Tái Cơ Cấu Tập Đoàn Kinh Tế Nhà Nước Ở Việt Nam: Thực Trạng Và Giải Pháp

Tài liệu nghiên cứu Tái cơ cấu tập đoàn kinh tế nhà nước ở việt nam hiện nay, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về .

• Tác giả: Nguyễn Đức Long
• Người hướng dẫn: PGS, TS Bùi Ngọc Quỳnh
• Trường học: Học viện Chính trị
• Chuyên ngành: Kinh tế Chính trị
• Đề tài: Tái Cơ Cấu Tập Đoàn Kinh Tế Nhà Nước Ở Việt Nam: Thực Trạng Và Giải Pháp
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài có liên quan đến đề tài
• 1.2. Các công trình nghiên cứu ở trong nước có liên quan đến đề tài
• 1.3. Khái quát kết quả chủ yếu của các công trình đã công bố và những vấn đề đặt ra luận án cần tiếp tục giải quyết
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TÁI CƠ CẤU TẬP ĐOÀN KINH TẾ NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM VÀ KINH NGHIỆM THẾ GIỚI
• 2.1. Một số vấn đề chung về tập đoàn kinh tế nhà nước ở Việt Nam
• 2.2. Quan niệm, nội dung và những nhân tố tác động đến tái cơ cấu tập đoàn kinh tế nhà nước ở Việt Nam
• 2.3. Kinh nghiệm tái cơ cấu tập đoàn kinh tế nhà nước ở một số nước trên thế giới và bài học đối với Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG TÁI CƠ CẤU TẬP ĐOÀN KINH TẾ NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM
• 3.1. Khái quát về các tập đoàn kinh tế nhà nước ở Việt Nam
• 3.2. Thành tựu và hạn chế trong tái cơ cấu tập đoàn kinh tế nhà nước ở Việt Nam
• 3.3. Nguyên nhân của thực trạng và một số vấn đề đặt ra cần giải quyết trong tái cơ cấu tập đoàn kinh tế nhà nước ở Việt Nam hiện nay
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM CƠ BẢN VÀ GIẢI PHÁP CHỦ YẾU TÁI CƠ CẤU TẬP ĐOÀN KINH TẾ NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM THỜI GIAN TỚI
• 4.1. Quan điểm cơ bản chỉ đạo quá trình tái cơ cấu tập đoàn kinh tế nhà nước ở Việt Nam thời gian tới
• 4.2. Những giải pháp chủ yếu đẩy mạnh tái cơ cấu tập đoàn kinh tế nhà nước ở Việt Nam thời gian tới
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tái Cơ Cấu Tập Đoàn Kinh Tế Nhà Nước

Tái cơ cấu tập đoàn kinh tế nhà nước (TĐKTNN) là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh Việt Nam hiện nay. Các TĐKTNN đóng vai trò then chốt trong nền kinh tế, nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức về hiệu quả hoạt động và quản trị. Quá trình tái cơ cấu nhằm mục tiêu nâng cao năng lực cạnh tranh, sử dụng hiệu quả nguồn lực và đóng góp tích cực hơn vào sự phát triển kinh tế - xã hội. Theo quyết định 91/TTg ngày 7/3/1994 của Thủ tướng Chính phủ, Việt Nam đã thí điểm thành lập các TĐKTNN từ các Tổng công ty nhà nước (TCT). Tuy nhiên, sau hơn 10 năm hoạt động, TĐKTNN chưa khẳng định được vai trò là lực lượng kinh tế để nhà nước sử dụng trong điều tiết nền kinh tế. Việc tái cơ cấu TĐKTNN là một quá trình phức tạp, đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa các bộ, ngành và sự tham gia tích cực của các TĐKTNN.

1.1. Lịch Sử Hình Thành và Phát Triển TĐKTNN tại Việt Nam

Việc hình thành TĐKTNN gắn liền với quá trình đổi mới kinh tế ở Việt Nam. Từ chủ trương thí điểm ban đầu, 13 TĐKTNN đã được thành lập, đóng góp vào tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm và phát triển các ngành công nghiệp mũi nhọn. Tuy nhiên, mô hình này cũng bộc lộ nhiều hạn chế, như sử dụng nguồn lực không hiệu quả, thiếu cạnh tranh và quản trị yếu kém. Đảng và Nhà nước đã sớm nhận thức được những vấn đề này và chủ trương tái cơ cấu DNNN, trong đó có TĐKTNN. Quá trình tái cơ cấu nhằm mục tiêu xây dựng các TĐKTNN có cơ cấu hợp lý, chất lượng, hiệu quả tốt, làm nòng cốt cho DNNN và toàn bộ nền kinh tế quốc dân.

1.2. Vai Trò của TĐKTNN trong Nền Kinh Tế Việt Nam

TĐKTNN đóng vai trò quan trọng trong nhiều lĩnh vực then chốt của nền kinh tế như năng lượng, viễn thông, tài chính, và hạ tầng. Các TĐKTNN có quy mô lớn, tiềm lực tài chính mạnh và khả năng tiếp cận công nghệ hiện đại, đóng góp vào tăng trưởng GDP, thu ngân sách nhà nước và tạo việc làm. Tuy nhiên, hiệu quả hoạt động của các TĐKTNN còn thấp so với tiềm năng, gây lãng phí nguồn lực và tạo ra sự bất bình đẳng trong cạnh tranh. Việc tái cơ cấu TĐKTNN nhằm mục tiêu phát huy tối đa vai trò của các tập đoàn này trong phát triển kinh tế - xã hội.

II. Thực Trạng Tái Cơ Cấu TĐKTNN Vấn Đề và Thách Thức

Quá trình tái cơ cấu TĐKTNN ở Việt Nam đã đạt được một số kết quả nhất định, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề và thách thức cần giải quyết. Việc cổ phần hóa, thoái vốn nhà nước đầu tư ngoài ngành diễn ra chậm, chưa đạt kế hoạch đề ra. Công tác quản trị trong các tập đoàn chưa có nhiều thay đổi, chưa tiếp cận được khung quản trị tiên tiến, hiện đại. Công tác quản lý, giám sát của Nhà nước đối với hoạt động của các TĐKTNN vừa chồng chéo, vừa tồn tại nhiều lỗ hổng. Đặc biệt, hiệu quả của mô hình TĐKTNN chưa đạt được như kỳ vọng, hoạt động kém hiệu quả hơn so với các TĐKT tư nhân mặc dù nhận được nhiều ưu đãi hơn.

2.1. Đánh Giá Hiệu Quả Tái Cơ Cấu TĐKTNN giai đoạn 2011 2017

Giai đoạn 2011-2017 chứng kiến những nỗ lực tái cơ cấu TĐKTNN, tuy nhiên, kết quả còn hạn chế. Theo Nguyễn Đức Long trong luận án, việc tái cơ cấu ngành nghề diễn ra chậm chạp, chưa có nhiều thay đổi về cơ cấu. Việc thoái vốn diễn ra chậm hơn dự kiến. Quá trình này bộc lộ nhiều bất cập như thiếu minh bạch, định giá tài sản không chính xác và sự can thiệp quá sâu của Nhà nước vào hoạt động kinh doanh. Tái cơ cấu tài chính cũng gặp nhiều khó khăn do nợ xấu, quản lý vốn không hiệu quả và thiếu cơ chế giám sát chặt chẽ.

