Luận văn: Nghiên cứu tác dụng chống viêm của bài thuốc Thái Bình HV

Luận văn y học đánh giá tác dụng chống viêm của bài thuốc Thái Bình HV. Chi tiết kết quả nghiên cứu trên mô hình viêm cấp và mạn ở động vật.

• Tác giả: Nguyễn Thị Như Quý
• Người hướng dẫn: Ts. Trần Đức Hữu
• Trường học: Học viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam
• Chuyên ngành: Y học cổ truyền
• Đề tài: Nghiên Cứu Tác Dụng Chống Viêm Của Bài Thuốc “Thái Bình Hv” Trên Động Vật Thực Nghiệm
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khám phá bài thuốc Thái Bình HV và tiềm năng chống viêm

Trong kho tàng y học cổ truyền Việt Nam, các bài thuốc từ thảo dược luôn giữ một vai trò quan trọng trong việc điều trị các bệnh lý viêm nhiễm, đặc biệt là các bệnh về xương khớp. Bài thuốc Thái Bình HV, có tiền thân là “Bài thuốc Thái Bình” do cố Bác sĩ Nguyễn Văn Hưởng sưu tầm, là một minh chứng tiêu biểu cho sự kết hợp tinh hoa kinh nghiệm dân gian và lý luận y học. Bài thuốc được xây dựng từ các vị thuốc Nam quen thuộc, với công năng chính là khu phong, trừ thấp, thông kinh hoạt lạc, và ích can thận. Nghiên cứu khoa học hiện đại đã được tiến hành để cung cấp những bằng chứng khoa học vững chắc về hoạt tính chống viêm của bài thuốc này. Mục tiêu chính của các nghiên cứu thực nghiệm là đánh giá hiệu quả chống viêm cấp và mạn, cũng như tác dụng trên mô hình viêm khớp. Quá trình chiết xuất dược liệu được thực hiện nghiêm ngặt để đảm bảo chất lượng cao lỏng, phục vụ cho các đánh giá in vivo trên động vật. Nghiên cứu này không chỉ khẳng định giá trị của một bài thuốc cổ phương mà còn mở ra hướng đi mới trong việc phát triển các sản phẩm kháng viêm thảo dược an toàn, hiệu quả, đáp ứng nhu cầu điều trị ngày càng cao của xã hội. Việc làm sáng tỏ cơ chế tác dụng và hiệu quả trị liệu của Thái Bình HV là bước đi cần thiết để đưa y học cổ truyền hội nhập sâu hơn với y học hiện đại, khai thác bền vững nguồn dược liệu chống viêm phong phú của đất nước.

1.1. Nguồn gốc và thành phần bài thuốc Thái Bình HV

Bài thuốc Thái Bình HV được phát triển dựa trên bài thuốc gốc “Thái Bình” của cố Bác sĩ Nguyễn Văn Hưởng, một bài thuốc Nam kinh nghiệm được lưu truyền trong dân gian. Để tăng tính an toàn và hiệu quả, bài thuốc đã được cải tiến bằng cách thay thế vị Phòng kỷ bằng Cốt khí củ. Thành phần bài thuốc Thái Bình HV bao gồm 9 vị dược liệu chính: Cẩu tích (10g), Tỳ giải (10g), Ngũ gia bì chân chim (10g), Dây đau xương (10g), Cốt khí củ (10g), Cam thảo dây (5g), Cà gai leo (10g), Thổ phục linh (10g), và Thiên niên kiện (10g). Sự kết hợp này tạo nên một phương thuốc có tác dụng toàn diện: vừa khu phong trừ thấp, thư cân hoạt lạc, vừa bổ can thận, mạnh gân cốt, giải quyết gốc rễ của các chứng viêm đau xương khớp theo lý luận y học cổ truyền.

