Chính sách hướng Đông của Ấn Độ và tác động đến quan hệ Việt Nam - Ấn Độ

Luận văn phân tích chính sách Hướng Đông của Ấn Độ và tác động sâu sắc đến quan hệ đối tác chiến lược toàn diện Việt Nam - Ấn Độ đầu thế kỷ XXI.

• Chuyên ngành: Quan hệ quốc tế
• Đề tài: Chính sách hướng Đông của Ấn Độ và tác động của chính sách này đến mối quan hệ Việt - Ấn trong hai thập niên đầu thế kỷ XXI
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp

Tóm tắt

I. Tổng quan chính sách Hướng Đông của Ấn Độ đầu thế kỷ XXI

Ấn Độ ban hành Chính sách Hướng Đông vào đầu thập niên 1990. Bối cảnh quốc tế khi đó có nhiều chuyển biến sâu sắc. Chiến tranh Lạnh kết thúc mở ra cục diện đa cực. Kinh tế Ấn Độ rơi vào khủng hoảng tài chính nghiêm trọng với nợ công tăng cao và dự trữ ngoại tệ sụt giảm. New Delhi bắt buộc phải cải cách kinh tế toàn diện. Quốc gia này chuyển hướng đối ngoại sang khu vực Đông Á và Đông Nam Á. Khu vực này đang phát triển kinh tế vô cùng năng động. Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á giữ vị trí trung tâm trong tính toán chiến lược của Ấn Độ. Mục tiêu cốt lõi là mở rộng thị trường và thu hút nguồn vốn đầu tư quốc tế. Đồng thời, New Delhi muốn gia tăng ảnh hưởng địa chính trị tại châu Á. Đến năm 2014, chính quyền Thủ tướng Narendra Modi nâng cấp chính sách thành Hành động phía Đông. Chiến lược mới chú trọng tính hành động và liên kết thực chất. Quan hệ giữa Ấn Độ và các nước ASEAN ngày càng đi vào chiều sâu trên mọi bình diện.

1.1. Bối cảnh lịch sử và nguyên nhân hình thành chính sách

Sự tan rã của Liên Xô làm thay đổi cán cân quyền lực toàn cầu. Ấn Độ mất đi đối tác chiến lược và nguồn viện trợ kinh tế quan trọng. Đồng thời, khủng hoảng cán cân thanh toán năm 1991 buộc Ấn Độ phải mở cửa thị trường. Nền kinh tế cần tìm kiếm các đối tác thương mại mới có tiềm lực lớn. Các quốc gia Đông Nam Á nổi lên như những nền kinh tế năng động nhất thế giới. New Delhi nhận thấy sự cần thiết phải hội nhập vào mạng lưới sản xuất khu vực. Chính sách Hướng Đông ra đời để đáp ứng yêu cầu cấp bách về phát triển kinh tế và an ninh quốc gia.

1.2. Mục tiêu chiến lược và các giai đoạn phát triển trọng tâm

Chính sách Hướng Đông chia thành nhiều giai đoạn phát triển liên tục. Giai đoạn đầu tập trung khôi phục quan hệ kinh tế và thương mại với ASEAN. Ấn Độ tham gia các cơ chế khu vực như Diễn đàn Khu vực ASEAN và Hội nghị Cấp cao Đông Á. Giai đoạn tiếp theo mở rộng sang hợp tác an ninh, quốc phòng và an ninh hàng hải. Mục tiêu chiến lược là bảo đảm tự do hàng hải và cân bằng quyền lực khu vực. Năm 2014 đánh dấu bước ngoặt khi chính sách được nâng cấp thành Hành động phía Đông. Sự chuyển đổi này khẳng định cam kết hành động quyết liệt của Ấn Độ.

II. Tác động chính sách Hướng Đông tới quan hệ Việt Nam Ấn Độ

Việt Nam giữ vị trí địa chiến lược tối quan trọng trong Chính sách Hướng Đông của Ấn Độ. Hà Nội đóng vai trò cầu nối vững chắc gắn kết New Delhi với cộng đồng ASEAN. Hai nước chia sẻ nhiều lợi ích an ninh chiến lược và tầm nhìn về trật tự đa cực. Mối quan hệ song phương phát triển vượt bậc trên nhiều lĩnh vực then chốt trong hai thập niên đầu thế kỷ XXI. Lòng tin chính trị ngày càng được củng cố thông qua các chuyến thăm cấp cao thường xuyên. Hai quốc gia chính thức thiết lập Quan hệ Đối tác Chiến lược vào năm 2007. Mức độ hợp tác tiếp tục được nâng lên thành Đối tác Chiến lược Toàn diện vào năm 2016. Hợp tác quốc phòng và an ninh trở thành trụ cột quan trọng hàng đầu. Ấn Độ cung cấp nhiều gói tín dụng quốc phòng và đào tạo kỹ thuật cho quân đội Việt Nam. Vấn đề tự do hàng hải tại Biển Đông nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ từ New Delhi.

2.1. Hợp tác an ninh quốc phòng và an ninh hàng hải Biển Đông

Hợp tác quốc phòng giữa hai nước đạt nhiều thành tựu mang tính đột phá. Hai bên thường xuyên tổ chức các cuộc đối thoại an ninh cấp cao và diễn tập chung trên biển. Ấn Độ hỗ trợ Việt Nam hiện đại hóa trang thiết bị quân sự và huấn luyện thủy thủ tàu ngầm. Về vấn đề Biển Đông, New Delhi kiên định ủng hộ việc duy trì tự do hàng hải và hàng không. Ấn Độ khẳng định mọi tranh chấp phải được giải quyết hòa bình dựa trên Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982. Các tập đoàn năng lượng Ấn Độ tích cực hợp tác thăm dò dầu khí trong vùng đặc quyền kinh tế của Việt Nam.

2.2. Tiến triển trong lĩnh vực kinh tế khoa học và công nghệ

Kim ngạch thương mại song phương tăng trưởng liên tục qua từng năm. Cơ cấu mặt hàng trao đổi ngày càng phong phú và đa dạng. Các dự án đầu tư của doanh nghiệp Ấn Độ vào Việt Nam tập trung vào năng lượng tái tạo, dược phẩm và công nghệ thông tin. Lĩnh vực khoa học và công nghệ cũng ghi nhận nhiều kết quả thực chất. Hai quốc gia đẩy mạnh hợp tác nghiên cứu ứng dụng công nghệ hạt nhân hòa bình và công nghệ vũ trụ. Ấn Độ cấp nhiều học bổng đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho cán bộ và sinh viên Việt Nam.