2.2. Các Rào Cản Trong Quá Trình Tái Cơ Cấu TĐKTNN

Nhiều yếu tố cản trở quá trình tái cơ cấu TĐKTNN. Các rào cản bao gồm: Cơ chế quản lý còn nhiều bất cập, thiếu minh bạch và trách nhiệm giải trình. Sự can thiệp hành chính quá sâu của Nhà nước vào hoạt động kinh doanh. Lợi ích nhóm, tham nhũng và thiếu động lực cải cách. Năng lực quản trị yếu kém của đội ngũ cán bộ quản lý. Thị trường vốn chưa phát triển, gây khó khăn cho việc huy động vốn và thoái vốn. Khung pháp lý chưa hoàn thiện, thiếu đồng bộ và chồng chéo. Theo tác giả luận án, đây là một số vấn đề cần được tháo gỡ để quá trình tái cơ cấu diễn ra hiệu quả hơn.

2.3. Hạn Chế về Cơ Chế Quản Lý và Giám Sát

Cơ chế quản lý và giám sát TĐKTNN còn nhiều bất cập. Việc phân công trách nhiệm giữa các cơ quan quản lý nhà nước còn chồng chéo, gây khó khăn cho việc giám sát và kiểm tra. Cơ chế kiểm soát nội bộ trong các TĐKTNN còn yếu kém, tạo điều kiện cho tham nhũng và lãng phí. Thiếu các tiêu chí đánh giá hiệu quả hoạt động rõ ràng, minh bạch. Hệ thống thông tin báo cáo còn thiếu chính xác và kịp thời. Cần thiết phải hoàn thiện cơ chế quản lý và giám sát để nâng cao hiệu quả hoạt động của các TĐKTNN.

III. Giải Pháp Tái Cơ Cấu TĐKTNN Định Hướng và Cách Thực Hiện

Để đẩy mạnh tái cơ cấu TĐKTNN, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các giải pháp bao gồm: Hoàn thiện khung pháp lý, tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng. Tái cơ cấu ngành nghề, tập trung vào các lĩnh vực then chốt. Đổi mới cơ chế quản trị, nâng cao năng lực cạnh tranh. Tăng cường minh bạch và trách nhiệm giải trình. Nâng cao hiệu quả sử dụng vốn và tài sản. Đẩy mạnh cổ phần hóa, thoái vốn nhà nước đầu tư ngoài ngành. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành và sự tham gia tích cực của các TĐKTNN.

3.1. Hoàn Thiện Khung Pháp Lý và Tạo Môi Trường Cạnh Tranh

Việc hoàn thiện khung pháp lý là yếu tố then chốt để tái cơ cấu TĐKTNN thành công. Cần sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật liên quan đến quản lý DNNN, đầu tư công, cạnh tranh và chống độc quyền. Tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng giữa các thành phần kinh tế, loại bỏ các ưu đãi bất hợp lý cho TĐKTNN. Minh bạch hóa thông tin về hoạt động của TĐKTNN. Xây dựng cơ chế giám sát hiệu quả để ngăn chặn tham nhũng và lãng phí.

3.2. Đổi Mới Cơ Chế Quản Trị và Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh

Đổi mới cơ chế quản trị là yếu tố quan trọng để nâng cao hiệu quả hoạt động của TĐKTNN. Áp dụng các chuẩn mực quản trị quốc tế, tăng cường tính độc lập của hội đồng quản trị và ban điều hành. Xây dựng hệ thống đánh giá hiệu quả hoạt động dựa trên các tiêu chí rõ ràng, minh bạch. Thu hút và giữ chân nhân tài, nâng cao trình độ chuyên môn và năng lực quản lý của đội ngũ cán bộ. Tạo động lực cho người lao động sáng tạo và cống hiến.

3.3. Tái Cơ Cấu Danh Mục Đầu Tư và Thoái Vốn Nhà Nước

Rà soát, đánh giá lại danh mục đầu tư của TĐKTNN, tập trung vào các ngành nghề kinh doanh chính, có lợi thế cạnh tranh và phù hợp với chiến lược phát triển kinh tế - xã hội. Thoái vốn nhà nước khỏi các lĩnh vực kinh doanh không hiệu quả, hoặc không cần thiết phải do Nhà nước nắm giữ. Minh bạch hóa quá trình thoái vốn, đảm bảo lợi ích cao nhất cho Nhà nước. Sử dụng nguồn thu từ thoái vốn để đầu tư vào các lĩnh vực ưu tiên.

IV. Quan Điểm Chỉ Đạo Tái Cơ Cấu TĐKTNN Hiệu Quả Hiện Nay

Tái cơ cấu TĐKTNN cần tuân thủ các quan điểm chỉ đạo sau: Đảm bảo vai trò chủ đạo của Nhà nước trong nền kinh tế. Phù hợp với chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Nâng cao hiệu quả hoạt động và năng lực cạnh tranh của TĐKTNN. Đảm bảo minh bạch và trách nhiệm giải trình. Bảo vệ quyền lợi của người lao động và các bên liên quan. Quá trình tái cơ cấu phải được thực hiện một cách thận trọng, từng bước, có lộ trình rõ ràng.

4.1. Tăng Cường Giám Sát và Đánh Giá Hiệu Quả Hoạt Động

Thiết lập hệ thống giám sát và đánh giá hiệu quả hoạt động TĐKTNN dựa trên các chỉ số tài chính, phi tài chính và các tiêu chí đánh giá cụ thể, định lượng được. Xây dựng cơ chế báo cáo minh bạch và công khai thông tin về hoạt động TĐKTNN. Thực hiện kiểm toán độc lập và định kỳ để đảm bảo tính chính xác và khách quan của thông tin. Xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật và sai phạm trong hoạt động của TĐKTNN.

4.2. Nâng Cao Năng Lực Quản Lý Của Đội Ngũ Cán Bộ

Xây dựng chương trình đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ cán bộ quản lý TĐKTNN về kiến thức quản trị hiện đại, kỹ năng lãnh đạo và đạo đức kinh doanh. Thực hiện luân chuyển cán bộ để tạo điều kiện cho cán bộ phát triển toàn diện. Có cơ chế tuyển chọn và bổ nhiệm cán bộ dựa trên năng lực và phẩm chất đạo đức. Thực hiện chính sách đãi ngộ hợp lý để thu hút và giữ chân nhân tài.

V. Ứng Dụng Công Nghệ Trong Tái Cơ Cấu TĐKTNN Cơ Hội Mới

Ứng dụng công nghệ, đặc biệt là công nghệ số, mở ra cơ hội lớn cho quá trình tái cơ cấu TĐKTNN. Áp dụng các giải pháp công nghệ thông tin vào quản lý, điều hành và sản xuất kinh doanh giúp nâng cao hiệu quả, giảm chi phí và tăng cường khả năng cạnh tranh. Sử dụng dữ liệu lớn (Big Data) để phân tích thị trường, dự báo nhu cầu và đưa ra quyết định chính xác. Áp dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để tự động hóa các quy trình, cải thiện năng suất lao động và phát triển các sản phẩm, dịch vụ mới. Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ cần được thực hiện một cách có kế hoạch, từng bước và phù hợp với điều kiện thực tế của từng TĐKTNN.

5.1. Chuyển Đổi Số và Tái Cơ Cấu Quy Trình Quản Lý

Chuyển đổi số đóng vai trò quan trọng trong việc tái cơ cấu quy trình quản lý của TĐKTNN. Ứng dụng các giải pháp quản lý doanh nghiệp (ERP) để tích hợp các quy trình, tối ưu hóa nguồn lực và cải thiện hiệu quả hoạt động. Sử dụng các công cụ cộng tác trực tuyến để tăng cường khả năng phối hợp và chia sẻ thông tin giữa các phòng ban và đơn vị thành viên. Xây dựng hệ thống quản lý dữ liệu tập trung để hỗ trợ ra quyết định dựa trên dữ liệu. Cần thiết phải có chiến lược chuyển đổi số rõ ràng và đầu tư thích đáng vào hạ tầng công nghệ.

