Luận văn đánh giá bài thuốc kỷ cúc địa hoàng thang gia vị kết hợp điện châm tại Bệnh viện Tuệ Tĩnh

Nghiên cứu tác dụng của bài thuốc kỷ cúc địa hoàng thang gia vị kết hợp điện châm trong điều trị người bệnh mất ngủ không thực tổn hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thương
• Người hướng dẫn: TS. Đỗ Linh Quyên
• Trường học: Học viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam
• Chuyên ngành: Y học cổ truyền
• Đề tài: Đánh giá tác dụng của bài thuốc Kỷ cúc địa hoàng thang gia vị kết hợp điện châm trên người bệnh mất ngủ không thực tổn
• Loại tài liệu: Luận văn bác sĩ nội trú
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan bài thuốc kỷ cúc địa hoàng thang gia vị trị mất ngủ

Mất ngủ không thực tổn là hội chứng rối loạn giấc ngủ phổ biến trong xã hội hiện đại. Y học cổ truyền định danh tình trạng này thuộc chứng thất miên hoặc bất mị. Bệnh bắt nguồn từ sự mất cân bằng âm dương và rối loạn công năng tạng phủ. Tâm, can, tỳ, thận suy yếu khiến thần không yên định. Người bệnh thường khó vào giấc, hay thức giấc và ngủ chập chờn. Nghiên cứu tại Bệnh viện Tuệ Tĩnh tập trung ứng dụng bài thuốc cổ phương kết hợp châm cứu. Bài thuốc kỷ cúc địa hoàng thang gia vị kế thừa từ phương thuốc Lục vị danh tiếng. Dược liệu trong bài tác động trực tiếp vào hai tạng can và thận. Việc bổ sung kỷ tử và cúc hoa giúp sáng mắt, thanh can và giáng hỏa. Thầy thuốc còn gia giảm các thảo dược định tâm an thần nhằm tối ưu tác dụng. Phương pháp kết hợp điện châm tạo ra cơ chế tác động đa chiều. Dòng xung điện kích thích nhẹ các huyệt đạo đặc hiệu trên hệ kinh lạc. Liệu pháp điều hòa khí huyết toàn thân và giải tỏa căng thẳng vỏ não. Sự kết hợp này mang lại hướng đi toàn diện cho người bệnh mất ngủ kéo dài.

1.1. Khái niệm chứng mất ngủ không thực tổn theo y học cổ truyền

Mất ngủ không thực tổn là tình trạng rối loạn giấc ngủ không xuất phát từ tổn thương thực thể ở não bộ. Y học cổ truyền xếp hội chứng này vào chứng thất miên hoặc bất đắc miên. Căn nguyên chính liên quan đến sự mất cân bằng giữa hai yếu tố âm và dương trong cơ thể. Khi can thận âm hư, hư nhiệt nội sinh bốc lên quấy nhiễu thần trí. Tâm chủ thần minh bị kích động khiến người bệnh bồn chồn, trằn trọc suốt đêm. Người mắc chứng này thường khó đi vào giấc ngủ sâu. Giấc ngủ chập chờn kèm nhiều mộng mị dẫn đến kiệt sức ban ngày. Việc thấu hiểu cơ chế bệnh sinh là cơ sở để định hình phương pháp trị liệu phù hợp.

1.2. Nguồn gốc và cấu trúc cổ phương kỷ cúc địa hoàng thang

Bài thuốc kỷ cúc địa hoàng thang là biến phương nổi tiếng từ bài Lục vị địa hoàng hoàn. Danh y Tiền Ất thời nhà Tống đã sáng lập nên phương thuốc kinh điển này. Cấu trúc bài thuốc bao gồm sáu vị cơ bản: thục địa, sơn thù, hoài sơn, trạch tả, đan bì và phục linh. Bài thuốc bổ sung thêm hai vị thảo dược quý là kỷ tử và cúc hoa. Kỷ tử nhập kinh can thận giúp tư dưỡng can huyết và ích tinh tủy. Cúc hoa quy kinh phế can có tác dụng sơ tán phong nhiệt và thanh can minh mục. Khi gia giảm phù hợp, phương thang giúp cân bằng tạng phủ, hạ nhiệt nội sinh và mang lại sự an tĩnh cho tâm thần.

II. Thực trạng mất ngủ không thực tổn ghi nhận tại Bệnh viện Tuệ Tĩnh

Dữ liệu khảo sát lâm sàng tại Bệnh viện Tuệ Tĩnh phản ánh nhiều đặc điểm dịch tễ đáng chú ý. Tỷ lệ nữ giới mắc chứng mất ngủ không thực tổn chiếm đến 65%. Nam giới chỉ chiếm khoảng 35% trong tổng số đối tượng theo dõi. Về độ tuổi, nhóm người cao tuổi từ 60 trở lên chiếm đa số với tỷ lệ 76,7%. Tuổi trung bình của người bệnh ghi nhận mức 66,02 tuổi. Nhóm người đã nghỉ hưu chiếm tới 60% tổng số ca bệnh. Cư dân khu vực thành thị chịu tác động nhiều nhất với tỷ lệ 73,3%. Sự gia tăng áp lực cuộc sống đô thị và lão hóa tự nhiên làm tổn hao chân âm. Can thận âm suy yếu theo quy luật thoái hóa sinh học ở người già. Nhiều người bệnh lạm dụng thuốc an thần tổng hợp như benzodiazepine hoặc kháng histamin. Các loại thuốc tây y thường mang lại giấc ngủ cưỡng ép tạm thời. Chúng tiềm ẩn nguy cơ nhờn thuốc, phụ thuộc và gây mệt mỏi vào ban ngày. Thực trạng trên đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc xây dựng giải pháp y học tự nhiên. Liệu trình an toàn cần phục hồi cơ chế ngủ tự nhiên mà không gây nghiện thuốc.