III. Giải pháp thúc đẩy quan hệ Việt Nam Ấn Độ giai đoạn mới

Bối cảnh quốc tế hiện nay xuất hiện nhiều biến động địa chính trị phức tạp. Sự cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn đặt ra không ít thách thức cho cả hai nước. Do đó, Việt Nam và Ấn Độ cần triển khai các giải pháp đồng bộ nhằm duy trì đà phát triển quan hệ. Lãnh đạo hai bên cần tăng cường tiếp xúc cấp cao để xây dựng định hướng hợp tác dài hạn. Hợp tác kinh tế cần được tái cấu trúc để tương xứng với tiềm năng chính trị. Hai nước cần tháo gỡ rào cản thuế quan và đơn giản hóa thủ tục hải quan. Việc mở rộng kết nối giao thông hàng không và hàng hải trực tiếp là giải pháp then chốt. Ngoài ra, hai quốc gia cần làm sâu sắc hơn quan hệ an ninh và công nghiệp quốc phòng. Giao lưu nhân dân và du lịch tâm linh Phật giáo cũng là cầu nối văn hóa quan trọng cần được đẩy mạnh.

3.1. Tháo gỡ rào cản thương mại và mở rộng hợp tác chuỗi cung ứng

Hai chính phủ cần hoàn thiện cơ chế đối thoại kinh tế song phương để giải quyết vướng mắc thương mại. Doanh nghiệp hai nước cần tận dụng hiệu quả Hiệp định Thương mại Hàng hóa ASEAN - Ấn Độ. Hai bên cần khuyến khích đầu tư vào các ngành công nghiệp phụ trợ và công nghệ thông tin. Sự hợp tác này giúp chuỗi cung ứng khu vực tăng khả năng chống chịu trước các biến động toàn cầu. Các ngân hàng thương mại cần thiết lập mạng lưới thanh toán linh hoạt để hỗ trợ hoạt động xuất nhập khẩu trực tiếp giữa hai bên.

3.2. Đẩy mạnh liên kết giáo dục văn hóa và ngoại giao nhân dân

Nền tảng giao lưu văn hóa lịch sử hàng nghìn năm là tài sản quý báu của quan hệ Việt - Ấn. Hai nước cần đẩy mạnh các chương trình trao đổi giảng viên, chuyên gia và học giả. Các trung tâm nghiên cứu cần tăng cường phối hợp tổ chức hội thảo khoa học quốc tế. Hoạt động quảng bá du lịch tâm linh và di sản văn hóa Chăm pa cần được triển khai bài bản. Việc khai thác thêm nhiều đường bay thẳng thương mại giúp gắn kết người dân hai nước ngày càng chặt chẽ hơn.

IV. Kết luận và ý nghĩa nghiên cứu quan hệ song phương Việt Ấn

Khóa luận tốt nghiệp đã làm rõ quá trình triển khai Chính sách Hướng Đông của Ấn Độ trong hai thập niên đầu thế kỷ XXI. Nghiên cứu khẳng định Việt Nam luôn là đối tác chiến lược hàng đầu của Ấn Độ tại Đông Nam Á. Mối quan hệ song phương không chỉ mang lại lợi ích thiết thực cho hai dân tộc mà còn góp phần duy trì hòa bình khu vực. Sự gắn kết Việt - Ấn tạo ra thế cân bằng địa chính trị quan trọng tại không gian Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn vững chắc cho việc hoạch định chính sách đối ngoại. Đề tài mở ra góc nhìn khoa học cho sinh viên và giới nghiên cứu quan hệ quốc tế. Việc tiếp tục phát triển quan hệ hợp tác toàn diện là tất yếu khách quan trong tương lai.

4.1. Đánh giá thành tựu và giá trị thực tiễn của đề tài khóa luận

Đề tài đã hệ thống hóa toàn diện các dữ liệu lịch sử và sự kiện chính trị quan trọng trong hai thập niên qua. Nghiên cứu phân tích sâu sắc các tác động nhiều chiều của chính sách đối ngoại Ấn Độ đối với Việt Nam. Kết quả của khóa luận chứng minh tính đúng đắn trong đường lối ngoại giao độc lập, tự chủ và đa phương hóa của Nhà nước Việt Nam. Đây là nguồn tài liệu tham khảo có giá trị học thuật cao dành cho sinh viên và các nhà nghiên cứu quan hệ quốc tế.

4.2. Triển vọng phát triển quan hệ đối tác chiến lược toàn diện

Quan hệ Việt Nam - Ấn Độ sở hữu nền tảng vững chắc và không gian phát triển rộng mở. Hai nước tiếp tục phối hợp chặt chẽ tại các diễn đàn đa phương toàn cầu. Sự tương đồng về lợi ích an ninh biển và chuyển đổi số sẽ là động lực hợp tác mới. Mối quan hệ này hứa hẹn đạt được nhiều bước tiến đột phá hơn nữa trong thời gian tới. Quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện Việt - Ấn sẽ tiếp tục là nhân tố quan trọng bảo đảm hòa bình, ổn định và thịnh vượng chung của khu vực.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp tập trung phân tích quan hệ quốc tế và lịch sử ngoại giao với đề tài: "Chính sách hướng Đông của Ấn Độ và tác động của chính sách này đến mối quan hệ Việt - Ấn trong hai thập niên đầu thế kỷ XXI".

Lý do chọn đề tài và bối cảnh thực tiễn: Sau khi giành độc lập năm 1947, Ấn Độ thực hiện đường lối đối ngoại hòa bình, hữu nghị nhằm hướng tới vị thế cường quốc khu vực và châu Á. Bước vào thập niên 1990, trước sự sụp đổ của Liên Xô và trật tự hai cực, sự suy giảm của Phong trào Không liên kết cùng cuộc khủng hoảng kinh tế - xã hội trầm trọng trong nước, Ấn Độ đã ban hành công cuộc cải cách kinh tế năm 1991 và chính thức triển khai "Chính sách hướng Đông" (Look East Policy) vào năm 1992. Chính sách này xác định Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) là nhân tố trung tâm. Đến năm 2014, dưới thời Thủ tướng Narendra Modi, chính sách được điều chỉnh và nâng cấp thành "Hành động phía Đông" (Act East Policy).

