đảm bảo sự phát triển của Nga không đi ngược lại lợi ích của Mỹ. Trong khi đó, Nga luôn cố gắng kế thừa tích cực những “di sản” đáng giá do lịch sử để lại, đồng thời theo đuổi đường lối đối ngoại đa phương, “thực dụng”, đặc biệt là với Mỹ, để thực hiện mục tiêu trở thành một cực lớn trong thế giới đa cực [23;20].
Do đó, với mục tiêu hàn gắn mối quan hệ Nga – Mỹ nhằm hướng đến những lợi ích chiến lược lâu dài, chính quyền Tổng thống Obama đã khởi xướng chính sách “tái khởi động” quan hệ hai nước ngay sau khi ông bước vào Nhà Trắng năm 2009. Tuy nhiên, xét từ cách tiếp cận của chủ nghĩa hiện thực mới có thể thấy, sự ra đời của tiến trình này chịu sự tác động mạnh mẽ của nhiều nguyên nhân chủ quan và khách quan, bao gồm bối cảnh thế giới, lợi ích của Nga, Mỹ và nhân tố lãnh đạo. Bối cảnh thế giới 1. Xu thế chung trong thời đại toàn cầu hóa Chiến tranh lạnh kết thúc với sự tan rã của tình trạng đối đầu Đông – Tây, mà đại diện là Liên Xô và Mỹ, cũng từ đây, hòa bình, hợp tác và phát triển đã trở thành xu thế chính trong quan hệ quốc tế.
Các nước đều nhận thức 8 được tầm quan trọng của môi trường quốc tế ổn định mà ở đó họ có thể bắt tay với nhau, cùng phát huy những lợi thế so sánh của từng nước nhằm phục vụ cho mục tiêu phát triển. Ngoài ra, xu thế hội nhập khu vực và quốc tế buộc các quốc gia phải điều chỉnh và thay đổi chính sách đối ngoại của mình. Theo đó, tư duy mới về quan hệ quốc tế hình thành thay thế tư duy cũ, đó là cách tiếp cận cùng thắng (win – win approach). Hầu hết các nước đều đặt lợi ích dân tộc lên trên hết, trên cơ sở tìm mọi cách duy trì môi trường hòa bình và ổn định về mọi mặt ở trong nước, trong khu vực cũng như trên thế giới [1;62].
Đầu thế kỷ XXI, thế giới chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của cách mạng khoa học công nghệ với mũi nhọn là công nghệ thông tin, kinh tế tri thức và toàn cầu hóa. Cuộc cách mạng này làm thay đổi tư duy của các nước về thế giới quan và chiến lược đối ngoại, thay đổi phương thức quan hệ giữa các nước, và là động lực chính đẩy nhanh sự thay đổi tương quan lực lượng giữa các quốc gia [20;12]. Xã hội thông tin toàn cầu và sự phát triển của nền kinh tế tri thức mở ra cho các nước những cơ hội tiếp cận và tiếp nhận những thành quả của khoa học và công nghệ để xây dựng những ngành nghề mới có hàm lượng kĩ thuật và tri thức cao [11;153]. Trên thực tế, cả Nga và Mỹ đều là những nước lớn, có tiềm năng phát triển mạnh và đóng vai trò nhất định trên bản đồ kinh tế thế giới.
Mỹ hiện là nền kinh tế lớn nhất thế giới với GDP đạt khoảng hơn 15 nghìn tỷ USD (2011), chiếm khoảng 25% GDP thế giới [63]. Mỹ cũng là nước đi đầu trong việc xây dựng “nền kinh tế mới” dựa trên cơ cấu dịch vụ là chủ yếu, lấy công nghệ thông tin là cơ hở hạ tầng và chất xám là yếu tố căn bản [15;308]. Trong khi đó Nga với thế mạnh của một “cường quốc năng lượng” cũng đang vươn lên mạnh mẽ và luôn đứng trong tốp những nền kinh tế hàng đầu thế giới. Tại Diễn đàn Kinh tế quốc tế năm 2008, Tổng thống Nga D.
Medvedev đã nói rằng sự phát triển của nền kinh tế Nga trong những năm tới sẽ dựa trên 5 trụ cột lớn, 5 trụ cột quan trọng nhất tương đương với 5 chữ “I”, đó là: thể chế (institution), cách tân (innovation), 9 hạ tầng (infrastructure), đầu tư (investment) và tri thức (intellect) [23;22]. Rõ ràng, cả Mỹ và Nga đều mong muốn “hòa mình” một cách tích cực nhất vào xu thế chung của thời đại, tranh thủ nhiều hơn nữa những mặt tích cực do cuộc cách mạng khoa học công nghệ và nền kinh tế tri thức mang lại. Toàn cầu hóa đã làm cho Mỹ và Nga phụ thuộc chặt chẽ vào nhau và với các nước khác. Và “khi lợi ích giữa các quốc gia đan xen vào nhau đồng thời ngày càng phụ thuộc lẫn nhau thì tư duy về đối ngoại và phương thức quan hệ quốc tế cũng thay đổi mạnh mẽ” [20;13].