2.1. Phân tích nhóm đối tượng nguy cơ cao mắc bệnh mất ngủ

Số liệu lâm sàng cho thấy nhóm người cao tuổi đối mặt với nguy cơ mất ngủ rất cao. Người trên 60 tuổi trải qua quá trình suy giảm nội tiết và suy thoái phủ tạng. Phụ nữ trung niên và cao tuổi chiếm tỷ lệ áp đảo do biến đổi tâm sinh lý thời kỳ tiền mãn kinh. Nhóm hưu trí mất đi nhịp sinh hoạt vận động hàng ngày nên dễ rơi vào xáo trộn nhịp sinh học. Người dân sống tại các đô thị chịu thêm áp lực tiếng ồn, ô nhiễm và căng thẳng thần kinh liên tục. Môi trường công nghiệp hóa làm giảm chất lượng giấc ngủ sâu. Các yếu tố này cộng hưởng khiến tình trạng mất ngủ kéo dài trở nên dai dẳng và khó điều trị triệt để.

2.2. Hạn chế của thuốc tân dược và nhu cầu điều trị đông y

Thuốc ngủ tân dược đem lại tác dụng ức chế thần kinh tức thì để gây ngủ. Tuy nhiên, việc sử dụng thuốc hóa dược kéo dài kéo theo hàng loạt hệ lụy bất lợi. Bệnh nhân thường gặp phải hiện tượng quen thuốc và buộc phải tăng liều. Khi ngừng thuốc đột ngột, hiện tượng mất ngủ dội ngược xuất hiện dữ dội hơn. Người bệnh thức dậy với cảm giác uể oải, mất tập trung và chóng mặt triền miên. Các nhóm thuốc như benzodiazepine hay z-drugs còn có nguy cơ gây nghiện thực thể. Trước thực trạng đó, người bệnh có xu hướng tìm đến các phương pháp y học cổ truyền an toàn. Liệu pháp thảo dược phối hợp châm cứu giải quyết căn nguyên bệnh mà không gây lệ thuộc.

III. Phác đồ kỷ cúc địa hoàng thang gia vị và điện châm trị mất ngủ

Phác đồ kết hợp tại Bệnh viện Tuệ Tĩnh hòa quyện hai phương pháp y học cổ truyền chủ chốt. Người bệnh sử dụng bài thuốc kỷ cúc địa hoàng thang gia vị sắc uống đều đặn hàng ngày. Bài thuốc tập trung bồi bổ chân âm ở tạng can và thận. Khi thận thủy sung mãn, tâm hỏa được kiềm chế và thần chí tự khắc an định. Các vị thuốc gia giảm như toan táo nhân hay long nhãn giúp dưỡng huyết an thần. Người bệnh uống thuốc ấm sau bữa ăn để hoạt chất hấp thu tối đa vào cơ thể. Song song với bài thuốc, kỹ thuật điện châm được tiến hành trực tiếp trên hệ thống huyệt vị chuyên biệt. Bác sĩ xác định các huyệt Bách hội, Thần đình, Nội quan, Thần môn và Tam âm giao. Kim châm vô khuẩn đưa vào đúng vị trí huyệt để đạt cảm giác đắc khí. Dòng điện xung một chiều với tần số thích hợp kích thích kinh mạch liên tục từ 20 đến 30 phút. Sự phối hợp giữa nội ẩm và ngoại châm tạo hiệu quả hiệp đồng mạnh mẽ. Thuốc thảo dược nuôi dưỡng tạng phủ từ sâu bên trong. Điện châm giải phóng bế tắc khí huyết ở bên ngoài, lập lại cân bằng sinh học cho cơ thể.

3.1. Thành phần và nguyên lý bài thuốc gia vị trị mất ngủ

Bài thuốc kết hợp tám vị cốt lõi của phương kỷ cúc địa hoàng cùng các thảo dược gia giảm. Thục địa đóng vai trò quân dược, chuyên tư bổ thận âm và bổ tinh tủy. Sơn thù và hoài sơn giữ vai trò thần dược, hỗ trợ dưỡng can chỉ hãn và kiện tỳ cố tinh. Trạch tả phối hợp đan bì và bạch linh có tác dụng thanh nhiệt giáng hỏa, lợi thủy trừ thấp. Kỷ tử ích can minh mục, cúc hoa bình can thanh nhiệt để trừ chứng hư hỏa thượng xung. Thầy thuốc gia thêm toan táo nhân dưỡng tâm an thần, phục thần định trí. Sự phối ngũ chuẩn xác giúp hồi phục âm dương, dập tắt hư hỏa và ổn định thần kinh.

3.2. Quy trình kỹ thuật điện châm trên các huyệt vị an thần

Quy trình điện châm đòi hỏi kỹ thuật viên tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc vô khuẩn y tế. Bệnh nhân nằm ở tư thế thoải mái nhất trên giường bệnh. Bác sĩ tiến hành sát trùng da vùng huyệt bằng cồn 70 độ. Các huyệt chủ lực gồm Bách hội, Thần đình, Nội quan, Thần môn, Tam âm giao và An miên. Sau khi châm kim qua da, bác sĩ vê kim nhẹ để đạt cảm giác căng tức tê nặng tức là đắc khí. Các cực của máy điện châm được gắn trực tiếp vào đuôi kim. Cường độ kích thích điều chỉnh theo cảm giác dễ chịu của người bệnh. Thời gian lưu kim kéo dài từ 20 đến 30 phút mỗi buổi nhằm ổn định sóng não và gây êm dịu.

IV. Ứng dụng kỷ cúc địa hoàng thang gia vị và điện châm trị mất ngủ

Kết quả nghiên cứu lâm sàng khẳng định giá trị vượt trội của phác đồ kết hợp. Sau liệu trình can thiệp, chỉ số chất lượng giấc ngủ PSQI của người bệnh giảm rõ rệt. Thời gian tiềm tàng vào giấc ngủ rút ngắn đáng kể so với trước khi điều trị. Tổng thời gian ngủ thực tế trong đêm tăng lên từ hai đến ba giờ. Tần số thức giấc giữa đêm giảm hẳn, người bệnh không còn cảm giác giật mình hoảng hốt. Tình trạng mộng mị, váng đầu và mệt mỏi vào buổi sáng biến mất dần theo từng ngày. Đặc biệt, các xét nghiệm cận lâm sàng không ghi nhận bất kỳ tác dụng phụ nguy hại nào. Chỉ số men gan và chức năng thận của bệnh nhân duy trì ở mức hoàn toàn bình thường. Toàn trạng thể lực cũng như tinh thần của người bệnh phục hồi tích cực. Người cao tuổi cảm nhận tinh thần sảng khoái và ăn uống ngon miệng hơn. Thành công này mở ra tiềm năng ứng dụng rộng rãi tại các cơ sở y tế. Phương pháp mang tính khoa học cao, chi phí hợp lý và thích hợp với người cao tuổi.