Trong cấu trúc chiến lược đó, Việt Nam được New Delhi xác định là một trụ cột then chốt, một đối tác chiến lược tại khu vực Đông Nam Á. Mối quan hệ song phương có bề dày lịch sử, được thiết lập nền móng bởi Chủ tịch Hồ Chí Minh và Thủ tướng Jawaharlal Nehru, sau đó được nâng cấp lên Đối tác chiến lược vào năm 2007. Việc nghiên cứu toàn diện quá trình chuyển dịch chính sách của Ấn Độ và tác động thực tế của nó đến quan hệ song phương Việt - Ấn là yêu cầu cấp thiết về mặt khoa học chính trị và tổng kết thực tiễn bang giao.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu: Mục đích tổng quát của đề tài là làm rõ nội dung Chính sách hướng Đông của Ấn Độ, phân tích các tác động cụ thể đến quan hệ song phương Việt - Ấn, qua đó đề xuất các giải pháp nhằm thúc đẩy mối quan hệ này trong giai đoạn tiếp theo. Để thực hiện mục đích trên, khóa luận xác định 3 nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Nhiệm vụ thứ nhất: Làm rõ bối cảnh hình thành, mục tiêu, nội dung và quá trình phát triển của "Chính sách hướng Đông" cùng sự chuyển đổi sang "Hành động phía Đông" của Ấn Độ.
2. Nhiệm vụ thứ hai: Phân tích những tác động đa diện của chính sách này đối với quan hệ Việt Nam - Ấn Độ trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, quốc phòng - an ninh, khoa học - công nghệ, đồng thời làm rõ vị trí địa chiến lược của Việt Nam.
3. Nhiệm vụ thứ ba: Đánh giá thuận lợi, khó khăn trong quá trình triển khai chính sách và đưa ra hệ thống kiến nghị, giải pháp thúc đẩy quan hệ hai nước trong thời gian tới.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Chính sách hướng Đông (bao gồm cả chính sách Hành động phía Đông) của Ấn Độ và các tác động tương ứng đến quan hệ hợp tác song phương Việt Nam - Ấn Độ.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn từ khi Ấn Độ ban hành Chính sách hướng Đông năm 1991 đến năm 2016.
• Phạm vi nội dung: Khảo sát diễn biến chính sách đối ngoại của Ấn Độ đối với khu vực Đông Nam Á và tác động trực tiếp đến quan hệ Việt - Ấn trên các phương diện chính trị - ngoại giao, an ninh - quốc phòng, kinh tế (thương mại, đầu tư), khoa học - kỹ thuật và văn hóa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Cơ sở lý luận và hệ thống quan điểm: Nghiên cứu được triển khai dựa trên nền tảng phương pháp luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh, cùng các quan điểm, đường lối của Đảng và Nhà nước Việt Nam về quan hệ quốc tế, đối ngoại đa phương hóa, đa dạng hóa và hội nhập khu vực. Nghiên cứu cũng tiếp thu các luận điểm về địa chính trị, cân bằng quyền lực và địa kinh tế trong khoa học quan hệ quốc tế hiện đại.

Phương pháp nghiên cứu: Khóa luận sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành và liên ngành:

• Phương pháp lịch sử kết hợp phương pháp logic: Tái hiện tiến trình phát triển của Chính sách hướng Đông từ năm 1991 đến năm 2016 theo trình tự thời gian, gắn liền với bản chất vận động nội tại của đường lối ngoại giao Ấn Độ.
• Phương pháp phân tích - tổng hợp và hệ thống hóa: Bóc tách các nhân tố quốc tế, khu vực, quốc gia tác động đến việc hoạch định chính sách; tổng hợp các dữ liệu thành các nhóm mục tiêu chiến lược và kết quả hợp tác cụ thể.
• Phương pháp so sánh và thống kê: Đối chiếu các giai đoạn thực thi chính sách (Look East giai đoạn 1, giai đoạn 2 và Act East); thống kê, phân tích các chuỗi số liệu kinh tế, kim ngạch xuất nhập khẩu, dự án FDI, ngân sách viện trợ và các chương trình hợp tác quân sự.

Nguồn dữ liệu: Dữ liệu sử dụng trong khóa luận gồm:

• Các văn kiện ngoại giao chính thức, Tuyên bố chung cấp cao giữa Việt Nam và Ấn Độ (Tuyên bố chung năm 2003, Tuyên bố Đối tác chiến lược năm 2007, Tuyên bố tầm nhìn chung về quan hệ quốc phòng 2015–2020).
• Báo cáo thường niên của Bộ Ngoại giao Ấn Độ (các năm 1995–1996, 2006–2007).
• Số liệu thống kê từ Tổng cục Hải quan Việt Nam, Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam), dữ liệu của Ủy ban Đông Bắc Ấn Độ (NEC) và Ban Thư ký ASEAN.
• Kỷ yếu hội thảo khoa học và các công trình nghiên cứu chuyên khảo của các học giả thuộc Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Viện Nghiên cứu Chiến lược Ngoại giao, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Chính sách hướng Đông của Ấn Độ

Chương 1 hệ thống hóa các nhân tố hình thành, nội dung và các giai đoạn phát triển của Chính sách hướng Đông, cùng vị trí của khối ASEAN trong chính sách này.

1. Những nhân tố hình thành Chính sách hướng Đông:

• Nhân tố quốc tế: Chiến tranh Lạnh kết thúc kéo theo sự sụp đổ của Liên Xô và hệ thống xã hội chủ nghĩa Đông Âu, khiến Ấn Độ mất đi đồng minh chiến lược và chỗ dựa kinh tế - quân sự lớn nhất kể từ Hiệp ước Hòa bình hữu nghị và hợp tác năm 1971. Phong trào Không liên kết tạm thời lắng xuống. Cùng lúc, Chiến tranh vùng Vịnh (1991) tác động nặng nề: giá dầu nhập khẩu của Ấn Độ giai đoạn 1990–1991 tăng 21,9% (tính bằng đồng rupee), nước này mất 205 triệu USD kiều hối từ lao động ở Iraq và Kuwait, mất 500 triệu USD nợ khó đòi tại Iraq và sụt giảm 112 triệu USD giá trị thương mại.
• Nhân tố khu vực: Khu vực Nam Á chìm trong căng thẳng, bất ổn an ninh song phương kéo dài giữa Ấn Độ và Pakistan (đặc biệt tại vùng Jammu - Kashmir); Hiệp hội Hợp tác khu vực Nam Á (SAARC) hoạt động kém hiệu quả. Trái lại, khu vực Đông Á và Đông Nam Á trỗi dậy thành trung tâm kinh tế năng động. Cùng với việc Mỹ và Nga rút dần căn cứ quân sự, sự gia tăng ảnh hưởng của Trung Quốc tại Nam Á và Ấn Độ Dương buộc Ấn Độ phải mở rộng không gian chiến lược sang phía Đông.
• Nhân tố có tính chất quốc gia: Cuộc khủng hoảng kinh tế trầm trọng đầu thập niên 1990 đẩy Ấn Độ vào tình trạng kiệt quệ tài chính: nợ nước ngoài năm tài khóa 1990–1991 lên tới 23% GDP; nợ IMF năm 1987–1988 là 1,4 tỷ USD, năm 1989–1990 là 1,2 tỷ USD; đến tháng 5/1991, dự trữ ngoại hối chỉ còn khoảng 1 tỷ USD (chỉ đủ chi trả nhập khẩu trong 20 ngày), tổng nợ nước ngoài lên đến 70 tỷ USD và hơn 30 triệu người thất nghiệp. An ninh đối nội bất ổn nghiêm trọng khi xảy ra 14.542 vụ khủng bố tại Jammu - Kashmir (1988–1992). Tình thế này thúc đẩy chính quyền Thủ tướng P. V. Narasimha Rao ban hành cải cách kinh tế (1991) và đưa ra Chính sách hướng Đông (1992).

