MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài Hiện nay, quan hệ giữa các nước lớn luôn chiếm vị trí quan trọng trong đời sống chính trị thế giới nói chung và trong mối quan tâm của các nước khác nói riêng. Tình hình thế giới thay đổi liên tục, quá trình toàn cầu hóa và khu vực hóa đã và đang diễn ra hết sức sôi động, mối quan hệ giữa các nước lớn ngày càng trở nên quan trọng gấp bội phần. Quan hệ Trung - Mỹ đã được hình thành trong bối cảnh như vậy từ nhiều thập kỷ qua, đặc biệt là trong nửa cuối thế kỷ XX.
Hơn ba thập kỷ thiết lập quan hệ ngoại giao, cùng trải qua hầu hết các sự kiện quan trọng của lịch sử quan hệ quốc tế, Trung - Mỹ đã và đang bước vào giai đoạn mới và mối quan hệ này được tiên đoán sẽ trở thành quan hệ định hình tình hình của khu vực và thế giới. Diễn biến và chiều hướng phát triển của cặp quan hệ này đã trở thành mối quan tâm hàng đầu đối với các nhà hoạch định chính sách, các nhà nghiên cứu quan hệ quốc tế và các nhà phân tích chiến lược của các nước trên thế giới. Nói tới chủ thể trong quan hệ quốc tế từ sau chiến tranh lạnh cho tới hơn một thập niên đầu thế kỷ XXI, Mỹ là siêu cường duy nhất trên thế giới về chính trị, kinh tế và quân sự, còn Trung Quốc là một cường quốc đang trỗi dậy - được ví như “con sử tử vừa thức dậy sau hàng trăm năm ngủ quên” và đang gây ra sự cạnh tranh cũng như ảnh hưởng tới lợi ích của Mỹ. Sự nồng ấm hay lạnh nhạt trong cặp quan hệ này đều ảnh hưởng không nhỏ tới quan hệ quốc tế bởi Trung - Mỹ có nhiều mối quan hệ phức tạp, chi phối nhiều tới chính sách cũng như cách ứng xử của nhiều nước - trong đó có Việt Nam.
Trung Quốc và Mỹ đều là đối tác đặc biệt của Việt Nam. Trải qua những thăng trầm của lịch sử, những mối quan hệ này (Việt Nam - Trung Quốc, Việt Nam - Mỹ) vẫn luôn thu hút rất nhiều sự chú ý của các nước và các nhà khoa học trong cũng như ngoài nước. Việt Nam có quan hệ với một siêu cường duy nhất trên thế giới và một trong những cường quốc đang trỗi dậy có thể coi là cơ hội nhưng cũng là thách thức không nhỏ. Với chính sách đối ngoại độc lập tự chủ, Việt Nam ngày càng khẳng định được vai trò của mình và vận dụng hiệu quả công cụ ngoại giao để phát triển nền kinh tế.
Tìm hiểu về hai nước lớn , đánh giá đúng tương quan lực lượng sẽ giúp Việt Nam có những đối sách phù hợp để tranh thủ các cơ hội, vượt qua các thách thức, tạo lập ra môi trường hòa bình để phát triển. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chính bởi vậy, quan hệ Trung - Mỹ luôn là đề tài hấp dẫn cho các tác giả nghiên cứu. Tuy nhiên kể từ khi Barack Obama trở thành Tổng thống của nước Mỹ thì ở Việt Nam chưa có một công trình nghiên cứu tổng hợp nào về mối quan hệ này. Một điểm nổi bật nữa có thể nhận thấy đó chính là quan hệ Trung Quốc và Mỹ từ khi Tổng thống Obama lên cầm quyền cũng trùng với giai đoạn khủng hoảng tài chính toàn cầu và suy thoái của nền kinh tế thế giới.