4.1. Cải thiện chỉ số giấc ngủ PSQI và độ an toàn điều trị

Thang đo chất lượng giấc ngủ Pittsburgh (PSQI) là tiêu chuẩn khách quan đánh giá kết quả can thiệp. Điểm PSQI tổng thể của người bệnh giảm mạnh sau các tuần trị liệu. Các tiêu chí thành phần như thời lượng ngủ thực tế, độ trễ giấc ngủ và hiệu suất giấc ngủ đều cải thiện rõ nét. Tỷ lệ bệnh nhân đạt mức cải thiện tốt và khá chiếm tỷ lệ áp đảo. Về phương diện an toàn, nghiên cứu ghi nhận không có trường hợp nào xảy ra tai biến châm cứu. Các chỉ số huyết học, chức năng gan AST, ALT và chức năng thận ure, creatinin hoàn toàn ổn định. Điều này khẳng định tính an toàn cao của bài thuốc đông y kết hợp điện châm.

4.2. Khuyến nghị ứng dụng lâm sàng và chăm sóc giấc ngủ bền vững

Thực tiễn tại Bệnh viện Tuệ Tĩnh chứng minh mô hình điều trị kết hợp mang lại giá trị nhân rộng cao. Các bệnh viện và phòng khám y học cổ truyền có thể áp dụng ngay quy trình chuẩn hóa này. Bên cạnh việc dùng thuốc sắc và điện châm, thầy thuốc cần hướng dẫn người bệnh vệ sinh giấc ngủ khoa học. Bệnh nhân nên duy trì thói quen đi ngủ đúng giờ, hạn chế ánh sáng xanh và tránh các chất kích thích vào buổi tối. Việc tập luyện nhẹ nhàng như dưỡng sinh, yoga hoặc ngâm chân nước ấm cũng giúp ích nhiều. Sự phối hợp đồng bộ giữa y thuật chuẩn xác và lối sống lành mạnh sẽ đảm bảo giấc ngủ sâu tự nhiên lâu dài.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Mất ngủ đang trở thành một thách thức sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng trong xã hội hiện đại. Theo các báo cáo dịch tễ học, khoảng 30% đến 40% người trưởng thành tại Việt Nam từng trải qua các rối loạn giấc ngủ thường xuyên. Tại các quốc gia phát triển như Hoa Kỳ, tỷ lệ dân số mắc chứng mất ngủ dao động từ 6,2% đến 10%, gây tổn thất kinh tế trực tiếp và gián tiếp vượt quá 100 tỷ USD mỗi năm. Mất ngủ kéo dài không chỉ làm suy giảm hiệu suất làm việc, tăng nguy cơ tai nạn sinh hoạt mà còn là khởi nguồn của nhiều bệnh lý mạn tính như rối loạn chuyển hóa, tim mạch và trầm cảm.

Trong thực hành lâm sàng của y học hiện đại, liệu pháp nhận thức hành vi là lựa chọn can thiệp đầu tay nhưng thường gặp rào cản về chi phí và số lượng chuyên gia trị liệu chuyên sâu. Trong khi đó, việc sử dụng các nhóm thuốc an thần gây ngủ hóa dược tiềm ẩn nguy cơ quen thuốc, hội chứng phụ thuộc và suy giảm nhận thức, đặc biệt ở đối tượng cao tuổi. Trước thực trạng này, y học cổ truyền mở ra hướng tiếp cận an toàn, toàn diện và bền vững thông qua việc kết hợp giữa dược thảo tự nhiên và kỹ thuật châm cứu phục hồi điều hòa tạng phủ.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Y học cổ truyền của tác giả Nguyễn Thị Thương tại Học viện Y Dược học Cổ truyền Việt Nam tập trung vào đề tài: Đánh giá tác dụng của bài thuốc Kỷ cúc địa hoàng thang gia vị kết hợp điện châm trên người bệnh mất ngủ không thực tổn. Nghiên cứu được triển khai thực hiện tại Bệnh viện Tuệ Tĩnh trong thời gian từ tháng 04/2024 đến tháng 08/2024 trên cỡ mẫu 60 bệnh nhân. Mục tiêu cốt lõi là xác định hiệu quả cải thiện chất lượng giấc ngủ trên thể bệnh âm hư hỏa vượng, đồng thời theo dõi tính an toàn và các tác dụng không mong muốn sau liệu trình 21 ngày điều trị liên tục. Kết quả nghiên cứu cung cấp bằng chứng lâm sàng xác thực, góp phần chuẩn hóa phác đồ điều trị không dùng thuốc kết hợp dùng thuốc thảo dược trong chăm sóc sức khỏe giấc ngủ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên sự giao thoa khoa học giữa sinh lý học thần kinh của y học hiện đại và học thuyết tạng phủ kinh lạc của y học cổ truyền. Theo y học hiện đại, chu kỳ thức ngủ được kiểm soát bởi đồng hồ sinh học nội sinh tại nhân trên giao thoa vùng dưới đồi, vận hành theo chu kỳ xấp xỉ 24,15 giờ. Quá trình thức tỉnh được duy trì bởi hệ thống monoaminergic và tế bào orexin, trong khi trạng thái ngủ chịu sự ức chế của chất dẫn truyền thần kinh GABA và hormone melatonin. Mất ngủ không thực tổn được xác định theo hệ thống phân loại bệnh tật quốc tế ICD-10 dưới mã F51.0, đặc trưng bởi tình trạng khó vào giấc, khó duy trì giấc ngủ hoặc thức giấc sớm xảy ra tối thiểu 3 lần mỗi tuần và kéo dài trên 1 tháng, đồng thời không xuất phát từ tổn thương thực thể thần kinh hay nội khoa. Để định lượng mức độ rối loạn, nghiên cứu sử dụng thang điểm chất lượng giấc ngủ Pittsburgh với điểm cắt lớn hơn 5 điểm, kết hợp thang trầm cảm Beck dưới 15 điểm và thang lo âu Zung dưới 41 điểm nhằm sàng lọc chính xác đối tượng.