2. Nội dung và quá trình phát triển của Chính sách hướng Đông: Chính sách hướng tới hai nhóm mục tiêu cốt lõi: mục tiêu chính trị - chiến lược (mở rộng ảnh hưởng, tham gia các cơ chế an ninh đa phương, cân bằng sức mạnh trước sự trỗi dậy của Trung Quốc) và mục tiêu kinh tế - xã hội (duy trì tăng trưởng, thiết lập các FTA/CECA, vực dậy kinh tế 8 bang vùng Đông Bắc Ấn Độ).

Tiến trình triển khai được chia thành 3 giai đoạn:

• Giai đoạn 1 (1991–2001): Trọng tâm là ngoại giao kinh tế, tái lập quan hệ chính trị - thương mại với ASEAN, tham gia Đối tác đối thoại từng phần (1992), Đối tác đối thoại đầy đủ (1995), Diễn đàn khu vực ARF (1996), sáng lập BIMSTEC (1997), Hợp tác MGC (2000).
• Giai đoạn 2 (2002–2013): Mở rộng phạm vi ra toàn bộ châu Á - Thái Bình Dương. Bắt đầu từ Hội nghị Cấp cao ASEAN - Ấn Độ thường niên (2002), tham gia Cấp cao Đông Á EAS (2005), nâng cấp quan hệ lên Đối tác chiến lược ASEAN - Ấn Độ (2012), ký Hiệp định Thương mại Hàng hóa ASEAN - Ấn Độ (AITIG, hiệu lực 2010), thúc đẩy dự án Hành lang giao thông ba bên Ấn Độ - Myanmar - Thái Lan.
• Giai đoạn 3 (2014 đến nay - "Hành động phía Đông"): Thủ tướng Narendra Modi chuyển hóa từ "Nhìn" sang "Hành động" một cách thực chất và quyết liệt. Nguyên nhân bắt nguồn từ cạnh tranh chiến lược gia tăng, căng thẳng tại Biển Đông đe dọa tuyến hàng hải huyết mạch (nơi trung chuyển 55% lượng hàng hóa của Ấn Độ qua eo biển Malacca) và nhu cầu bảo đảm an ninh năng lượng khi New Delhi phải nhập khẩu tới 80% dầu mỏ.

3. Vai trò của ASEAN trong Chính sách hướng Đông: ASEAN giữ vai trò trung tâm và là cầu nối địa lý then chốt giúp Ấn Độ kết nối Thái Bình Dương. Ấn Độ ưu tiên nhóm nước CLMV (Campuchia, Lào, Myanmar, Việt Nam): phân bổ 16,1 triệu USD cho Quỹ phát triển dự án, đầu tư 1 tỷ USD vào các dự án hạ tầng điện, tưới tiêu, chế tạo; kim ngạch thương mại Ấn Độ - CLMV tăng từ 1,1 tỷ USD (2004) lên 11,2 tỷ USD (2013). Thương mại hai chiều ASEAN - Ấn Độ đạt gần 80 tỷ USD (hướng tới 200 tỷ USD năm 2020).

---

Chương 2: Tác động của Chính sách hướng Đông đến quan hệ Việt Nam - Ấn Độ

Chương 2 phân tích vị trí chiến lược của Việt Nam và tác động thực tiễn của chính sách đối với quan hệ song phương trên các lĩnh vực cụ thể.

1. Vị trí chiến lược của Việt Nam trong Chính sách hướng Đông:

• Vị trí địa chiến lược: Việt Nam nằm ở vị trí án ngữ tuyến hàng hải quốc tế kết nối Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương, sở hữu hệ thống cảng nước sâu chiến lược (tiêu biểu là Vịnh Cam Ranh), giữ chủ quyền trên phần lớn các đảo thuộc quần đảo Trường Sa. Việt Nam được nhìn nhận là cửa ngõ phía Bắc trên đất liền và phía Đông trên biển giúp Ấn Độ tiếp cận sâu vào bán đảo Đông Dương và Đông Nam Á.
• Cầu nối gắn kết Ấn Độ với ASEAN: Hai nước chia sẻ nhiều điểm tương đồng về lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc, cơ cấu dân số trẻ và mục tiêu đổi mới kinh tế. Về mặt chiến lược, sự gắn kết giữa hai nước tạo thế cân bằng tự nhiên trước các toan tính chiến lược của Trung Quốc tại khu vực Biển Đông và Ấn Độ Dương.

2. Thực trạng quan hệ Việt - Ấn từ năm 1991 đến 2016:

• Lĩnh vực chính trị - ngoại giao: Năm 2003, hai nước ký Tuyên bố chung về Khuôn khổ Hợp tác toàn diện bước sang thế kỷ XXI. Năm 2007, xác lập quan hệ Đối tác chiến lược trên 5 trụ cột: chính trị, kinh tế, năng lượng, an ninh - quốc phòng, văn hóa - du lịch. Thiết lập các cơ chế: Ủy ban Hỗn hợp liên chính phủ, Tham khảo chính trị, Đối thoại chiến lược. Hai nước phối hợp chặt chẽ tại các diễn đàn APEC, ASEM, EAS, ARF, ADMM+, RCEP. Ấn Độ ủng hộ Việt Nam làm Ủy viên không thường trực Hội đồng Bảo an LHQ (2008–2009), Việt Nam ủng hộ Ấn Độ trở thành Ủy viên thường trực HĐBA khi cơ quan này cải tổ. Về vấn đề Biển Đông, Ấn Độ kiên định ủng hộ giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình trên cơ sở luật pháp quốc tế, UNCLOS 1982, DOC và thúc đẩy COC, bảo đảm tự do hàng hải.

• Lĩnh vực kinh tế (Đầu tư và Thương mại):

  • Về đầu tư: Tính đến tháng 6/2015, Ấn Độ có 101 dự án FDI còn hiệu lực tại Việt Nam với tổng vốn đăng ký gần 400 triệu USD (đứng thứ 30/103 quốc gia và vùng lãnh thổ). Ngành công nghiệp chế biến, chế tạo chiếm tỷ trọng lớn nhất với 39 dự án (204 triệu USD, chiếm 63% tổng vốn đăng ký); ngành khai khoáng có 3 dự án (86 triệu USD, chiếm 26,5%); nông lâm thủy sản đạt 22,2 triệu USD. Các dự án tiêu biểu gồm: Nhà máy Unilever Bắc Ninh (40 triệu USD, cấp phép 2014), Công ty Thực phẩm Việt Hưng/Uniben tại TP.HCM (47,6 triệu USD, cấp phép 2015). Ngược lại, đầu tư của Việt Nam sang Ấn Độ còn khiêm tốn, lũy kế đến năm 2016 đạt 5 dự án với tổng vốn 1,81 triệu USD (tiêu biểu là FPT và Uni-President).
  • Về thương mại: Kim ngạch hai chiều tăng trưởng mạnh mẽ, từ 226 triệu USD (năm 2000) lên 5.551 triệu USD (năm 2014), tức tăng 24,6 lần sau 14 năm. Năm 2010 (khi Hiệp định AITIG có hiệu lực), xuất khẩu của Việt Nam sang Ấn Độ đạt 993 triệu USD (tăng 136% so với năm 2009) và chính thức vượt mốc 1 tỷ USD vào năm 2011 (đạt 1.554 triệu USD). Kết thúc Quý I/2016, kim ngạch nhập khẩu của Việt Nam từ Ấn Độ đạt 659,8 triệu USD.