5.2. Phát Triển Nguồn Nhân Lực Số và Đổi Mới Sáng Tạo

Phát triển nguồn nhân lực số là yếu tố then chốt để ứng dụng thành công công nghệ trong TĐKTNN. Đầu tư vào đào tạo và bồi dưỡng kỹ năng số cho người lao động. Thu hút và giữ chân các chuyên gia công nghệ hàng đầu. Xây dựng văn hóa đổi mới sáng tạo, khuyến khích người lao động đưa ra các ý tưởng mới và thử nghiệm các giải pháp công nghệ. Thành lập các trung tâm nghiên cứu và phát triển (R&D) để phát triển các sản phẩm và dịch vụ mới dựa trên công nghệ.

VI. Kết Luận và Triển Vọng Tái Cơ Cấu TĐKTNN Việt Nam

Tái cơ cấu TĐKTNN là một quá trình phức tạp và lâu dài, đòi hỏi sự quyết tâm cao của Đảng, Nhà nước và sự nỗ lực của toàn bộ hệ thống chính trị. Việc thực hiện thành công tái cơ cấu sẽ giúp nâng cao hiệu quả hoạt động, năng lực cạnh tranh và vai trò của TĐKTNN trong nền kinh tế Việt Nam. Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, việc tái cơ cấu TĐKTNN càng trở nên cấp thiết để Việt Nam có thể cạnh tranh và phát triển bền vững.

6.1. Các Bài Học Kinh Nghiệm Từ Tái Cơ Cấu TĐKTNN

Từ quá trình tái cơ cấu TĐKTNN ở Việt Nam và kinh nghiệm quốc tế, có thể rút ra một số bài học kinh nghiệm quan trọng. Cần có tầm nhìn chiến lược và lộ trình tái cơ cấu rõ ràng. Phải đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quá trình thực hiện. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành và sự tham gia tích cực của các TĐKTNN. Cần có cơ chế giám sát và đánh giá hiệu quả hoạt động thường xuyên.

6.2. Đề Xuất Chính Sách Hỗ Trợ Tái Cơ Cấu TĐKTNN

Để hỗ trợ quá trình tái cơ cấu TĐKTNN, cần có các chính sách đồng bộ và hiệu quả. Cần hoàn thiện khung pháp lý, tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng. Cần có chính sách ưu đãi về thuế, tín dụng và đầu tư cho các dự án tái cơ cấu. Cần có chính sách hỗ trợ đào tạo và phát triển nguồn nhân lực. Cần có cơ chế khuyến khích đổi mới sáng tạo và ứng dụng công nghệ. Cần có chính sách bảo vệ quyền lợi của người lao động trong quá trình tái cơ cấu.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Kinh tế Chính trị (Mã số: 931 01 02) với đề tài "Tái cơ cấu tập đoàn kinh tế nhà nước ở Việt Nam hiện nay" của nghiên cứu sinh Nguyễn Đức Long, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS, TS Bùi Ngọc Quỵnh tại Học viện Chính trị - Bộ Quốc phòng (2018), là công trình học thuật tiên phong tiếp cận toàn diện vấn đề tái cấu trúc khu vực doanh nghiệp nhà nước (DNNN) quy mô lớn dưới lăng kính khoa học kinh tế chính trị Mác - Lênin kết hợp các lý thuyết kinh tế hiện đại. Bối cảnh nghiên cứu xuất phát từ thực tiễn sau hơn 10 năm thí điểm mô hình tập đoàn kinh tế nhà nước (TĐKTNN) theo Quyết định 91/TTg (1994) và Luật Doanh nghiệp Nhà nước (2003, 2005), 13 TĐKTNN hình thành đã bộc lộ những khuyết tật cơ cấu nghiêm trọng: đầu tư dàn trải ngoài ngành, đòn bẩy tài chính rủi ro cao, cơ chế quản trị hành chính hóa và hiệu quả kinh doanh chưa tương xứng với nguồn lực ưu đãi vượt trội.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ: Các công trình trước đây đa phần tiếp cận dưới giác độ quản trị kinh doanh vi mô hoặc quản lý tài chính doanh nghiệp đơn lẻ (Vũ Nhữ Thăng, 2012; Ngô Thị Nguyệt Nga, 2011), chưa có công trình nào giải quyết một cách hệ thống, chỉnh thể bản chất quan hệ kinh tế - chính trị, quan hệ sở hữu, cơ chế thực hiện quyền đại diện chủ sở hữu nhà nước và mâu thuẫn giữa "nhiệm vụ kinh tế thị trường" với "công cụ hỗ trợ điều tiết vĩ mô" của TĐKTNN.

Luận án đặt ra ba câu hỏi nghiên cứu (RQs) và hệ thống hóa luận điểm:

1. RQ1: Bản chất kinh tế chính trị, cấu trúc nội dung và các nhân tố quy định quá trình tái cơ cấu TĐKTNN trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là gì?
2. RQ2: Thực trạng tái cơ cấu 13 TĐKTNN giai đoạn 2011 - 2017 đã đạt được những bước tiến và còn vướng phải những điểm nghẽn thể chế, tài chính, quản trị nào?
3. RQ3: Hệ thống quan điểm chỉ đạo và giải pháp đột phá nào bảo đảm cho quá trình tái cơ cấu TĐKTNN đi đúng quỹ đạo, nâng cao hiệu quả và sức cạnh tranh thực chất?

Khung lý thuyết của công trình tích hợp lý luận tích tụ, tập trung tư bản của V.I. Lênin, lý thuyết độc quyền và quyền lực kinh tế - chính trị (Milton Friedman, 1962), lý thuyết cải cách quyền sở hữu trong nền kinh tế chuyển đổi (János Kornai) cùng lý thuyết ủy thác - đại diện (Principal-Agent Theory). Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát các TĐKTNN do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ hoặc cổ phần chi phối tại công ty mẹ trong nền kinh tế Việt Nam; khung thời gian khảo sát thực nghiệm tập trung từ năm 2011 (thời điểm Hội nghị Trung ương 3 Khóa XI ban hành Kết luận số 10-KL/TW) đến hết năm 2017. Đóng góp đột phá của công trình nằm ở việc định lượng hóa thực trạng phân bổ vốn, đánh giá sai lệch cơ cấu tài chính và đưa ra lộ trình tái cơ cấu 3 trụ cột (ngành nghề - tài chính - mô hình quản trị).

Literature Review và Positioning

Tổng quan nghiên cứu quốc tế chỉ ra ba luồng học thuật chủ đạo về tập đoàn kinh tế và tái cấu trúc:

1. Luồng lý thuyết về tích tụ, độc quyền và can thiệp nhà nước: Milton Friedman (1962) trong "Capitalism and Freedom" và Ansel M. Grimes phân tích cấu trúc độc quyền bắt nguồn từ mối quan hệ giữa quyền lực kinh tế và chính trị, chỉ ra rằng việc hạn chế đầu ra để định giá độc quyền làm sai lệch phúc lợi xã hội. Ngược lại, Valerij Panyushkin và Mikhail Sygar (2010) khi nghiên cứu tập đoàn Gazprom (Nga) chỉ rõ mối quan hệ biện chứng giữa sức mạnh kinh tế của tập đoàn nhà nước chi phối và việc bảo đảm an ninh năng lượng, chủ quyền quốc gia.
2. Luồng lý thuyết cải cách chuyển đổi và cấu trúc sở hữu: János Kornai phân tích sự thất bại của các nền kinh tế Đông Âu khi duy trì sở hữu nhà nước cũ nhưng chỉ điều chỉnh cơ chế điều phối cục bộ, qua đó khẳng định chuyển đổi triệt để quyền sở hữu và xóa bỏ "ràng buộc ngân sách mềm" (soft budget constraints) là điều kiện tiên quyết. Đối với Châu Á, Baoli Xu và Minggao Shen (2003) cùng Trương Văn Bân (1996) nghiên cứu các tập đoàn doanh nghiệp Trung Quốc (Jituan Gongsi), nhấn mạnh trở ngại khi nhà nước can thiệp hành chính trực tiếp vào điều hành tác nghiệp và yêu cầu cấp bách phải gia tăng "lực hướng tâm" nội bộ tập đoàn.
3. Luồng lý thuyết tái lập và năng lực cạnh tranh: Michael Hammer và James Champy (2004) định hình trường phái tái lập quy trình kinh doanh (Business Process Reengineering), trong khi Paul H. Allen chuẩn hóa quy trình tái lập ngân hàng và doanh nghiệp. Đáng chú ý, Frederick Nixson và Bernard Walters (2010) khi khảo sát DNNN Việt Nam đã đưa ra lập luận phản biện quan trọng: không có cơ sở lý luận thuần túy nào khẳng định doanh nghiệp sở hữu nhà nước tất yếu kém cạnh tranh hơn doanh nghiệp tư nhân; thất bại chủ yếu do quản trị yếu kém và xung đột vai trò quản lý nhà nước, do đó không nhất thiết phải tư nhân hóa ồ ạt kiểu "liệu pháp sốc" như Liên Xô hay Đông Âu.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Trần Tiến Cường (2005), Trần Kim Hào và Bùi Văn Dũng (2014, 2015), Nguyễn Đức Thành (2012), Tô Thị Ánh Dương (2015) và Phạm Quang Trung (2013) đã phân tích sâu các lát cắt về mô hình công ty mẹ - công ty con, so sánh TĐKTNN với khối tư nhân và khảo sát đợt tái cơ cấu 2011 - 2015. Tuy nhiên, literature tồn tại hai quan điểm tranh luận trái chiều: (1) Nhóm quan điểm thị trường hóa triệt để yêu cầu tư nhân hóa tối đa và xóa bỏ hoàn toàn ưu đãi độc quyền; (2) Nhóm quan điểm bảo đảm vai trò chủ đạo yêu cầu duy trì TĐKTNN như công cụ trực tiếp can thiệp, bình ổn giá và kiềm chế lạm phát.

Luận án định vị vị trí học thuật bằng cách chỉ ra điểm dung hòa biện chứng: TĐKTNN trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa không phải là công cụ can thiệp hành chính trực tiếp mà là "công cụ hỗ trợ gián tiếp", vận hành theo cơ chế đặt hàng của Nhà nước và tuân thủ nguyên tắc hạch toán kinh doanh bình đẳng. So sánh với các nghiên cứu tái cơ cấu Chaebol Hàn Quốc thời kỳ khủng hoảng 1997 - 1998 (sụp đổ Daewoo, tái cơ cấu nợ Hyundai) và chương trình tái cơ cấu 4 tập đoàn nhà nước lớn của Nam Phi năm 1999 (Telkom, Eskom, Transnet, Denel), nghiên cứu của Nguyễn Đức Long đã làm nổi bật đặc thù chuyển đổi thể chế "kép" tại Việt Nam: vừa chuyển đổi từ kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường, vừa thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa gắn với định hướng xã hội chủ nghĩa.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng lý luận kinh tế chính trị về tổ chức kinh tế quy mô lớn trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội:

• Mở rộng lý thuyết tích tụ và tập trung sản xuất của V.I. Lênin: V.I. Lênin khẳng định: "Tự do cạnh tranh đẻ ra tập trung sản xuất và sự tập trung sản xuất này, khi phát triển tới một mức độ nhất định lại dẫn tới độc quyền". Tác giả chứng minh rằng tại Việt Nam, TĐKTNN không hình thành tự nhiên từ tích tụ tư bản thuần túy của thị trường mà hình thành chủ yếu qua "mệnh lệnh hành chính" (ghép cơ học các Tổng công ty 90, 91). Do đó, tái cơ cấu thực chất là quá trình "thị trường hóa" các mối liên kết hành chính thành liên kết kinh tế dựa trên quan hệ lợi ích và dòng vốn.
• Xây dựng định nghĩa chuẩn tắc về TĐKTNN: Luận án đưa ra định nghĩa có tính khái quát hóa cao:

"Tập đoàn kinh tế nhà nước là một tổ chức kinh tế có quy mô lớn do Nhà nước thành lập, bao gồm nhiều công ty liên kết với nhau theo mô hình công ty mẹ - công ty con, hoạt động kinh doanh trong những lĩnh vực, ngành nghề giữ vị trí trọng yếu hoặc giữ vị trí chi phối trong nền kinh tế quốc dân."

• Chuyển dịch nhận thức luận về chức năng điều tiết: Luận án chứng minh việc buộc TĐKTNN bán sản phẩm dưới giá thành để gánh vác nhiệm vụ bình ổn vĩ mô (như giai đoạn 2008 - 2010) đã làm méo mó tín hiệu thị trường, triệt tiêu động lực tài chính. Do đó, luận án xác lập mệnh đề lý thuyết mới: chuyển chức năng từ "công cụ điều tiết trực tiếp" sang "công cụ hỗ trợ Nhà nước điều tiết vĩ mô" thông qua cơ chế thị trường và cơ chế Nhà nước đặt hàng công khai, minh bạch.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành 3 lý thuyết: Lý thuyết Quyền sở hữu tài sản (Property Rights Theory), Lý thuyết Đại diện (Agency Theory) và Lý thuyết Tái cấu trúc quá trình kinh doanh (BPR). Cấu trúc phân tích được thiết kế theo mô hình 3 trụ cột đồng bộ:

1. Trụ cột 1 - Tái cơ cấu vai trò, ngành nghề, lĩnh vực SXKD: Xác định rõ phạm vi ngành nghề kinh doanh chính, lĩnh vực then chốt (năng lượng, viễn thông, khoáng sản, hạ tầng), kiên quyết cắt bỏ và thoái vốn toàn bộ khỏi các lĩnh vực đầu tư nhạy cảm, rủi ro (ngân hàng, bảo hiểm, chứng khoán, bất động sản, quỹ đầu tư).
2. Trụ cột 2 - Tái cơ cấu tài chính: Tái lập cơ cấu vốn điều lệ, vốn chủ sở hữu, kiểm soát chặt chẽ tỷ lệ nợ phải trả/vốn chủ sở hữu, lành mạnh hóa dòng tiền và xử lý dứt điểm các khoản nợ xấu nội bộ và công nợ tồn đọng.
3. Trụ cột 3 - Tái cơ cấu mô hình tổ chức, cơ chế quản lý và quản trị doanh nghiệp: Tái lập cấu trúc công ty mẹ - công ty con theo hướng tinh gọn, phân định rõ ràng giữa chức năng quản lý nhà nước về kinh tế của các Bộ/ngành và quyền đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước (thành lập cơ quan đại diện chuyên trách), áp dụng khung quản trị công ty hiện đại theo chuẩn mực OECD.

Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích được áp dụng đặc thù cho các TĐKTNN mà công ty mẹ do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ hoặc chi phối tuyệt đối trong giai đoạn nền kinh tế đang hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý nghiên cứu (Research Philosophy): Luận án quán triệt phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin kết hợp với chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism), đặt đối tượng nghiên cứu trong sự vận động lịch sử cụ thể và mối quan hệ hữu cơ giữa kiến trúc thượng tầng (thể chế, pháp luật quản lý) và cơ sở hạ tầng (quan hệ sở hữu, lực lượng sản xuất).
• Thiết kế đa phương pháp hỗn hợp (Mixed-Methods Design): Kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu định tính (phân tích văn bản thể chế, cơ chế quản lý, tham vấn chuyên gia) và nghiên cứu định lượng thống kê mô tả, so sánh liên chuỗi thời gian (time-series comparative data) trên toàn bộ mẫu 13 TĐKTNN.
• Thiết kế đa cấp độ (Multi-level Design): Đánh giá ở 3 cấp độ tương hỗ: Cấp độ vĩ mô (thể chế và chính sách quản lý nhà nước), Cấp độ ngành/hệ thống (cấu trúc thị trường và tỷ trọng chi phối của khu vực TĐKTNN), Cấp độ thực thể vi mô (cơ cấu tài chính, quản trị nội bộ tại từng tập đoàn).

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược chọn mẫu: Khảo sát toàn bộ tổng thể gồm 13 TĐKTNN được thí điểm thành lập theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ: Tập đoàn Dầu khí Việt Nam (PVN), Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (Vinacomin), Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam (VNPT), Tập đoàn Viễn thông Quân đội (Viettel), Tập đoàn Công nghiệp Cao su Việt Nam (VRG), Tập đoàn Hóa chất Việt Nam (Vinachem), Tập đoàn Dệt may Việt Nam (Vinatex), Tập đoàn Xăng dầu Việt Nam (Petrolimex), Tập đoàn Bảo hiểm Bảo Việt, Tập đoàn Công nghiệp Tàu thủy Việt Nam (Vinashin), Tập đoàn Phát triển Nhà và Đô thị Việt Nam (HUD), Tập đoàn Công nghiệp Xây dựng Việt Nam (Vinaconex).
• Thu thập dữ liệu và Tam giác đạc (Triangulation): Dữ liệu sơ cấp và thứ cấp được thu thập và đối chiếu chéo đa nguồn: (1) Báo cáo kiểm toán của Kiểm toán Nhà nước; (2) Báo cáo giám sát tài chính của Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Ban Đổi mới và Phát triển Doanh nghiệp; (3) Báo cáo thường niên, báo cáo tài chính hợp nhất giai đoạn 2011 - 2017 của các tập đoàn; (4) Số liệu từ Tổng cục Thống kê và các tổ chức tài chính quốc tế (WB, IMF, ADB).
• Phương pháp trừu tượng hóa khoa học và Logic - Lịch sử: Tách biệt các hiện tượng ngẫu nhiên, tập trung phân tích 3 mối quan hệ cốt lõi: sở hữu nhà nước - quyền tự chủ kinh doanh, công ty mẹ - công ty con, mục tiêu lợi nhuận - mục tiêu an sinh/chính trị.

Data và phân tích

• Đặc điểm mẫu nghiên cứu: Khảo sát chi tiết cấu trúc vốn điều lệ, tổng tài sản, cơ cấu nợ và danh mục đầu tư ngoài ngành của 13 TĐKTNN.
• Kỹ thuật phân tích dữ liệu: Phân tích thống kê so sánh đa chiều (Comparative Statistical Analysis), phân tích biến động tỷ trọng cơ cấu vốn/nợ qua các năm, kỹ thuật phân tích ma trận chức năng công ty mẹ. Quá trình xử lý dữ liệu được thực hiện khoa học, phân loại theo nhóm chỉ tiêu hiệu quả tài chính (ROE, ROA, Hệ số Nợ/Vốn chủ sở hữu) và chỉ tiêu tuân thủ thoái vốn.
• Kiểm tra độ tin cậy và tính giá trị: Dữ liệu được bảo đảm độ giá trị nội tại (internal validity) qua đối chứng số liệu chính thức công bố từ các cơ quan kiểm toán độc lập và cơ quan thanh tra chính phủ; sử dụng phương pháp chuyên gia để kiểm định độ vững của các kết luận rút ra từ thực tiễn.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Dữ liệu khảo sát thực nghiệm giai đoạn 2011 - 2017 làm nổi bật 5 phát hiện cốt lõi:

1. Sự phân hóa cực đoan về quy mô vốn và nguồn lực: Luận án phát hiện sự chênh lệch kỷ lục về quy mô vốn điều lệ giữa các TĐKTNN. Tính đến giai đoạn 2011 - 2015, vốn điều lệ của PVN đạt 177.628 tỷ đồng, trong khi Vinatex chỉ đạt 3.400 tỷ đồng (chênh lệch trên 52 lần). Điều này chứng minh quy mô của nhiều TĐKTNN khi thành lập còn quá khiêm tốn, thuần túy mang tính cơ học, chưa đạt ngưỡng tích tụ tư bản tối thiểu để vận hành như một tập đoàn kinh tế đúng nghĩa.
2. Vị thế độc quyền tự nhiên và tỷ trọng chi phối tuyệt đối: Các TĐKTNN nắm giữ vai trò áp đảo trong việc cung ứng sản phẩm, dịch vụ hạ tầng thiết yếu của quốc gia. Cụ thể: Vinacomin đảm bảo cung cấp trên 97% tổng lượng than tiêu thụ nội địa; EVN cung cấp trên 94% tổng sản lượng điện toàn quốc; Vinatex chiếm 18% kim ngạch xuất khẩu toàn ngành; PVN đóng góp trung bình 25 - 30% tổng thu ngân sách nhà nước.
3. Hiện tượng "Đảo chiều mô hình" và thất bại trong liên kết đa ngành phân tán: Trong số 13 TĐKTNN thí điểm, có 3 tập đoàn hoạt động kém hiệu quả, không duy trì được liên kết chuỗi giá trị và đã phải chấm dứt thí điểm, chuyển đổi hạ cấp trở lại mô hình Tổng công ty nhà nước (Vinashin, Vinaconex, HUD).
4. Sự méo mó tài chính do gánh vác chỉ tiêu điều tiết vĩ mô cưỡng bức: Giai đoạn 2008 - 2010, các tập đoàn bị buộc phải trợ giá thị trường, gây tổn hại nghiêm trọng đến bảng cân đối kế toán. Cụ thể: Năm 2010, Vinacomin phải bán than cho ngành điện với mức giá chỉ bằng 67 - 70% giá bán trong nước và 35 - 40% giá xuất khẩu; bán cho thép, xi măng, hóa chất, giấy bằng 60% giá xuất khẩu. EVN duy trì giá bán điện chỉ tương đương 70% mức giá đảm bảo cân bằng tài chính.
5. Nghịch lý giữa gánh nặng công ích/quốc phòng và áp lực cạnh tranh thị trường: Các TĐKTNN gánh vác khối lượng an sinh và an ninh quốc phòng khổng lồ mà khối tư nhân không đảm nhận:
   • Viettel đóng góp lũy kế 2.861 tỷ đồng cho ngân sách quốc phòng (2010 - 2015), quy hoạch hạ tầng viễn thông vu hồi chiến lược, phủ sóng 100% đồn biên phòng, Trường Sa. Đồng thời vươn ra đầu tư tại 10 quốc gia thuộc 3 châu lục với tổng dân số trên 230 triệu dân, đạt doanh thu quốc tế xấp xỉ 1,4 tỷ USD năm 2016.
   • VRG duy trì lực lượng tự vệ khoảng 11.500 người (chiếm 9,2% tổng lao động), đóng góp 16 tỷ đồng xây dựng nhà văn hóa đảo Sinh Tồn và 22 tỷ đồng xây dựng Sở Chỉ huy đảo Song Tử Tây; quản lý 23 dự án trồng cao su tại Lào và Campuchia với 139.450 ha (Campuchia 114.816 ha, Lào 24.634 ha).
   • EVN giai đoạn 2011 - 2013 trợ cấp giá điện cho hộ nghèo bằng 75% giá thành, điện bơm nước nông nghiệp bằng 50% giá thành, hỗ trợ 510 tỷ đồng cho 3 huyện nghèo 30A tỉnh Lai Châu (Tân Uyên, Than Uyên, Phong Thổ).