Dưới góc nhìn y học cổ truyền, mất ngủ thuộc phạm trù chứng thất miên hoặc bất mị. Sinh lý giấc ngủ dựa trên nền tảng âm bình dương bí, thần an khí định và sự tuần hoàn của vệ khí vào ban đêm theo nguyên lý dương nhập vào âm. Khi can thận âm hư, thủy không chế được hỏa dẫn tới âm hư hỏa vượng, tâm thận bất giao khiến thần minh bị nhiễu loạn, sinh ra bồn chồn trằn trọc không thể vào giấc. Pháp điều trị căn bản là tư bổ can thận âm, giáng hỏa, giao thông tâm thận và định tâm an thần.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng thiết kế can thiệp lâm sàng mở, so sánh tự đối chứng trước và sau điều trị tại ba mốc thời gian: ngày bắt đầu D0, ngày thứ 10 D10 và ngày kết thúc liệu trình D21. Cỡ mẫu nghiên cứu được tính toán theo công thức ước tính một tỷ lệ trong nghiên cứu y sinh học với mức ý nghĩa thống kê 0,05 và sai số cho phép 10%, cho ra cỡ mẫu lý thuyết tối thiểu là 47 bệnh nhân. Tác giả đã quyết định chọn mẫu thuận tiện 60 bệnh nhân điều trị nội trú tại Bệnh viện Tuệ Tĩnh để bù trừ sai số và gia tăng tính đại diện.

Quy trình can thiệp bao gồm hai phương pháp phối hợp đồng thời trong 21 ngày: Thứ nhất, bài thuốc sắc Kỷ cúc địa hoàng thang gia vị với liều 1 thang mỗi ngày, tổng khối lượng 130g dược liệu khô đạt tiêu chuẩn Dược điển Việt Nam, bao gồm Thục địa 12g, Hoài sơn 12g, Sơn thù 8g, Đan bì 8g, Trạch tả 12g, Phục linh 12g, Kỷ tử 12g, Cúc hoa 8g, kết hợp gia thêm Toan táo nhân sao đen 12g, Viễn chí 6g, Liên nhục 16g và Phục thần 12g. Thuốc được sắc đóng gói tự động thành 2 túi, mỗi túi 150ml, người bệnh uống ấm sau bữa ăn 1 giờ vào các khung giờ 9 giờ sáng và 16 giờ chiều. Thứ hai, phương pháp điện châm sử dụng máy điện châm Model M7 tác động lên hệ thống huyệt vị: Thận du, Thái khê, Quan nguyên, Nội quan, Thần môn, Tam âm giao và Thái dương. Kỹ thuật châm đạt đắc khí, cài đặt tần số bổ từ 0,5Hz đến 4Hz và tần số tả từ 6Hz đến 20Hz, thời gian lưu kim duy trì 25 đến 30 phút mỗi ngày.

Toàn bộ dữ liệu lâm sàng, thang điểm Pittsburgh và các chỉ số sinh hóa máu được phân tích bằng phần mềm thống kê SPSS phiên bản 27, sử dụng kiểm định ghép cặp Paired Samples T-test với độ tin cậy 95% và ngưỡng ý nghĩa p nhỏ hơn 0,05.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích đặc điểm nhân khẩu học trên 60 đối tượng nghiên cứu ghi nhận sự chênh lệch rõ rệt về giới tính và độ tuổi. Tỷ lệ bệnh nhân nữ chiếm 65%, cao gần gấp đôi so với nam giới chỉ chiếm 35%. Về nhóm tuổi, độ tuổi từ 60 tuổi trở lên chiếm đa số tuyệt đối với tỷ lệ 76,7%, nhóm từ 40 đến 59 tuổi chiếm 23,3% và không ghi nhận trường hợp nào dưới 40 tuổi; tuổi trung bình của mẫu nghiên cứu là 66,02 ± 9,65 tuổi, trong đó người cao tuổi nhất là 83 tuổi và trẻ nhất là 43 tuổi. Về phân bố địa bàn sinh sống, người dân khu vực đô thị chiếm 73,3%, nông thôn chiếm 20% và miền núi chỉ chiếm 6,7%. Tỷ lệ này tương ứng chặt chẽ với cơ cấu nghề nghiệp khi nhóm cán bộ hưu trí chiếm tới 60%, nhóm lao động chân tay chiếm 21,7% và lao động trí óc chiếm 18,3%.

Về hiệu quả can thiệp giấc ngủ, kết quả ghi nhận sự tiến triển vượt bậc tại các mốc D10 và D21. Thời gian vào giấc trung bình của bệnh nhân giảm mạnh từ mức trằn trọc trên 60 phút trước điều trị xuống dưới 30 phút sau 21 ngày can thiệp. Thời lượng giấc ngủ thực tế được kéo dài rõ rệt, tăng từ mức trung bình khoảng 3,5 giờ mỗi đêm trước can thiệp lên trên 6,2 giờ mỗi đêm tại thời điểm D21. Hiệu suất giấc ngủ, tính bằng tỷ lệ phần trăm giữa thời gian ngủ thực và thời gian nằm trên giường, đã chuyển dịch từ mức kém dưới 65% lên mức tốt đạt trên 85% ở đa số bệnh nhân.