Bảng tổng hợp: Kim ngạch thương mại hai chiều Việt Nam - Ấn Độ giai đoạn 2000–2014 (Đơn vị: Triệu USD)

Năm	Xuất khẩu của Việt Nam sang Ấn Độ	Xuất khẩu của Ấn Độ sang Việt Nam	Tổng kim ngạch hai chiều
2000	47,0	178,4	225,6
2002	51,0	325,0	376,0
2004	77,0	594,0	671,0
2006	138,0	880,0	1.018,0
2007	180,0	1.351,0	1.531,0
2008	386,0	2.092,0	2.478,0
2010	993,0	1.746,0	2.739,0
2011	1.554,0	2.342,0	3.866,0
2012	1.782,0	2.160,0	3.938,0
2013	2.354,0	2.833,0	5.188,0
2014	2.460,0	3.091,0	5.551,0

• Lĩnh vực an ninh và quốc phòng: Năm 1994, hai nước ký Bản ghi nhớ về hợp tác quốc phòng. Đến năm 2015, ký Tuyên bố tầm nhìn chung về quan hệ quốc phòng Việt Nam - Ấn Độ giai đoạn 2015–2020 và Bản ghi nhớ giữa Cảnh sát biển Việt Nam với Lực lượng Bảo vệ bờ biển Ấn Độ. Các hoạt động hợp tác cụ thể:

1. Tín dụng và trang bị: Ấn Độ cấp gói tín dụng quốc phòng ưu đãi 100 triệu USD cho Việt Nam để đóng mới 4 tàu tuần tra xa bờ.
2. Khoa học kỹ thuật và bảo dưỡng: Cung cấp gần 5.000 phụ tùng cho tàu chiến săn ngầm lớp Petya của Hải quân Việt Nam; hỗ trợ nâng cấp, bảo dưỡng trang thiết bị quân sự có nguồn gốc Liên Xô; đưa vào hoạt động Trung tâm Công nghệ thông tin và Ngoại ngữ tại Trường Đại học Thông tin liên lạc (Bộ Quốc phòng).
3. Đào tạo quân sự: Đào tạo tác chiến tàu ngầm cho khoảng 500 thủy thủ Việt Nam tại Trung tâm Huấn luyện INS Satavahana (Visakhapatnam, Ấn Độ); huấn luyện phi công tiêm kích Su-30, tác chiến rừng núi và gìn giữ hòa bình Liên Hợp Quốc.
4. An ninh hàng hải: Tàu hải quân Ấn Độ (như INS Magar, INS Rajput, INS Kilish, INS Kirpan, INS Kora) thường xuyên thăm các cảng Hải Phòng, Đà Nẵng, TP.HCM; Việt Nam cử lực lượng tham gia cuộc tập trận hải quân đa phương MILAN tại Ấn Độ Dương từ năm 2008; Ấn Độ tiếp tục hợp tác với Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Việt Nam trong thăm dò, khai thác dầu khí tại vùng đặc quyền kinh tế của Việt Nam trên Biển Đông.

• Lĩnh vực khoa học - công nghệ: Hai nước duy trì cơ chế tiểu ban hợp tác song phương, tăng cường chuyển giao công nghệ ứng dụng, năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình và công nghệ thông tin.

---

Chương 3: Những kiến nghị mang tính giải pháp nhằm thúc đẩy quan hệ Việt Nam - Ấn Độ

Chương 3 nhận diện bối cảnh thuận lợi, các nguy cơ thách thức và đề xuất nhóm giải pháp chính sách:

• Đánh giá bối cảnh và thách thức: Sự cạnh tranh ảnh hưởng địa chính trị của các nước lớn; những hành động gây bất ổn trên Biển Đông; quy mô đầu tư và thương mại giữa hai nước chưa tương xứng với tiềm năng; rào cản kết nối hạ tầng giao thông trực tiếp.
• Hệ thống đề xuất giải pháp:
  1. Tăng cường tiếp xúc cấp cao: Duy trì đều đặn các chuyến thăm của lãnh đạo Đảng, Nhà nước, Quốc hội và các cấp bộ ngành; nâng cao hiệu quả các cơ chế Đối thoại chiến lược và Tham vấn chính trị.
  2. Thúc đẩy hợp tác kinh tế, thương mại và đầu tư: Tập trung vào 7 lĩnh vực thương mại ưu tiên (dệt may, da giày, dược phẩm, nông nghiệp, kỹ thuật, du lịch); tận dụng các ưu đãi từ Hiệp định Thương mại tự do ASEAN - Ấn Độ để sớm nâng kim ngạch lên mục tiêu 15 tỷ USD vào năm 2020; kêu gọi các tập đoàn lớn của Ấn Độ (như Tata, ONGC, Infosys, NIIT) đầu tư vào năng lượng tái tạo, công nghiệp phụ trợ, chế biến và công nghệ thông tin tại Việt Nam.
  3. Thắt chặt hợp tác an ninh - quốc phòng: Đẩy nhanh tiến độ giải ngân các gói tín dụng mua sắm quốc phòng; mở rộng hợp tác công nghiệp quốc phòng, cứu nạn hàng hải, an ninh mạng và đào tạo nhân lực quân sự kỹ thuật cao; phối hợp lập trường bảo vệ luật pháp quốc tế và Công ước UNCLOS 1982.
  4. Mở rộng giao lưu văn hóa và du lịch: Xúc tiến mở các đường bay thẳng kết nối các trung tâm kinh tế - du lịch; hỗ trợ dự án bảo tồn, trùng tu di sản văn hóa tháp Chăm; tăng cường cấp học bổng đào tạo nguồn nhân lực và liên kết viện - trường.

Kết quả và đóng góp

Kết quả nghiên cứu chính: Khóa luận đã hệ thống hóa toàn diện quá trình chuyển đổi chính sách đối ngoại của Ấn Độ trong hơn hai thập niên (1991–2016), phân tích cấu trúc vận động từ chính sách "Nhìn về hướng Đông" (Look East) sang "Hành động phía Đông" (Act East). Bằng các chứng cứ lịch sử và số liệu thống kê thực tế, công trình đã chứng minh:

• Chính sách hướng Đông đã giúp Ấn Độ thoát khỏi khủng hoảng kinh tế 1991, nâng cao vị thế cường quốc tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương, đồng thời thiết lập quan hệ thực chất với khối ASEAN (thương mại đạt gần 80 tỷ USD).
• Mối quan hệ Việt Nam - Ấn Độ đã có bước nhảy vọt toàn diện sau khi xác lập khuôn khổ Đối tác chiến lược năm 2007: thương mại song phương tăng 24,6 lần trong 14 năm (đạt 5,55 tỷ USD năm 2014); hợp tác quốc phòng đi vào chiều sâu với các hợp đồng cụ thể như đào tạo 500 thủy thủ tàu ngầm tại INS Satavahana và triển khai gói tín dụng 100 triệu USD đóng 4 tàu tuần tra xa bờ.