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Luận án bổ sung hoàn thiện lý thuyết kinh tế chính trị về phân định sở hữu nhà nước và quản trị doanh nghiệp, làm rõ quy luật vận động của các tập đoàn kinh tế đa sở hữu có sự chi phối của Nhà nước.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp bộ tiêu chí đánh giá tái cơ cấu 3 chiều (Cơ cấu ngành - Cơ cấu nguồn vốn - Cơ cấu quản trị) có thể ứng dụng để đánh giá toàn diện các tổng công ty và DNNN quy mô lớn tại các nền kinh tế đang phát triển.
• Về mặt chính sách quản lý:
  1. Tách bạch dứt khoát quyền đại diện chủ sở hữu nhà nước ra khỏi chức năng quản lý nhà nước của các Bộ chuyên ngành; xóa bỏ triệt để cơ chế "Bộ chủ quản", thành lập cơ quan chuyên trách quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp (tiền đề thực tiễn cho sự ra đời của Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp).
  2. Bãi bỏ việc can thiệp giá cưỡng bức đối với sản phẩm đầu ra của TĐKTNN. Nếu thực hiện nhiệm vụ chính trị - xã hội, Nhà nước phải thực hiện cơ chế đặt hàng, đấu thầu minh bạch và cấp bù ngân sách theo giá thị trường.
  3. Hoàn thiện khung pháp lý về người đại diện vốn nhà nước, gắn trách nhiệm cá nhân của Hội đồng thành viên (HĐTV), Hội đồng quản trị (HĐQT) với kết quả bảo toàn và phát triển vốn.

Limitations và Future Research

• Hạn chế về dữ liệu và thời gian: Do tính chất đặc thù của khu vực kinh tế nhà nước và các quy định về bảo mật thông tin an ninh kinh tế, việc tiếp cận các dữ liệu vi mô chi tiết về chi phí đơn vị, danh mục công nợ cụ thể tại từng công ty con cấp II, cấp III của một số tập đoàn (như Viettel, PVN) còn gặp rào cản nhất định.
• Điều kiện biên không gian: Nghiên cứu chỉ tập trung vào các TĐKTNN trong phạm vi nền kinh tế Việt Nam; các bài học quốc tế mang tính chất tham chiếu so sánh mà chưa thực hiện mô hình định lượng xuyên quốc gia (cross-country empirical regression).
• Định hướng nghiên cứu tương lai:
  1. Nghiên cứu tác động của cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0 và chuyển đổi số đối với việc tái cấu trúc chuỗi cung ứng và quản trị thông minh tại các TĐKTNN.
  2. Đo lường định lượng hiệu quả kinh tế - xã hội tổng hợp (Total Factor Productivity - TFP) của TĐKTNN sau cổ phần hóa đa sở hữu.
  3. Xây dựng mô hình toán kinh tế tối ưu hóa danh mục đầu tư công và cơ chế thoái vốn nhà nước qua sàn giao dịch chứng khoán minh bạch.
  4. Đánh giá cơ chế giám sát rủi ro tài chính tập đoàn theo các chuẩn mực Basel và OECD Corporate Governance Guidelines phiên bản mới.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án là tài liệu tham khảo nền tảng trong nghiên cứu kinh tế chính trị, kinh tế phát triển và quản trị công tại các học viện, trường đại học khối kinh tế và chính trị quân sự; dự kiến tạo tiền đề cho nhiều trích dẫn trong các công trình nghiên cứu về cải cách DNNN.
• Chuyển đổi thực tiễn ngành: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho các đề án tái cơ cấu của PVN, EVN, Vinacomin, VRG giai đoạn 2016 - 2020, thúc đẩy quá trình thoái vốn hàng chục nghìn tỷ đồng khỏi các lĩnh vực đầu tư ngoài ngành nhiều rủi ro.
• Ảnh hưởng hoạch định chính sách: Kết quả nghiên cứu đóng góp cơ sở lý luận và thực tiễn vững chắc phục vụ việc tổng kết Nghị quyết Trung ương 3 Khóa IX, cụ thể hóa Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 Khóa XII về tiếp tục cơ cấu lại, đổi mới và nâng cao hiệu quả DNNN, đồng thời thúc đẩy hoàn thiện hành lang pháp lý cho việc quản lý, sử dụng vốn nhà nước đầu tư vào sản xuất kinh doanh tại doanh nghiệp.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và nhà nghiên cứu: Tiếp cận một khung phân tích kinh tế chính trị hoàn chỉnh, hệ thống dữ liệu thực nghiệm toàn diện về 13 TĐKTNN thí điểm và phương pháp luận nghiên cứu kết hợp lịch sử - logic chuẩn mực.
• Lãnh đạo cấp cao và cơ quan hoạch định chính sách: Ban Kinh tế Trung ương, Văn phòng Chính phủ, Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư có thêm luận cứ xác đáng để xây dựng khung thể chế phân cấp quản lý chủ sở hữu vốn nhà nước và chiến lược phát triển kinh tế nhà nước.
• Ban điều hành và Hội đồng thành viên các TĐKTNN, Tổng công ty: Nắm vững các nguyên tắc tái lập quản trị doanh nghiệp, phương pháp cơ cấu lại danh mục tài sản, kiểm soát tỷ lệ đòn bẩy tài chính và quản trị rủi ro dòng tiền trong hội nhập quốc tế.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Trả lời: Luận án đã mở rộng lý thuyết kinh tế chính trị Mác - Lênin về tích tụ, tập trung tư bản và độc quyền trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng XHCN. Công trình chỉ rõ TĐKTNN tại Việt Nam ra đời bằng con đường hành chính hóa nên mang bản chất "kết cấu cơ học"; từ đó luận giải tính tất yếu phải tái cơ cấu để chuyển hóa liên kết hành chính thành liên kết kinh tế thị trường, đồng thời xác lập lại bản chất của TĐKTNN là "công cụ hỗ trợ gián tiếp" thay vì công cụ can thiệp trực tiếp làm biến dạng thị trường.

2. Đổi mới phương pháp luận so sánh với các nghiên cứu trước đây?
Trả lời: So với các công trình chỉ tiếp cận định tính chung chung (Hồ Thị Hương Mai, 2010) hoặc chỉ thuần túy quản trị kinh doanh vi mô (Ngô Thị Nguyệt Nga, 2011), luận án sử dụng phương pháp trừu tượng hóa khoa học gắn liền với phân tích kinh tế chính trị vĩ mô, khảo sát toàn bộ tổng thể 13 TĐKTNN bằng chuỗi dữ liệu thực nghiệm 2011 - 2017, kết hợp tam giác đạc đa nguồn kiểm toán và tham vấn chuyên gia điều hành trực tiếp.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ và có tính phản biện cao nhất?
Trả lời: Đó là việc chỉ ra nguyên nhân gốc rễ dẫn đến sự kém hiệu quả của TĐKTNN không hoàn toàn nằm ở bản chất sở hữu nhà nước, mà nằm ở "nhiệm vụ kép mâu thuẫn": Nhà nước vừa đòi hỏi tập đoàn phải bảo toàn và sinh lời vốn kinh doanh theo cơ chế thị trường, vừa ép buộc tập đoàn thực hiện nhiệm vụ điều tiết vĩ mô cưỡng bức (bán than, điện thấp hơn 30 - 50% giá thành để ghìm lạm phát năm 2010), khiến tín hiệu thị trường bị tê liệt và dòng vốn bị thâm hụt nghiêm trọng.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản (replication protocol) không?
Trả lời: Có. Quy trình nghiên cứu được thiết kế với cấu trúc 3 trụ cột rõ ràng, tiêu chí phân loại số liệu thống nhất (Vốn điều lệ, Vốn chủ sở hữu, Tài sản, Cơ cấu nợ, Thoái vốn ngoài ngành) cùng hệ thống bảng biểu chuẩn hóa, cho phép các nhà nghiên cứu dễ dàng lặp lại và mở rộng quy trình đánh giá cho các giai đoạn tiếp theo hoặc áp dụng cho các Tổng công ty nhà nước khác.