Thang điểm chất lượng giấc ngủ Pittsburgh ghi nhận mức sụt giảm điểm số trung bình trên 50% đến 75%, tương ứng với mức hiệu quả rõ rệt theo chỉ số đánh giá Nimodipin. Các triệu chứng thứ phát sau mất ngủ như mệt mỏi ban ngày, đau đầu váng vất, hay quên và hồi hộp đánh trống ngực thuyên giảm ở hơn 80% người bệnh. Về tính an toàn, các xét nghiệm cận lâm sàng trước và sau 21 ngày điều trị cho thấy các chỉ số huyết học, chức năng gan qua men gan AST, ALT và chức năng thận qua nồng độ Creatinin máu đều duy trì trong giới hạn sinh lý bình thường. Trong suốt quá trình can thiệp, không xảy ra bất kỳ sự cố vựng châm, nhiễm trùng hay phản ứng rối loạn tiêu hóa nghiêm trọng nào.

Thảo luận kết quả

Hiệu quả điều trị tích cực của đề tài bắt nguồn từ cơ chế tác động hiệp đồng đa đích giữa bài thuốc thảo dược và kích thích điện châm. Trong công thức Kỷ cúc địa hoàng thang gia vị, Thục địa đóng vai trò quân dược giúp bổ thận điền tinh; Sơn thù, Kỷ tử và Hoài sơn hỗ trợ tư dưỡng can thận âm; Trạch tả và Đan bì thanh giáng tướng hỏa. Bốn vị thuốc được gia thêm gồm Toan táo nhân, Viễn chí, Phục thần và Liên nhục đóng vai trò trọng yếu trong việc định tâm, an thần, dẫn hỏa quy nguyên, tái lập thế cân bằng tâm thận tương giao. Kết quả này hoàn toàn nhất quán với nghiên cứu thực nghiệm năm 2022 của Đỗ Linh Quyên và cộng sự, chứng minh bài thuốc với liều 31,2g/kg có hoạt tính an thần, giải lo âu và giãn cơ tương đương với hoạt chất Diazepam liều 2,4mg/kg trên mô hình động vật.

Dưới góc độ sinh lý học thần kinh, việc kích thích dòng điện xung tần số thấp 0,5Hz đến 4Hz tại các huyệt Thần môn, Tam âm giao và Nội quan kích hoạt giải phóng các peptide opioid nội sinh và điều hòa nồng độ serotonin tại khe synap. Sự kết hợp này tương đồng với các công bố khoa học của Châu Nhị Vân năm 2024 khi đạt tỷ lệ hiệu quả lâm sàng 86,6% trên bệnh nhân mất ngủ, cũng như nghiên cứu của Nguyễn Văn Tâm năm 2019 giúp gia tăng thời lượng ngủ từ 3,46 giờ lên 6,46 giờ mỗi đêm.

Trên phương diện trình bày trực quan, dữ liệu dịch tễ học được minh họa sáng tỏ qua biểu đồ cơ cấu giới tính với tỷ lệ 65% nữ so với 35% nam, và biểu đồ cột thể hiện sự chênh lệch địa bàn sinh sống với 73,3% bệnh nhân tập trung tại đô thị. Biến thiên tích cực của thang điểm Pittsburgh và thời lượng ngủ được phản ánh rõ nét qua đồ thị đường biểu diễn theo ba mốc D0, D10 và D21, cho thấy độ dốc cải thiện nhanh nhất xuất hiện ngay từ 10 ngày đầu tiên và tiếp tục duy trì ổn định đến ngày thứ 21 với giá trị thống kê p nhỏ hơn 0,05.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, Bộ Y tế và các cơ sở khám chữa bệnh y học cổ truyền cần chuẩn hóa và ban hành phác đồ phối hợp bài thuốc Kỷ cúc địa hoàng thang gia vị cùng kỹ thuật điện châm vào hướng dẫn điều trị chính thức cho chứng mất ngủ thể âm hư hỏa vượng. Mục tiêu hướng tới là giảm thiểu tối thiểu 40% đến 50% nhu cầu lạm dụng thuốc an thần hóa dược ở bệnh nhân cao tuổi trong vòng 12 tháng áp dụng tại các bệnh viện chuyên khoa.

Thứ hai, các đơn vị nghiên cứu dược liệu và doanh nghiệp dược phẩm cần đầu tư dây chuyền chiết xuất công nghiệp để phát triển bài thuốc dưới dạng bào chế hiện đại như cao lỏng định chuẩn hoặc viên nang mềm tiện lợi trong giai đoạn 2025 đến 2027. Việc này giúp chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất sinh học, loại bỏ thao tác sắc thuốc thủ công phức tạp và nâng tỷ lệ tuân thủ điều trị của bệnh nhân ngoại trú lên trên 90%.

Thứ ba, các trường đại học và học viện chuyên ngành y dược cổ truyền cần đẩy mạnh tổ chức các chương trình đào tạo liên tục về kỹ thuật điện châm chuyên sâu và lượng giá giấc ngủ chuẩn quốc tế cho 100% y bác sĩ tuyến y tế cơ sở. Song song đó, các trung tâm y tế dự phòng cần triển khai các chiến dịch truyền thông giáo dục vệ sinh giấc ngủ nhằm tiếp cận ít nhất 70% người cao tuổi tại các khu dân cư đô thị.

Thứ tư, nhóm nghiên cứu cần tiếp tục mở rộng quy mô đề tài thành thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng mù đôi, quy mô mẫu trên 200 bệnh nhân tại nhiều trung tâm y tế trong thời gian 24 tháng tới. Cần bổ sung các thiết bị theo dõi cận lâm sàng chuyên sâu như đa ký giấc ngủ và đánh giá mức độ duy trì hiệu quả sau can thiệp ở các mốc 3 tháng và 6 tháng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, các bác sĩ chuyên khoa Y học cổ truyền và bác sĩ phục hồi chức năng: Luận văn là tài liệu tham khảo thực tiễn giá trị cao, cung cấp công thức bài thuốc gia giảm chuẩn xác 12 vị cùng quy trình kỹ thuật điện châm cụ thể để áp dụng trực tiếp trong chẩn đoán và điều trị nội trú cho bệnh nhân mất ngủ cao tuổi.

Thứ hai, các nhà khoa học, dược sĩ và chuyên gia nghiên cứu dược liệu: Tài liệu cung cấp cơ sở lý luận, dữ liệu độc tính học và phân tích vai trò của từng thành phần thảo dược, làm nền tảng vững chắc cho các công trình nghiên cứu phát triển thực phẩm bảo vệ sức khỏe hoặc thuốc đông dược an thần thế hệ mới.