Tính phức tạp của các vấn đề toàn cầu Hiện nay, những vấn đề toàn cầu phức tạp đang thách thức mọi quốc gia trên toàn thế giới. Việc giải quyết các vấn đề toàn cầu đòi hỏi phải có sự đầu tư về phương tiện vật chất, sự hợp tác quốc tế về mọi mặt không phân biệt chế độ xã hội, tôn giáo, chính kiến, hệ tư tưởng; đòi hỏi sự nỗ lực tối đa của cả nhân loại về mặt nhận thức lẫn hành động thực tế [12;12]. Thực tế, cả Mỹ và Nga đều là những quốc gia phải đối mặt trực tiếp với hàng loạt các vấn đề toàn cầu từ nhiều thập kỷ nay. Với vai trò là những nước lớn, Nga và Mỹ còn đóng vai trò là những nhân tố then chốt trong các cơ chế giải quyết vấn đề toàn cầu trong phạm vi khu vực và quốc tế.
Năm 2001, sau sự kiện 11/9, một mặt trận chống khủng bố trên phạm vi toàn cầu do Mỹ lãnh đạo đã trở thành “chất keo dính” quan hệ Nga – Mỹ, đưa hai quốc gia vốn lạnh nhạt trở thành những người bạn đứng trên cùng một chiến tuyến. Thậm chí Mỹ đã tuyên bố rằng: chống khủng bố đã trở thành ưu tiên của chính sách đối ngoại Mỹ, là tiêu chí để phân định bạn thù trong thời điểm hiện nay [5;24]. Sau nhiều nỗ lực của cả hai quốc gia, vẫn chưa thể khẳng định rằng cuộc chiến này đã thành công, bởi lẽ mạng lưới khủng bố vẫn đang hoạt động rộng khắp, với những hình thức ngày càng tinh vi hơn. Đây chính là bàn đạp để Nga và Mỹ vẫn cần đến nhau trong nỗ lực chung giải quyết vấn đề toàn cầu này.
Tuy nhiên, khủng bố không chỉ là vấn đề toàn cầu duy nhất gắn kết mối quan hệ 10 Nga – Mỹ. Trong hơn nửa thế kỷ qua, cộng đồng quốc tế đã chứng kiến những cố gắng đáng kể của hai nước trong việc hướng tới một thế giới không có vũ khí hạt nhân. Tuy nhiên, trên thực tế số nước có vũ khí hạt nhân lại đang tăng lên mặc dù, nhìn tổng thể số lượng vũ khí hạt nhân đã giảm đi. Theo thống kê, trên thế giới hiện nay có 10 nước có vũ khí hạt nhân và có thể còn tăng lên trong tương lai [28;37].
Sau những thành công bước đầu của cả Nga và Mỹ trong việc cắt giảm số lượng vũ khí hạt nhân, cộng đồng quốc tế vẫn rất cần sự hợp tác sâu rộng hơn nữa của hai cường quốc này. Do đó, quan hệ hợp tác Nga – Mỹ nhiều khả năng vẫn còn kéo dài trong thời gian tới. Ngoài ra, còn nhiều vấn đề toàn cầu khác như biến đổi khí hậu, sự gia tăng số lượng tội phạm xuyên quốc gia, khó khăn của nền kinh tế thế giới, sự phức tạp của vấn đề nhân quyền,… đang thách thức hầu hết các quốc gia. Rõ ràng, hiệu quả giải quyết những vấn đề đó chỉ có thể đạt được thông qua cơ chế đa phương, mà cụ thể là thông qua vai trò của hai cường quốc Nga, Mỹ với những ưu thế nổi trội về tài chính, khoa học công nghệ và sự tín nhiệm.
Sự thay đổi trong tương quan lực lượng giữa các nước lớn Dưới tác động của quy luật phát triển không đồng đều giữa các quốc gia, tương quan lực lượng giữa các nước liên tục thay đổi. Nếu như tại thời điểm đầu những năm 90 của thế kỷ XX, Mỹ là siêu cường duy nhất còn lại trên thế giới với sức mạnh ưu việt trên tất cả các lĩnh vực, thì ở thời điểm hiện tại, vị trí ấy của Mỹ đang bị thách thức bởi nhiều nước và nhóm nước khác, trong đó có Nga.