Giai đoạn từ năm 2009 đến nay, các nước vẫn tiếp tục quá trình khắc phục những hậu quả của cuộc khủng hoảng và ảnh hưởng từ cuộc khủng hoảng này cũng đã khiến nhiều quốc gia điều chỉnh chính sách đối ngoại của mình, trong đó Trung Quốc và Mỹ với tư cách là hai nền kinh tế lớn nhất nhì thế giới đã đóng một vai trò hết sức quan trọng. Xuất phát từ những ý nghĩa khoa học và thực tiễn nói trên, học viên quyết định lựa chọn tên đề tài luận văn “Quan hệ Trung - Mỹ từ khi Tổng thống Barack Obama lên cầm quyền”. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Có thể nói, số ấn phẩm về quan hệ Trung - Mỹ xuất hiện rất nhiều. Quan hệ giữa hai nước cũng được thể hiện rất phong phú trên các lĩnh vực, đề tài và nổi bật trong từng kênh thông tin hàng ngày, qua báo đài, tivi, tạp chí nghiên cứu, sách hoặc các bài liệu tham khảo khác…Có thể kể tới một số công trình nghiên cứu tại nước ngoài và Việt Nam như sau.
Tình hình nghiên cứu tại nước ngoài: Các học giả nước ngoài có nhiều công trình, tài liệu liên quan tới quan hệ Trung-Mỹ nhưng các ấn phẩm này tập trung chủ yếu tại Mỹ và Trung Quốc. Có thể kể tới như cuốn sách“Return of the dragon: US- China relations in the 21st century” của Danny Shiu Lam Paau và Herbert S.Yee xuất bản năm 2005, tác phẩm “China-US relations transformed: Perspectives and strategic interactions” xuất bản năm 2009 của tác giả Suizheng Zhao, hoặc “US-China relations in the 21st century: Power transition and peace” của Zhiqun Zhu xuất bản năm 2009. Đầu năm 2010, tại Trung Quốc xuất hiện cuốn sách với tựa đề “Trung Quốc mộng” của Đại tá Lưu Minh Phúc, giảng viên Đại học Quốc phòng Bắc Kinh, trực thuộc Quân giải phóng Nhân dân Trung Quốc. Cuốn sách này tác giả tuy có xu hướng cực đoan, nhưng cũng đưa ra được nhiều so sánh giữa Mỹ - Trung - Nga, và các đế chế trong lịch sử, đặc biệt lý giải những thuận lợi, thách thức của các siêu cường trước đây và những bước đi để Trung Quốc có thể thay thế được Mỹ để trở thành siêu cường số 1 trong thời gian tới.
Năm 2011, Nhà xuất bản The Penguin Press (Mỹ) đã 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giới thiệu quyển sách “On China” (Bàn về Trung Quốc) của Henry Kissinger…Ngoài ra cũng còn rất nhiều website, tạp chí nghiên cứu, các bài phỏng vấn của các viện nghiên cứu lớn trên thế giới. Có thể nói những tác phẩm này được nghiên cứu theo cách nhìn của các nước lớn, ít khi đề cập tới góc độ hoặc cách nhìn nhận của những nước tầm trung hoặc các nước bị cặp quan hệ này chi phối. Và với cách phân tích của các nước lớn như vậy, thật khó để tìm được những nội dung đề cập tới chính sách dành cho những nước tầm trung kể trên (trong đó có Việt Nam) để có thể sử dụng trong quan hệ với Trung Quốc và Mỹ. Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam: Đề tài quan hệ Trung - Mỹ luôn được các nhà nghiên cứu của Việt Nam quan tâm.