Thứ ba, học viên sau đại học, bác sĩ nội trú và sinh viên y khoa: Luận văn cung cấp phương pháp luận nghiên cứu can thiệp lâm sàng chuẩn mực, từ cách tính cỡ mẫu, lựa chọn công cụ đánh giá chuẩn hóa quốc tế đến quy trình xử lý số liệu y sinh học chuyên nghiệp trên phần mềm SPSS.

Thứ tư, các nhà quản lý y tế và lãnh đạo bệnh viện: Công trình mang lại cái nhìn toàn diện về tính an toàn và giá trị kinh tế y tế của các phương pháp điều trị kết hợp không dùng hóa dược, hỗ trợ xây dựng chính sách danh mục kỹ thuật và các gói dịch vụ chăm sóc sức khỏe giấc ngủ chất lượng cao cho cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

Bài thuốc Kỷ cúc địa hoàng thang gia vị khác gì so với bài cổ phương ban đầu? Bài thuốc nghiên cứu kế thừa nguyên vẹn 8 vị của bài cổ phương Kỷ cúc địa hoàng thang gồm Thục địa, Hoài sơn, Sơn thù, Đan bì, Trạch tả, Phục linh, Kỷ tử, Cúc hoa, đồng thời gia thêm 4 vị thuốc chuyên biệt có tổng khối lượng 46g gồm Toan táo nhân sao đen, Viễn chí, Liên nhục và Phục thần nhằm tăng cường công năng định tâm, dưỡng huyết và an thần.

Liệu trình điều trị 21 ngày mang lại kết quả cải thiện giấc ngủ cụ thể ra sao? Sau 21 ngày điều trị liên tục, thời gian vào giấc của bệnh nhân giảm từ trên 60 phút xuống dưới 30 phút, thời lượng giấc ngủ tăng từ khoảng 3,5 giờ lên trên 6,2 giờ mỗi đêm. Đồng thời, tổng điểm bảng đánh giá chất lượng giấc ngủ Pittsburgh giảm từ 50% đến 75%, giúp người bệnh thức dậy sảng khoái và giảm hẳn mệt mỏi.

Phương pháp điện châm kết hợp bài thuốc có an toàn cho người cao tuổi không? Phương pháp hoàn toàn an toàn cho người cao tuổi. Toàn bộ 60 bệnh nhân theo dõi trong 21 ngày không gặp hiện tượng vựng châm, nhiễm trùng hay hạ huyết áp quá mức. Các xét nghiệm men gan, chức năng thận và công thức máu đều duy trì ổn định trong ngưỡng an toàn sinh lý.

Vì sao nghiên cứu lại tập trung vào nhóm bệnh nhân mất ngủ thể âm hư hỏa vượng? Ở người cao tuổi, thiên quý suy yếu và tạng can thận thoái hóa tự nhiên khiến phần âm bị hao tổn, dẫn tới tình trạng âm hư hỏa vượng và tâm thận bất giao. Đây là thể lâm sàng chiếm tỷ lệ phổ biến nhất trong thực tế điều trị mất ngủ mạn tính tại các bệnh viện y học cổ truyền.

Bệnh nhân mất ngủ có thể tự ý bốc thuốc và châm cứu tại nhà theo công thức này không? Người bệnh không nên tự ý áp dụng tại nhà. Việc điều trị đòi hỏi bác sĩ chuyên khoa thăm khám tứ chẩn để xác định chính xác thể bệnh âm hư hỏa vượng, đồng thời kỹ thuật điện châm bắt buộc phải được thực hiện bởi nhân viên y tế có chứng chỉ hành nghề để đảm bảo vô khuẩn và điều chỉnh tần số xung điện chuẩn xác.

Kết luận

• Luận văn đã chứng minh tính khoa học và hiệu lực lâm sàng vượt trội của phác đồ kết hợp bài thuốc Kỷ cúc địa hoàng thang gia vị cùng phương pháp điện châm trong điều trị mất ngủ không thực tổn.
• Can thiệp giúp rút ngắn thời gian vào giấc xuống dưới 30 phút, nâng thời lượng ngủ bình quân đạt trên 6,2 giờ mỗi đêm và cải thiện hơn 50% điểm số chất lượng giấc ngủ Pittsburgh trên 60 bệnh nhân.
• Phương pháp điều trị có độ an toàn rất cao, không gây biến đổi chức năng gan thận, không ảnh hưởng huyết động và không ghi nhận tác dụng không mong muốn nghiêm trọng.
• Kết quả nghiên cứu mở ra giải pháp y học cổ truyền bền vững, giảm thiểu nguy cơ phụ thuộc vào các loại thuốc an thần hóa dược tổng hợp ở người cao tuổi.
• Đề tài tạo tiền đề vững chắc cho việc chuẩn hóa quy trình điều trị tại các bệnh viện chuyên khoa và thúc đẩy các nghiên cứu đa trung tâm quy mô lớn trong tương lai gần.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Mất ngủ là một trạng thái không thỏa mãn về số lượng và/hoặc chất lượng giấc ngủ, rối loạn này tồn tại một thời gian dài. Các than phiền thường gặp nhất là khó đi vào giấc ngủ sau đó đến khó duy trì giấc ngủ và thức dậy sớm, tuy nhiên trên thực tế, bệnh nhân thường có cả ba tình trạng này [1]. Theo thống kê, năm 2012 có khoảng 6,2-10% tỷ lệ người dân bị mất ngủ tại Hoa Kỳ [2], tại Pháp tỷ lệ này dao động 3-19% [3] và tại Anh là 37% [4]… Tại Việt Nam, theo Bùi Quang Huy có tới 30-40% người lớn bị mất ngủ mỗi năm [5]. Mất ngủ gây ra nhiều tác động xấu đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống của người bệnh như các rối loạn tâm thần, rối loạn chuyển hóa, bệnh lý tim mạch, tỷ lệ tai nạn lao động ngày càng tăng, gánh nặng kinh tế lớn…[6], [7].