5. Lộ trình nghiên cứu phát triển trong 10 năm tới được phác thảo như thế nào?
Trả lời: Mở rộng nghiên cứu sang mô hình quản trị số của TĐKTNN đa sở hữu; xây dựng tiêu chuẩn quản trị tích hợp ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị) cho các tập đoàn năng lượng nhà nước; nghiên cứu cơ chế cạnh tranh bình đẳng giữa TĐKTNN và tập đoàn kinh tế tư nhân trong việc tham gia các dự án kết cấu hạ tầng trọng điểm quốc gia.

Kết luận

1. Khái quát hóa và xác lập hệ thống cơ sở lý luận kinh tế chính trị chuyên sâu về tái cơ cấu TĐKTNN trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam.
2. Đánh giá toàn diện, khách quan thực trạng 13 TĐKTNN thí điểm giai đoạn 2011 - 2017, định lượng hóa mức độ chênh lệch quy mô vốn (PVN gấp 52 lần Vinatex), tỷ trọng chi phối hạ tầng (than >97%, điện >94%) và các nút thắt tài chính, đầu tư dàn trải ngoài ngành.
3. Luận giải sâu sắc bản chất mâu thuẫn giữa quy luật kinh tế thị trường và cơ chế điều tiết vĩ mô hành chính cưỡng bức, từ đó chỉ ra nguyên nhân của sự đổ vỡ tại 3 tập đoàn phải hạ cấp mô hình (Vinashin, Vinaconex, HUD).
4. Xác lập hệ thống quan điểm chỉ đạo nhất quán: tái cơ cấu TĐKTNN phải gắn liền với đổi mới mô hình tăng trưởng tổng thể nền kinh tế, kiên định vai trò chủ đạo nhưng vận hành bình đẳng theo cơ chế giá thị trường.
5. Đề xuất hệ thống 3 nhóm giải pháp đột phá, khả thi: tái cơ cấu ngành nghề cốt lõi gắn với thoái vốn triệt để khỏi lĩnh vực nhạy cảm; lành mạnh hóa cơ cấu tài chính và đòn bẩy nợ; đổi mới căn bản mô hình tổ chức, tách chức năng quản lý nhà nước khỏi quyền đại diện chủ sở hữu thông qua cơ quan quản lý vốn chuyên trách.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới về quản trị vốn nhà nước, cổ phần hóa tập đoàn kinh tế và năng lực cạnh tranh quốc tế của doanh nghiệp Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài có liên quan đến đề tài 1. Các công trình nghiên cứu về lý luận, thực tiễn tập đoàn kinh tế và tái cơ cấu tập đoàn kinh tế Milton Friedman (1962), “Độc quyền và trách nhiệm xã hội của các doanh nghiệp và người lao động” được in trong cuốn “Chủ nghĩa tư bản và tự do” [61]. Cuốn sách đã phân tích sâu sắc về cấu trúc độc quyền và cách thức chiếm lĩnh độc quyền của các tập đoàn lớn của Mỹ.

Công trình này cũng nhấn mạnh nguồn gốc độc quyền của các tập đoàn sinh ra từ quyền lực kinh tế và mối quan hệ với chính trị. Cùng bàn luận đến vấn đề độc quyền của các TĐKT còn có nghiên cứu của An sel M.Grimes với tiêu đề “Kinh tế học trong kinh doanh tập đoàn - Ai làm gì cho ai?” [91]. Nghiên cứu chỉ rõ sự chi phối của một số tập đoàn khổng lồ đối với hoạt động kinh tế quốc gia; sự thiếu hụt sản lượng được xem là cách thức hạn chế đầu ra nhằm tăng giá và mức giá của mỗi sản phẩm trong tập đoàn được ấn định dựa trên quyền lực độc quyền. Mặc dù đây là hai công trình nghiên cứu thiên về vấn đề độc quyền của các tập đoàn lớn ở Mỹ.

Tuy nhiên, những lập luận trong các công trình này đã giúp gợi mở cho nghiên cứu sinh suy nghĩ về vấn đề độc quyền và đặc quyền của các TĐKTNN ở Việt Nam hiện nay. Đây cũng là nội dung quan trọng trong tái cơ cấu ngành nghề và tái cơ cấu quản lý nhà nước đang được tiến hành đối với các TĐKTNN ở Việt Nam. Trong tác phẩm này, Janos đã phân tích rất chi tiết, có hệ thống về kinh tế các nước chuyển đổi, lấy kinh tế Hungary làm nội dung phân tích mà trọng tâm là vấn đề sở hữu và thể chế quản lý. Trong đó tác giả đặc biệt nhấn mạnh đến vấn đề cải cách sở hữu và cho rằng cải cách kinh tế ở Đông Âu, nhiều thập kỷ trước, đó là giữ các hình thức cũ của sở hữu nhà nước, chỉ thay đổi một số vấn đề trong các cơ 13 chế điều phối.

Việc làm này đã không đem lại kết quả như mong muốn. Cuối cùng, đã phải thừa nhận rằng cần đến một cải cách triệt để về quyền sở hữu trước khi nền kinh tế thị trường có thể hoạt động hiệu quả. Những luận giải của tác giả đã thu hút được sự chú ý của nghiên cứu sinh, bởi kinh tế Việt Nam cũng có những nét tương đồng so với các nước Đông Âu thời cải cách. Mặc dù cách thức, kết quả và phương thức tiến hành cải cách mà tác giả đưa ra còn nhiều điểm phải bàn luận.

Tuy nhiên, với phương pháp tư duy biện chứng, nghiên cứu sinh thấy rằng, những luận điểm tác giả đưa ra, nhất là về cải cách sở hữu có thể là những gợi ý tốt cho vấn đề tái cơ cấu sở hữu TĐKTNN mà nghiên cứu sinh đang quan tâm nghiên cứu. Trong công trình này, tác giả đã trình bày một cách toàn diện cả những vấn đề lý thuyết và thực tiễn quá trình tái lập ngân hàng với những ví dụ cụ thể và sinh động. Các phân tích được đưa ra trong bối cảnh quốc tế nhưng hoàn toàn có thể áp dụng vào điều kiện thực tiễn Việt Nam. Đặc biệt trong phần lý thuyết, Paul H.

Allen đã tập trung luận giải khái niệm, quy trình, nội dung của tái cơ cấu, khả năng thành công và thất bại của các doanh nghiệp khi tiến hành tái cơ cấu. Đây là những vấn đề cần được quan tâm, chú ý và nghiên cứu một cách thấu đáo để có thể vận dụng vào quá trình tái cơ cấu TĐKTNN ở Việt Nam. Cuốn sách phân tích nền kinh tế công nghiệp Hàn Quốc dưới thời Park Chung - Hee, Chun và Roh giai đoạn 1980 - 1992; Cải cách và tăng trưởng kinh tế Hàn Quốc thời Kim Young - Soun; Sự khủng hoảng kinh tế thời kỳ 1997 - 1998 như: sụp đổ tập đoàn Daewoo, khủng hoảng của tập đoàn Huyndai, sự cải cách tài chính. Thông qua nghiên cứu cuốn sách này đã giúp cho nghiên cứu sinh có thêm hiểu biết về sự hình thành, phát triển, sự lớn mạnh của các TĐKT (chaebol) của Hàn Quốc; những thành công và thất bại trong việc tái cơ cấu các cheabol ở Hàn Quốc trong thời kỳ khủng hoảng kinh tế 1997-1998 là những kinh nghiệm quý báu cho quá trình tái cơ cấu TĐKTNN ở Việt Nam.