Giải pháp đề xuất: Khóa luận đưa ra các nhóm giải pháp có tính khả thi nhằm hiện thực hóa mục tiêu đưa kim ngạch thương mại đạt mốc 15 tỷ USD vào năm 2020, mở rộng hợp tác bảo đảm an ninh hàng hải tại Biển Đông và đẩy mạnh xúc tiến đầu tư FDI từ Ấn Độ vào các ngành công nghiệp chế biến, công nghệ thông tin và năng lượng.

Đóng góp mới của tác giả: Công trình đã tiếp cận và đánh giá tác động của Chính sách hướng Đông một cách đồng bộ trên tất cả các trụ cột (chính trị, an ninh quốc phòng, kinh tế, khoa học kỹ thuật, văn hóa) trong bối cảnh địa chính trị mới của thế kỷ XXI. Đồng thời, đề tài làm sáng tỏ vị trí "trụ cột then chốt" và vai trò "cầu nối" của Việt Nam trong chính sách Hành động phía Đông dưới thời chính quyền Narendra Modi.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do phạm vi thời gian nghiên cứu dừng lại ở năm 2016 (thời điểm Thủ tướng Narendra Modi mới ban hành chính sách Hành động phía Đông được 2 năm), công trình chưa thể lượng hóa đầy đủ các tác động dài hạn của giai đoạn "Act East" cũng như sự kiện nâng cấp quan hệ hai nước lên Đối tác Chiến lược Toàn diện vào tháng 9/2016. Bên cạnh đó, các số liệu về hợp tác khoa học - công nghệ và đầu tư của Việt Nam sang Ấn Độ còn ở mức độ khái quát do hạn chế từ nguồn dữ liệu công khai.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục theo dõi, đánh giá kết quả triển khai chính sách Hành động phía Đông trong giai đoạn sau năm 2016; phân tích sự can dự của Ấn Độ vào cấu trúc an ninh khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương (Indo-Pacific) và các tác động mới đến việc bảo vệ chủ quyền biển đảo của Việt Nam.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và thực tiễn:

• Đối tượng sử dụng: Giảng viên, sinh viên, học viên cao học thuộc các chuyên ngành Quan hệ quốc tế, Lịch sử thế giới, Ngoại giao, Quốc tế học, Đông phương học (Ấn Độ học) và Kinh tế quốc tế.
• Nội dung có giá trị tham khảo cao:
  1. Chương 1 cung cấp tài liệu chi tiết về bối cảnh kinh tế - chính trị quốc tế và quá trình hoạch định chính sách đối ngoại của Ấn Độ từ năm 1991.
  2. Chương 2 chứa hệ thống dữ liệu thống kê cụ thể về các mốc ngoại giao, thương mại hai chiều (2000–2014) và các chương trình hợp tác quốc phòng - an ninh mang tính đặc thù cao giữa Việt Nam và Ấn Độ.

Câu hỏi thường gặp

1. Khủng hoảng kinh tế năm 1991 đã tác động như thế nào đến việc Ấn Độ ban hành Chính sách hướng Đông?
Năm 1991, Ấn Độ đối mặt khủng hoảng kinh tế nghiêm trọng: nợ nước ngoài chiếm 23% GDP, tổng nợ lên tới 70 tỷ USD, thất nghiệp trên 30 triệu người và dự trữ ngoại tệ vào tháng 5/1991 chỉ còn khoảng 1 tỷ USD (chỉ đủ dùng cho 20 ngày nhập khẩu). Thêm vào đó, Chiến tranh vùng Vịnh làm giá dầu tăng 21,9% và Ấn Độ mất hơn 800 triệu USD kiều hối, viện trợ và nợ từ Iraq, Kuwait. Bối cảnh này buộc Ấn Độ phải cải cách kinh tế toàn diện và hướng về phía Đông để tìm kiếm thị trường, vốn đầu tư và đối tác thương mại tại Đông Á và ASEAN.

2. Chính sách "Hành động phía Đông" (Act East) năm 2014 khác biệt thế nào so với "Nhìn về hướng Đông" (Look East) năm 1992?
Chính sách "Hành động phía Đông" do Thủ tướng Narendra Modi khởi xướng mang tính chủ động, thực chất và quyết liệt hơn nhằm rút ngắn khoảng cách giữa cam kết chính trị và triển khai thực tế. Bên cạnh hợp tác kinh tế, chính sách nhấn mạnh yếu tố can dự an ninh chiến lược tại Biển Đông và Ấn Độ Dương trước sự trỗi dậy của Trung Quốc, nhằm bảo vệ tuyến hàng hải qua eo biển Malacca (nơi vận chuyển 55% hàng hóa Ấn Độ) và bảo đảm nguồn nhập khẩu dầu mỏ (chiếm 80% nhu cầu năng lượng của Ấn Độ).

3. Tại sao Việt Nam được xác định là trụ cột địa chiến lược quan trọng của Ấn Độ tại Đông Nam Á?
Việt Nam án ngữ tuyến đường biển quốc tế huyết mạch từ Thái Bình Dương sang Ấn Độ Dương, sở hữu các cảng nước sâu chiến lược (như Cam Ranh) và giữ chủ quyền trên phần lớn các đảo thuộc quần đảo Trường Sa. Hợp tác với Việt Nam giúp Ấn Độ có chỗ đứng vững chắc tại bán đảo Đông Dương, mở rộng không gian chiến lược sang Thái Bình Dương và tạo lập thế cân bằng quyền lực tại khu vực.

4. Những kết quả nổi bật nhất trong hợp tác an ninh - quốc phòng Việt - Ấn giai đoạn 2000–2015 là gì?
Ấn Độ đã cấp gói tín dụng ưu đãi 100 triệu USD giúp Việt Nam đóng 4 tàu tuần tra xa bờ; cung cấp gần 5.000 phụ tùng cho tàu săn ngầm lớp Petya; hỗ trợ đào tạo 500 thủy thủ tàu ngầm tại Trung tâm INS Satavahana; huấn luyện phi công Su-30; ký Tuyên bố tầm nhìn chung về quan hệ quốc phòng giai đoạn 2015–2020 và duy trì đều đặn các chuyến thăm cảng của tàu hải quân hai nước.