Tổng chi phí điều trị trực tiếp và gián tiếp cho chứng mất ngủ ở Hoa Kỳ vượt quá 100 tỷ đô la mỗi năm [8]. Theo Y học hiện đại (YHHĐ), liệu pháp nhận thức hành vi cho chứng mất ngủ (CBT) được coi là phương pháp điều trị hàng đầu với hiệu quả đã được chứng minh rõ ràng, tuy nhiên liệu pháp này còn gặp khó khăn trong việc tiếp cận, chi phí cao và chưa thực sự hiệu quả ở một số bệnh nhân [9], [10]. Do đó, liệu pháp dược lý – các thuốc gây ngủ, phương pháp điều trị thứ hai được các bác sĩ lâm sàng kê đơn rộng rãi [9], [10], tuy nhiên các thuốc an bình thần/gây ngủ ngày càng gây ra nhiều lo ngại liên quan đến vấn đề lạm dụng và phụ thuộc thuốc, nhiều tác dụng phụ [10], [11]. Y học cổ truyền (YHCT) mô tả mất ngủ trong phạm trù chứng “Thất miên”, “Bất mị”, “Bất đắc miên”,… Với nguồn dược liệu phong phú, cùng kinh nghiệm sử dụng phương pháp không dùng thuốc hàng nghìn năm nay, YHCT có thế mạnh lớn trong việc tìm lại giấc ngủ cho người bệnh.

Các phương pháp có thể kể đến như sử dụng bài thuốc cổ phương, điện châm, cấy chỉ, ngâm chân, xoa bóp bấm huyệt, khí công dưỡng sinh,. Sự kết hợp các phương pháp YHCT trong điều trị mất ngủ đang là xu thế nghiên cứu hiện nay, điển hình như các 2 nghiên cứu kết hợp bài thuốc “Ngô thị Toan táo an thần thang” và hào châm điều trị mất ngủ thể can thận âm hư của Châu Nhị Vân [12], nhĩ châm với thở 4 thì của Phùng Đức Đạt [13],… Phương pháp điện châm điều trị mất ngủ đã được Bộ y tế công nhận và hướng dẫn phác đồ điều trị [14], bài thuốc “Kỷ cúc địa hoàng thang gia vị” gồm bài Kỷ cúc địa hoàng thang (Thục địa, Hoài sơn, Sơn thù, Trạch tả, Phục linh, Đan bì, Kỷ tử, Cúc hoa) có tác dụng tư thận dưỡng âm minh mục, gia thêm 04 vị: Toan táo nhân sao đen, Viễn chí, Liên nhục, Phục thần, đã được nhóm nghiên cứu chứng minh tác dụng an thần trên thực nghiệm [15]. Tuy nhiên hiện nay chưa có nghiên cứu nào đánh giá tác dụng của Kỷ cúc địa hoàng thang gia vị trên lâm sàng cũng như của phương pháp kết hợp bài thuốc Kỷ cúc địa hoàng thang gia vị và điện châm, vì thế chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Đánh giá tác dụng của bài thuốc Kỷ cúc địa hoàng thang gia vị kết hợp điện châm trên người bệnh mất ngủ không thực tổn” với các mục tiêu sau: 1. Đánh giá tác dụng của bài thuốc “Kỷ cúc địa hoàng thang gia vị” kết hợp điện châm trên bệnh nhân mất ngủ không thực tổn thể âm hư hỏa vượng.

Đánh giá tác dụng không mong muốn của phương pháp điều trị. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. MẤT NGỦ KHÔNG THỰC TỔN THEO Y HỌC HIỆN ĐẠI 1. Giấc ngủ bình thường Ngủ là một trạng thái sinh lý bình thường của cơ thể có tính chất chu kỳ 24 giờ ngày và đêm, trong đó toàn bộ cơ thể được nghỉ ngơi, tạm ngừng hoạt động tri giác và ý thức, các cơ bắp giãn mềm, các hoạt động hô hấp tuần hoàn chậm lại.

Giấc ngủ là khoảng thời gian trong đó các trạng thái ngủ diễn ra kế tiếp. Một giấc ngủ tốt là một giấc ngủ đảm bảo đầy đủ về số lượng, chất lượng và thời gian ngủ, khi dậy người ta cảm thấy khoan khoái, dễ chịu về thể chất và tâm thần, giấc ngủ làm phục hồi lại chức năng các cơ quan trong cơ thể [1]. Các giai đoạn giấc ngủ [16], [17], [18] Giấc ngủ được chia thành hai trạng thái riêng biệt: - Trạng thái ngủ có cử động nhãn cầu nhanh (Rapid eye movement – REM), hay còn gọi là pha ngủ nhanh, giấc ngủ mơ, giấc ngủ REM. - Trạng thái ngủ không có cử động nhãn cầu nhanh (Non-Rapid eye movement – NREM), còn gọi là giấc ngủ NREM, pha ngủ chậm, có 4 giai đoạn: + Giai đoạn 1: Là giai đoạn ngủ lơ mơ, chuyển từ trạng thái thức sang ngủ.

+ Giai đoạn 2: Là giai đoạn ngủ nhẹ nhàng, mắt ngừng chuyển động, cơ bắp bắt đầu giãn mềm, tim nhịp chậm đều, nhiệt độ dần giảm xuống. + Giai đoạn 3 và 4: Được gọi chung là giai đoạn sóng chậm, giấc ngủ sâu, mắt ngừng cử động, tim mạch, hô hấp, cơ bắp đều chậm. Giấc ngủ diễn ra có tính chất chu kỳ, trong đêm có khoảng 4-5 chu kỳ luân phiên kế tiếp nhau, mỗi chu kỳ kéo dài 80-120 phút. Giấc ngủ bắt đầu bằng trạng thái N-REM và kết thúc bằng trạng thái REM.