14 Baoli XU và Minggao SHEN (2003), “Các tập đoàn doanh nghiệp của Trung Quốc: quá khứ, hiện tại và tương lai phát triển” [121]. Trong công trình này, các tác giả đã trình bày một cách khá toàn diện về quá trình hình thành, phát triển đi đôi với cơ cấu lại các tập đoàn doanh nghiệp ở Trung Quốc. Điều đáng chú ý là các TĐKTNN ở Việt Nam cũng mang dáng dấp của các tập đoàn doanh nghiệp của Trung Quốc, bởi phần lớn các tập đoàn doanh nghiệp ở Trung Quốc, đặc biệt là các tập đoàn mạnh thuộc sở hữu nhà nước. Chính vì vậy, thông qua nghiên cứu công trình này giúp nghiên cứu sinh hiểu thêm về xu hướng phát triển các TĐKTNN ở Trung Quốc, về những trở ngại khi Chính phủ can thiệp quá sâu vào quá trình kinh doanh của các tập đoàn, về sự cần thiết phải tái cơ cấu các tập đoàn để phù hợp với cơ chế thị trường hiện đại.

Michael Hammer và James Champy (2004), “Tái lập công ty - tuyên ngôn của cuộc cách mạng trong kinh doanh” [63]. Michael Hammer và James Champy là hai nhà kinh tế nổi tiếng của Mỹ - Người tiên phong trong lĩnh vực “tái lập”. Trong nghiên cứu của mình, hai tác giả đã trình bày quan điểm mới về cách thức tổ chức quản lý một doanh nghiệp, công ty hiện đại nhằm thích nghi với môi trường mới của thế giới đang bước sang thế kỷ 21, dưới sự tác động của nền kỹ thuật tin học và cuộc cạnh tranh diễn ra ngày càng gay gắt ở khắp mọi nơi. Trên cơ sở đúc kết những kinh nghiệm thực tế thành công cũng như thất bại của nhiều công ty tại Mỹ, các tác giả cuốn sách đã khái quát hóa, rút ra những nguyên tắc chung nhằm giúp cho các doanh nghiệp đang làm ăn kém hiệu quả tiến hành công cuộc tái lập nhằm khắc phục yếu kém vươn lên giành vị trí dẫn đầu trong từng lĩnh vực hoạt động kinh doanh của mình.

Cũng trong công trình này, các tác giả đã trình bày khá kỹ về khái niệm tái lập công ty. Theo tác giả, để công cuộc tái lập thành công cần phải xác định được những nguyên tắc chung trước khi tiến hành tái lập, điều này đã được kiểm chứng thông qua thực tiễn quá trình tái lập các công ty ở Mỹ. Valerij Panyushkin - Mikhail Sygar (2010), “Gazprom - vũ khí mới của nước Nga” [89]. Cuốn sách đã phác họa bức tranh tổng thể về các lĩnh vực 15 kinh doanh đa dạng của tập đoàn Gazprom.

Mỗi chương của cuốn sách xoay quanh một lĩnh vực - thường là rất quan trọng trong lịch sử của cơ quan năng lượng khổng lồ này, cung cấp nhiều thông tin bổ sung hoặc đưa ra những phản bác từ các nguồn và các nhân chứng đáng tin cậy khác. Cuốn sách đi từ phân tích một TĐKT cụ thể đến vấn đề chính trị, xã hội nước Nga, đi từ phân tích kinh tế để thấy chính trị ẩn sau đó và mối quan hệ biện chứng giữa kinh tế và chính trị ở một tập đoàn mà nhà nước nắm cổ phần chi phối. Cuốn sách này gợi cho nghiên cứu sinh suy nghĩ về xu hướng phát triển của TĐKTNN trên thế giới những năm tới, về chiến lược kinh doanh, vấn đề sở hữu và cách thức tổ chức quản lý đối với mô hình doanh nghiệp này. Frederick Nixson & Bernard Walters (2010), “Nghiên cứu năng lực cạnh tranh của các tập đoàn nhà nước, DNNN và doanh nghiệp tư nhân của Việt Nam và kinh nghiệm quốc tế trong việc tăng cường năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp” [88].

Trong nghiên cứu này, hai tác giả đã đề cập đến nhiều vấn đề của nền kinh tế Việt Nam, đặc biệt là những đánh giá về thực trạng DNNN, trong đó có các TĐKTNN. Theo hai tác giả, không có một lý do mang tính lý luận nào cho thấy các doanh nghiệp thuộc sở hữu nhà nước lại không thể có năng lực cạnh tranh như các doanh nghiệp tư nhân. Vấn đề nằm ở chỗ công tác quản lý yếu kém và sự dính líu của Nhà nước vào quá trình sản xuất của các DNNN, đặc biệt là các DNNN lớn; con đường để nâng cao hiệu quả và sức cạnh tranh của DNNN lớn không nhất thiết phải tư nhân hóa, mà có thể được thực hiện bằng nhiều giải pháp khác nhau. Nghiên cứu còn chỉ ra rằng, bước đi của tái cơ cấu cần thận trọng tránh rơi vào tình trạng tư hữu hóa ồ ạt như Liên Xô, Mông Cổ và một số nền kinh tế chuyển đổi ở Đông Âu và Trung Âu.

Các công trình nghiên cứu về giải pháp tái cơ cấu tập đoàn kinh tế Trương Văn Bân (1996), “Bàn về cải cách toàn diện doanh nghiệp nhà nước” [11]. Cuốn sách là một công trình khoa học nghiên cứu tương đối toàn diện và sâu sắc về cải cách DNNN ở Trung Quốc. Điểm thu hút sự chú ý quan tâm của nghiên cứu sinh nhiều nhất chính là phần các tác giả luận giải về vấn đề 16 quản lý của các tập đoàn doanh nghiệp. Theo tác giả của cuốn sách: “Quản lý vi mô trong nội bộ tập đoàn thực chất là vấn đề làm thế nào để tăng được lực hướng tâm của các doanh nghiệp thành viên, nâng cao hiệu quả kinh doanh của toàn bộ tập đoàn” [8, tr.

Đây chính là yếu điểm đồng thời là một nội dung quan trọng trong tái cơ cấu TĐKTNN ở Việt Nam. Trong nghiên cứu này, tác giả đã khái quát về quá trình cải cách DNNN ở Trung Quốc trên rất nhiều vấn đề cả thành công và hạn chế. Trong đó, ba vấn đề được đề cập một cách sâu sắc trong chương trình cải cách là: (1) việc thực hiện quyền sở hữu DNNN trong quá trình cải cách; (2) những cải cách về mặt tổ chức quản lý của nhà nước đối với DNNN; (3) vấn đề quản lý doanh nghiệp. Những giải pháp được tác giả đưa ra để giải quyết ba vấn đề trọng tâm của cải cách được nêu ở trên có thể áp dụng được cho quá trình tái cơ cấu TĐKTNN ở Việt Nam, trên cơ sở nghiên cứu một cách thấu đáo, có tính đến những nét tương đồng và khác biệt về DNNN ở hai quốc gia.