5. Cơ cấu đầu tư trực tiếp (FDI) của Ấn Độ vào Việt Nam tính đến năm 2015 phân bố như thế nào?
Tính đến tháng 6/2015, Ấn Độ có 101 dự án FDI còn hiệu lực với tổng vốn gần 400 triệu USD (đứng thứ 30/103 quốc gia và vùng lãnh thổ). Vốn đầu tư tập trung chủ yếu vào công nghiệp chế biến, chế tạo (39 dự án, 204 triệu USD, chiếm 63% tổng vốn đăng ký) và ngành khai khoáng dầu khí (3 dự án, 86 triệu USD, chiếm 26,5% tổng vốn).

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp đã làm rõ một cách khoa học sự hình thành và chuyển biến của Chính sách hướng Đông sang Hành động phía Đông của Ấn Độ trong giai đoạn 1991–2016. Nghiên cứu khẳng định vai trò cầu nối và vị trí trụ cột chiến lược không thể thay thế của Việt Nam trong không gian đối ngoại của New Delhi tại khu vực Đông Nam Á. Các kết quả thống kê về chính trị, kinh tế và quốc phòng trong công trình là cơ sở thực chứng vững chắc cho việc nghiên cứu và hoạch định chính sách phát triển quan hệ Đối tác chiến lược Việt Nam - Ấn Độ trong bối cảnh quốc tế mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CHÍNH SÁCH HƯỚNG ĐÔNG CỦA ẤN ĐỘ 1. Những nhân tố hình thành Chính sách hướng Đông 1. Các nhân tố quốc tế Chiến tranh Lạnh kết thúc – Trật tự hai cực tan rã Từ cuối những năm 1980 đến đầu những năm 1990, bối cảnh quốc tế có nhiều thay đổi, điều này buộc Ấn Độ phải điều chỉnh chính sách đối ngoại của mình để bắt kịp xu thế phát triển của thế giới. Sự sụp đổ của Liên bang Xô viết cũng như sự tan rã của chế độ xã hội chủ nghĩa ở các nước Đông Âu đã tác động mạnh mẽ đến tình hình kinh tế, chính trị, xã hội của Ấn Độ.

Tuy là một nước không kiên kết nhưng Ấn Độ vẫn có mối quan hệ tốt đẹp với các nước xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là Liên Xô. Quan hệ hai nước trở nên gần gũi và sâu sắc hơn với việc ký kết Hiệp ước Hòa bình hữu nghị và hợp tác năm 1971. Nếu như về mặt chính trị, quan hệ Ấn – Xô là quan hệ đồng minh chiến lược, thì về mặt kinh tế, cũng như quân sự, Liên Xô là một chỗ dựa vô cùng vững chắc cho Ấn Độ. Vì vậy, sự sụp đổ của Liên Xô đã làm cho Ấn Độ mất đi một chỗ dựa rất quan trọng về kinh tế, chính trị, quốc phòng cuối những năm 80 của thế kỷ XX.

Điều này đòi hỏi Ấn Độ phải điều chỉnh chính sách kinh tế cũng như chính sách đối ngoại của mình. Chiến tranh Lạnh kết thúc và sự tan rã của trật tự hai cực đã khiến cho Phong trào Không liên kết, một lực lượng chính trị đứng giữa hai phe tư bản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa tạm thời lắng xuống. Vị thế của Ấn Độ với tư cách là một trong những nước lãnh đạo của phong trào này vì thế cũng bị giảm đi phần nào. Sự chấm dứt Chiến tranh lạnh đã tạo điều kiện thúc đẩy hai quá trình toàn cầu hóa và khu vực hóa, trước hết là trên lĩnh vực kinh tế.

Xu thế tập trung phát triển kinh tế để tránh tụt hậu khiến tất cả các nước phải hợp tác với nhau và hội nhập kinh tế quốc tế để làm giảm nguy cơ chiến tranh và xung đột, khuyến khích xu hướng vừa hợp tác, vừa đấu tranh. Chiến tranh vùng Vịnh năm 1991 Bên cạnh đó, chiến tranh vùng Vịnh năm 1991 đã tác động xấu đến nền kinh tế Ấn Độ với tư cách là nước nhập khẩu dầu mỏ hàng năm với khối lượng lớn từ 6 các nước Tây Nam Á. Vào thời gian này, thương mại của Ấn Độ cũng có những dấu hiệu sa sút. Thương mại giảm nên nhu cầu về dầu mỏ gặp rất nhiều khó khăn do hạn chế về nguồn tài chính, nhất là khi giá dầu tăng do Chiến tranh vùng Vịnh.

Chỉ trong thời gian ngắn 1990 – 1991, giá dầu nhập khẩu của Ấn Độ đã tăng 21,9% tính bằng đồng rupee [14, tr. Sự không ổn định về nguồn cung và giá dầu cao buộc Ấn Độ phải tìm kiếm các nguồn cung mới. Hơn nữa, từ khi chiến tranh vùng Vịnh nổ ra, Ấn Độ bị mất đi nguồn tài chính lớn từ Trung Đông. Cụ thể, Ấn Độ mất khoảng 205 triệu USD kiều hối của những lao động Ấn Độ ở Iraq và Kuwait; mất 500 triệu USD từ các khoản nợ ở Iraq và khoảng 112 triệu USD giá trị thương mại với Iraq và Kuwait [15, tr.

Các nhân tố khu vực Những bất ổn ở khu vực Nam Á Khu vực Nam Á giai đoạn những năm 80 và đầu những năm 90 của thế kỷ XX vẫn luôn ở trong tình trạng bất ổn, chủ yếu là do các vấn đề trong mỗi quốc gia cũng như hạn chế của Hiệp hội Hợp tác khu vực Nam Á (SAARC). Mối quan hệ giữa Ấn Độ với các nước láng giềng Nam Á vẫn luôn căng thẳng, nghi ngờ lẫn nhau, đặc biệt là đối với Pakistan. Kể từ khi Ấn Độ bị tách ra làm hai quốc gia là Ấn Độ và Pakistan vào năm 1947, tình hình chính trị của Ấn Độ luôn bất ổn. Pakistan là nước gây bất ổn trực tiếp đối với Ấn Độ trong các vấn đề khủng bố lãnh thổ và các quyền lợi kinh tế trong khu vực.