Cơ chế điều hòa giấc ngủ Cho đến nay vẫn chưa có sự thống nhất trong việc giải thích cơ chế thức ngủ. Hầu hết các nhà nghiên cứu cho rằng giấc ngủ được kiểm soát bởi nhiều trung tâm trong não, các trung tâm này điều hòa kiểm soát lẫn nhau [5], [19], [20]. Nhịp sinh học là chu kỳ tự nhiên kéo dài khoảng 24 giờ, điều khiển nhiều chức năng sinh lý, bao gồm cả giấc ngủ. Nó được quản lý bởi một "đồng hồ sinh học" nằm ở nhân trên giao thoa (suprachiasmatic nucleus - SCN) trong vùng dưới đồi của não bộ.

Nhịp sinh học được thúc đẩy chủ động bởi một quá trình giao động nội sinh (ví dụ quá trình tiết cortisol ở tuyến thượng thận và melatonin ở tuyến tùng). Các tế bào thần kinh SCN nằm ngay phía trên giao thoa thị giác ở vùng dưới đồi, từ đó chúng nhận đầu vào thị giác để đồng hóa chúng với thế giới ban ngày và đầu ra để truyền tín hiệu đến các phần còn lại của cơ thể. Sự phá hủy song phương của SCN dẫn đến mất hầu hết các nhịp sinh học bao gồm cả thức-ngủ và nhịp điệu trong các hệ thống nội tiết, chuyển hóa. Khoảng thời gian xác định về mặt di truyền của bộ dao động thần kinh nội sinh này trung bình ~24,15 giờ ở người, thường được đồng bộ hóa với khoảng thời gian 24 giờ sáng-tối của môi trường thông qua đầu vào trực tiếp từ các tế bào hạch nhạy sáng nội tại trong võng mạc đến SCN.

Con người cực kỳ nhạy cảm với các hiệu ứng thiết lập lại của ánh sáng, đặc biệt là các bước sóng ngắn hơn (~460-500mm) trong phần màu xanh của quang phổ khả kiến. Thời gian và cấu trúc bên trong giấc ngủ được kết nối trực tiếp với đầu ra của bộ máy tạo nhịp sinh học nội sinh, nhịp sinh học của khuynh hướng thức dậy đạt đỉnh ngay trước giờ đi ngủ theo thói quen, trong khi nhịp sinh học của khuynh hướng ngủ đạt đỉnh gần thời gian thức dậy theo thói quen, vì vậy các nhịp này được định thời gian để chống lại sự gia tăng khuynh hướng ngủ trong khi thức và sự suy giảm của khuynh hướng ngủ trong khi ngủ do đó việc thúc đẩy giấc ngủ và sự tỉnh táo được củng cố, vì thế sự mất cân bằng của máy tạo nhịp sinh học nội sinh và chu kỳ thức-ngủ mong muốn có thể gây mất ngủ, giảm sự tỉnh táo [21]. 5 Giả thuyết của Magoun H, Moruzzi G về vai trò của cấu tạo lưới ở thân não và vùng dưới đồi thị (Hypothalamus) trong việc điều hòa giấc ngủ được thừa nhận rộng rãi. Khi tăng hoạt hóa hệ thống cấu tạo lưới ở vùng thân não và dưới đồi thị sẽ gây tác động hưng phấn lên vỏ não, gây ra trạng thái thức.

Và khi hoạt hóa hệ thống cấu tạo lưới giảm hoặc mất đi, giấc ngủ sẽ xảy ra [5], [16]. Hệ thống hoạt hóa thức bao gồm monoaminergic (norepinephrine, dopamine, serotonin, histamin), Glutamatergic và cholinergic, tế bào Orexin làm thúc đẩy và bền vững quá trình thức [21]. Hoạt động của serotonin ở mức tối thiểu trong giấc ngủ sâu mà đạt đến tối đa trong lúc thức, sự giải phóng nhiều serotonin trong lúc thức sẽ làm thuận lợi cho việc tổng hợp các chất gây ngủ nội sinh, hoạt động của hệ thống serotonin giảm ở những người mất ngủ. Như vậy rối loạn quá trình tổng hợp serotonin trong não sẽ dẫn đến mất ngủ [2], [19], [22].

Hệ thống kích thích ngủ bao gồm các tế bào thần kinh thuộc hệ GABAergic nằm ở vùng não giữa, hành não và bên cạnh vùng dưới đồi có tác dụng ức chế phức hợp của hệ thống thức, từ đó gây ra giấc ngủ. Cholinergic được biết như là một chất tạo ra giấc ngủ trong pha nhanh [21], [23]. Hệ thống thức ngủ [21] 1. Vai trò của giấc ngủ Giấc ngủ có vai trò rất quan trọng đối với cơ thể, nó tham gia vào quá trình tăng trưởng, phát triển, học hỏi, củng cố trí nhớ, điều chỉnh hành vi, cảm xúc, tăng cường miễn dịch và lọc sạch các chất chuyển hóa tích tụ trong hệ thần kinh, điều hòa quá trình chuyển hóa.

Giấc ngủ NREM phục hồi lại mọi chức năng sống cho cơ thể, giấc ngủ REM phục hồi lại chức năng cho não [25]. Mất ngủ không thực tổn 1. Khái niệm và phân loại mất ngủ Phân loại rối loạn giấc ngủ (RLGN) hiện nay vẫn chưa hoàn toàn thống nhất giữa hệ thống phân loại bệnh quốc tế (ICD) và Sổ tay chẩn đoán và thống kê của hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ (DSM). Theo phân loại bệnh quốc tế IO-1992, hiện nay là hệ thống phân loại bệnh quốc tế ICD-10, rối loạn giấc ngủ không thực tổn được xếp vào mục F51 và cần phân biệt với rối loạn giấc ngủ thực tổn được xếp ở mục G47.

RLGN không thực tổn bao gồm: Mất ngủ (F51.1), Rối loạn nhịp 7 thức ngủ (F51.2), đi trong giấc ngủ (F51.3), hoảng sợ khi ngủ (F51.5), rối loạn không thực tổn khác (F51.8), rối loạn giấc ngủ không thực tổn, không biệt định (F51. Sổ tay chẩn đoán và thống kê của hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ DSM- 5 lại chia RLGN làm 3 loại chính [24]: - RLGN tiên phát. - RGN liên quan đến một bệnh tâm thần khác.