Đề tài “Quan hệ Mỹ - Trung: 30 năm hợp tác - cạnh tranh và triển vọng đến năm 2020” là một ví dụ. Đây là đề tài khoa học cấp bộ của Bộ Ngoại giao do nhóm tác giả thuộc học viện Ngoại giao (PGS.Nguyễn Thái Yên Hương chủ trì đề tài) hoàn thành tháng 12 năm 2010, và một cuốn sách dựa trên những thành tựu nghiên cứu của đề tài này cũng đã được xuất bản. Bên cạnh đó, Học viện ngoại giao cũng là đơn vị có khá nhiều ấn phẩm khác như “Quan hệ Mỹ-Trung giai đoạn 2006-2010: triển vọng và tác động” ra đời năm 2006… Tháng 1 năm 2011, Học viện ngoại giao đã tổ chức “Tọa đàm với Giáo sư Stephen Martin Walt về chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ” trong đó có đề cập tới nhiều vấn đề như tác động của việc Trung Quốc trỗi dậy, chính sách của Mỹ đối với Châu Á, với các nước đồng minh và trong đó có đánh giá những thách thức và cơ hội đối với quan hệ của Trung Quốc và Mỹ với hai nước nói riêng và trật tự khu vực nói chung. Năm 2007, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội đã xuất bản quyển sách “Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa- ngoại giao trong bối cảnh mới”, nhà xuất bản từ điển Bách Khoa năm 2011 cũng xuất bản quyển sách “Ngoại giao Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa 20 năm đầu thế kỷ XXI” cùng của tác giả là Tiến sĩ Lê Văn Mỹ (thuộc Viện Khoa học Xã hội Việt Nam).
Trong cả hai quyển sách này, tác giả đều đề cập tới quan hệ Trung - Mỹ trong những năm qua và trong bối cảnh mới, nhưng chủ yếu là những chính sách từ phía Trung Quốc dưới góc nhìn của học giả Việt Nam. Ngoài ra còn có rất nhiều bài viết của các học giả khác đăng trên các tạp chí chuyên ngành như nghiên cứu Trung Quốc, Châu Mỹ ngày nay, tin tham khảo hàng ngày của thông tấn xã Việt Nam.Hầu hết các công trình trong nước đều cố gắng đúc kết những kết quả nghiên cứu của các chuyên gia hàng đầu trên thế giới và Việt Nam, trong đó cũng không quên dành sự quan tâm về cách nhìn nhận, 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đánh giá của Việt Nam với cặp quan hệ Trung - Mỹ. Tuy nhiên, bên cạnh những ưu điểm là các công trình nghiên cứu rất chuyên sâu về một lĩnh vực trọng tâm trong quan hệ Trung - Mỹ thì lại chỉ có rất ít công trình nghiên cứu tổng hợp về mối quan hệ giữa hai nước trên tất cả các lĩnh vực trong giai đoạn mới nhất - từ khi tổng thống Barack Obama lên nhậm chức. Từ những thành tựu và giới hạn trong phạm vi nghiên cứu của các công trình trong nước cũng như nước ngoài, hi vọng rằng đề tài luận văn “Quan hệ Trung - Mỹ từ khi Tổng thống Barack Obama lên cầm quyền” của học viên sẽ góp một phần nhỏ bé nhằm đưa ra một cái nhìn khái quát, tổng hợp và hoàn thiện hơn nữa cho các công trình nghiên cứu toàn diện về quan hệ của Trung Quốc và Mỹ, từ đó tạo điều kiện thuận lợi hơn cho những học giả hoặc những người quan tâm nghiên cứu, tìm hiểu về hai nước lớn này.
Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Về thời gian và không gian, căn cứ vào tên đề tài luận văn, Tổng thống Barack Obama mới nhậm chức từ tháng 1 năm 2009 nên luận văn sẽ đề cập tới tiến trình phát triển của quan hệ song phương giữa Trung Quốc và Mỹ từ năm 2009 cho cuối năm 2011. Về mặt nội dung, luận văn nghiên cứu diễn biến mối quan hệ Trung - Mỹ trên tất cả các lĩnh vực, thể hiện qua các khía cạnh hợp tác và cạnh tranh trong từng lĩnh vực, vấn đề cụ thể nhưng đặc biệt nhấn mạnh vào quan hệ chính trị, ngoại giao, an ninh quân sự và kinh tế, thương mại. Một phần nữa của luận văn, học viên sẽ sử dụng để đưa ra những nhận định, đánh giá đối với triển vọng quan hệ Trung Quốc và Mỹ, đồng thời phân tích những tác động của cặp quan hệ này đối với khu vực và Việt Nam.