Từ khi độc lập, Ấn Độ đã phải dành những nguồn lực to lớn cho việc thiết lập những căn cứ quân sự dọc theo biên giới, nhất là khu vực Jammu- Kashmir để chống lại sự xâm nhập của các phần tử khủng bố từ Pakistan. Ngoài ra, hợp tác khu vực Nam Á (SAARC) phát triển chậm chạp và ít hiệu quả cũng thúc đẩy Ấn Độ hướng tầm nhìn ra khu vực. Ấn Độ lo ngại các nước sử dụng diễn đàn này để chỉ trích và cô lập Ấn Độ trong những vấn đề tranh chấp song phương, còn Pakistan thì sợ thông qua tổ chức hợp tác khu vực Ấn Độ sẽ nắm vai trò lãnh đạo, không có lợi cho Pakistan.Tình hình này buộc Ấn Độ phải “thoát ra khỏi bối cảnh Nam Á bí bách và bị giam hãm, giúp Ấn Độ 7 trở thành một (trong những) nhân tố chủ chốt và là một cường quốc khu vực đang lên”[12, tr.5], lựa chọn hướng mở rộng ra bên ngoài, tiến đến những khu vực tiềm năng, có thị trường rộng lớnđể đem lại nhiều lợi ích cho Ấn Độ. Sự “trỗi dậy” của khu vực Đông Á Ngược lại với sự phát triển trì trệ của các nước Nam Á, khu vực Đông Á nổi lên với sự phát triển năng động và ổn định.

Đông Á là khu vực nằm trong vành đai châu Á – Thái Bình Dương và là nơi tập trung của những cường quốc lớn trên thế giới như Mỹ, Nga, Nhật Bản, Trung Quốc, Australia,. Sau Chiến tranh lạnh,Trung Quốc và Nhật Bản đã nhanh chóng điều chỉnh chiến lược và nổi lên là hai nền kinh tế năng động nhất khu vực. Đó cũng là nguyên nhân thúc đẩy việc Ấn Độ đẩy mạnh mối quan hệ với Đông Á. Sự phát triển của Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) cũng là một nhân tố quan trọng trong việc điều chỉnh chính sách của Ấn Độ sau năm 1991.

Hiệp hội này xuất hiện như là một tổ chức có tiếng nói trọng lượng ở châu Á – Thái Bình Dương do thành công trong phát triển kinh tế của mỗi nước thành viên cũng như đã tạo được những cơ chế hợp tác khu vực đầy triển vọng. Ấn Độ luôn thể hiện mong muốn hợp tác chặt chẽ với các nước ASEAN cũng như với toàn bộ Đông Nam Á. Ấn Độ coi ASEAN như một đối tác quan trọng của mình trong công cuộc đổi mới, phát triển đất nước. Đặc biệt trong bối cảnh Trung Quốc đang ngày càng gia tăng ảnh hưởng của mình ở Nam Á và Ấn Độ Dương, Ấn Độ buộc phải có những điều chỉnh về chính sách đối ngoại, tăng cường hợp tác với các nước ASEAN nhằm cạnh tranh trực tiếp với Trung Quốc ở khu vực Đông Nam Á.

Các nhân tố có tính chất quốc gia Khủng hoảng kinh tế Ấn Độ đầu thập niên 90 của thế kỷ XX Nguyên nhân khiến cho Ấn Độ buộc phải thay đổi chính sách đối ngoại không chỉ bởi tác động mạnh mẽ của bối cảnh quốc tế và tình hình khu vực trong cuối thập niên 80, đầu thập niên 90 của thể kỷ XX, mà còn xuất phát từ tình hình kinh tế, xã hội, chính trị bất ổn của Ấn Độ tại thời điểm đó. 8 Nền kinh tế tự cung tự cấp đủ cho những nhu cầu cơ bản của quốc gia cùng với lịch sử từng là thuộc địa của thực dân Anh khiến Ấn Độ khép mình với phương Tây và đóng cửa nền kinh tế. Bên cạnh đó, những tác động tiêu cực từ sự sụp đổ của Liên Xô, sự tan rã của các nước Đông Âu và chiến tranh vùng Vịnh đã làm cho nền kinh tế yếu kém và trì trệ của Ấn Độ ngày càng trở nên trầm trọng. Cuộc khủng hoảng kinh tế trong nước khiến Ấn Độ nảy sinh những vấn đề kinh tế và xã hội.

Nợ nước ngoài của Ấn Độ trong những năm tài khóa 1990 – 1991 lên tới 23%. Từ năm 1986, Ấn Độ phải thanh toán các khoản nợ đến hạn cho Ngân hàng Thế giới (IMF) và các chủ nợ khác. Đối với IMF, khoản nợ phải trả của Ấn Độ năm tài khóa 1987 – 1988 là 1,4 tỉ USD, năm tài khóa 1989 – 1990 là 1,2 tỉ USD. Tình hình bi đát đến nỗi Thủ tướng P.

Narasimha Rao đã phải thốt lên rằng: “Tình hình ngoại tệ gần như tuyệt vọng. Tình hình tài chính tồi tệ. Chúng tôi đã đến mức như một nước vỡ nợ với Quỹ tiền tệ Quốc tế trong thời gian vài ngày” [6, tr. Sự bất ổn về an ninh, chính trị Nền chính trị Ấn Độ cũng rơi vào tình trạng bất ổn.

Khủng hoảng kinh tế và những rối loạn về mặt xã hội đã dẫn đến việc dân chúng mất lòng tin đối với chính phủ. Thêm vào đó, Ấn Độ phải đối mặt với các mối đe dọa khủng bố ở các bang Punjab, Jammu và Kashmir cũng như sự mất ổn định ở vùng Đông Bắc. Từ năm 1988 đến năm 1992, ở khu vực Jammu và Kashmir đã xảy ra 14.542 vụ khủng bố, nhiều tổ chức ly khai vũ trang hay có hoạt động chống đối chính quyền được thành lập [15, tr. Nếu như chính sách đối nội của Ấn Độ vào đầu thập kỷ 90 của thế kỷ XX được Thủ tướng N.Rao đánh giá như “đứng trước bờ vực” thì về đối ngoại, Thủ tướng Rajiv Gandhi đã phải thốt lên rằng: “Ấn Độ đã bị lu mờ như thể không còn tồn tại.

Chúng ta phải đảm bảo làm sao Ấn Độ xuất hiện trở lại như một nước tiền tuyến” [6, tr. Những khó khăn của tình hình quốc tế, khu vực và những bất ổn trong nước đã buộc Ấn Độ phải điều chỉnh chính sách đối ngoại của mình nhằm thực 9 hiện cải cách toàn diện nền kinh tế và tìm kiếm các đối tác kinh tế phục vụ cho cuộc cải cách này theo hướng “mở đường” với các nước Đông Á và Đông Nam Á, trong đó ASEAN được xem là nhân tố được quan tâm hàng đầu của Ấn Độ. Năm 1991, chính sách cải cách toàn diện nền kinh tế được đưa ra. Đến năm 1992, Chính phủ Ấn Độ thực hiện Chính sách Hướng Đông với niềm tin “châu Á – Thái Bình Dương có thể trở thành tấm ván bật để Ấn Độ tiến vào thị trường toàn cầu” [16, tr.

Nội dung của Chính sách hướng Đông 1. Các mục tiêu chủ yếu của Chính sách hướng Đông Đứng trước tình hình khó khăn trong quan hệ với các nước lớn, các nước phía Tây và sự sụt giảm vai trò của mình trong Phong trào Không liên kết, lựa chọn của Ấn Độ là hướng tới châu Á - Thái Bình Dương.