1.2. Phân tích công năng các dược liệu chống viêm chính

Hiệu quả của bài thuốc đến từ sự phối hợp của nhiều nhóm dược liệu chống viêm. Nhóm khu phong trừ thấp, giảm đau có Cẩu tích, Dây đau xương, Thiên niên kiện, Thổ phục linh. Nhóm hoạt huyết, tiêu viêm có Cốt khí củ. Nhóm giải độc, tiêu viêm có Cà gai leo và Cam thảo dây. Nhóm bổ can thận, mạnh gân cốt có Cẩu tích, Ngũ gia bì chân chim. Đặc biệt, Cốt khí củ được chứng minh có tác dụng giảm đau, an thần và chống viêm cấp rõ rệt. Thổ phục linh có tác dụng chống viêm trên cả giai đoạn cấp và mạn tính. Dây đau xương ức chế các chất trung gian gây co thắt. Các nghiên cứu khoa học riêng lẻ về từng vị thuốc đã cung cấp cơ sở để tin tưởng vào hoạt tính chống viêm tổng hợp của toàn bài thuốc.

II. Thách thức điều trị viêm và vai trò của thảo dược

Viêm là một phản ứng sinh lý phức tạp của cơ thể, nhưng khi trở thành mạn tính, nó là căn nguyên của nhiều bệnh lý nguy hiểm như viêm khớp dạng thấp, gout, gây đau đớn và suy giảm chất lượng cuộc sống. Các phương pháp điều trị hiện đại chủ yếu dựa vào thuốc chống viêm không steroid (NSAID) và corticosteroid. Mặc dù mang lại hiệu quả nhanh chóng, các loại thuốc này lại tiềm ẩn nhiều tác dụng phụ nguy hiểm như loét dạ dày, suy thận, và ảnh hưởng đến hệ tim mạch khi sử dụng kéo dài. Thực tế này đã thúc đẩy các nhà khoa học tìm kiếm những giải pháp thay thế an toàn hơn. Y học cổ truyền, với bề dày lịch sử hàng ngàn năm, mang đến một hướng tiếp cận đầy hứa hẹn. Các bài thuốc kháng viêm thảo dược không chỉ tập trung vào việc giảm triệu chứng mà còn chú trọng điều hòa toàn thân, bồi bổ chính khí để loại trừ tà khí. Bài thuốc Thái Bình HV là một ví dụ điển hình, hướng đến việc giải quyết cả triệu chứng sưng đau và căn nguyên gây bệnh theo quan niệm Đông y. Việc nghiên cứu và tiêu chuẩn hóa các bài thuốc như Thái Bình HV là cần thiết để cung cấp thêm lựa chọn điều trị an toàn, bền vững, đặc biệt cho các bệnh nhân mắc bệnh mạn tính.

2.1. Hạn chế của các thuốc chống viêm tổng hợp hiện đại

Các thuốc chống viêm không steroid (NSAID) hoạt động bằng cách ức chế enzyme cyclooxygenase (COX), làm giảm tổng hợp prostaglandin – chất trung gian chính trong quá trình viêm. Tuy nhiên, việc ức chế cả COX-1, một enzyme có vai trò bảo vệ niêmạc dạ dày, đã dẫn đến tác dụng phụ phổ biến là viêm loét đường tiêu hóa. Tương tự, corticosteroid, dù có tác dụng chống viêm mạnh, nhưng khi dùng lâu dài có thể gây loãng xương, tăng đường huyết, suy giảm miễn dịch và nhiều rối loạn chuyển hóa khác. Những hạn chế này đặc biệt đáng lo ngại đối với bệnh nhân cần điều trị dài ngày, làm giảm sự tuân thủ điều trị và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe tổng thể.

2.2. Hướng tiếp cận từ dược liệu Giải pháp an toàn hiệu quả

Giải pháp từ dược liệu chống viêm đang ngày càng được quan tâm nhờ tính an toàn và cơ chế tác động đa chiều. Thay vì chỉ tác động vào một mục tiêu duy nhất, các hoạt chất trong thảo dược thường phối hợp với nhau, vừa chống viêm, giảm đau, vừa chống stress oxy hóa và điều hòa miễn dịch. Bài thuốc Thái Bình HV là sự kết hợp của nhiều vị thuốc có tác dụng hiệp đồng, giúp giảm thiểu độc tính và tăng cường hiệu quả điều trị. Ví dụ, Cam thảo dây trong bài thuốc có vai trò điều hòa, giảm bớt tính mạnh của các vị thuốc khác. Cách tiếp cận này không chỉ làm giảm các triệu chứng viêm mà còn giúp bồi bổ cơ thể, nâng cao sức đề kháng, phù hợp với triết lý điều trị toàn diện của y học cổ truyền.

III. Phương pháp đánh giá hoạt tính chống viêm cấp của TBHV

Để cung cấp bằng chứng khoa học xác thực về tác dụng của bài thuốc Thái Bình HV, một nghiên cứu khoa học bài bản đã được tiến hành trên động vật thực nghiệm. Trọng tâm của nghiên cứu là đánh giá in vivo hoạt tính chống viêm cấp tính của cao lỏng Thái Bình HV. Phương pháp được lựa chọn là mô hình gây viêm thực nghiệm kinh điển: gây phù chân chuột bằng carrageenan. Đây là một mô hình được công nhận rộng rãi, cho phép quan sát và định lượng mức độ viêm một cách chính xác qua từng thời điểm. Các nhà nghiên cứu đã so sánh hiệu quả của Thái Bình HV với nhóm chứng (không điều trị) và nhóm đối chứng dương (sử dụng Diclofenac, một loại thuốc NSAID phổ biến). Quá trình nghiên cứu được thiết kế chặt chẽ, từ khâu chuẩn bị chiết xuất dược liệu đến việc xác định liều lượng hiệu quả. Kết quả từ mô hình này không chỉ chứng minh khả năng ức chế phản ứng viêm cấp của bài thuốc mà còn cung cấp dữ liệu ban đầu về mức độ hiệu quả so với thuốc tân dược, tạo tiền đề cho các nghiên cứu sâu hơn về cơ chế kháng viêm và ứng dụng lâm sàng trong tương lai.

3.1. Thiết kế nghiên cứu trên mô hình gây phù chân chuột

Nghiên cứu sử dụng chuột cống trắng Wistar, được chia thành các lô: lô chứng (uống nước cất), lô đối chứng (uống Diclofenac 15mg/kg), và các lô thử thuốc Thái Bình HV ở các liều lượng khác nhau (quy đổi từ liều dùng trên người). Phản ứng viêm cấp được gây ra bằng cách tiêm 0,1ml dung dịch carrageenan 1% vào gan bàn chân chuột. Thể tích phù chân được đo bằng máy đo thể tích (Plethysmometer) tại các thời điểm 2 giờ, 4 giờ, 6 giờ và 24 giờ sau khi gây viêm. Tỷ lệ ức chế phù được tính toán để so sánh hiệu quả giữa các lô, từ đó đánh giá trực tiếp hoạt tính chống viêm của bài thuốc. Đây là một mô hình gây viêm thực nghiệm tiêu chuẩn để sàng lọc các chất có tác dụng kháng viêm.

3.2. Kết quả ức chế phản ứng viêm cấp tính trên thực nghiệm

Kết quả nghiên cứu cho thấy cao lỏng Thái Bình HV ở cả hai mức liều thử nghiệm đều có tác dụng ức chế đáng kể hiện tượng phù chân chuột do carrageenan. Hiệu quả này được thể hiện rõ rệt ở tất cả các thời điểm đo, đặc biệt là ở giờ thứ 4 và thứ 6, giai đoạn mà các chất trung gian gây viêm như prostaglandin được giải phóng mạnh mẽ. Tỷ lệ ức chế phù của bài thuốc Thái Bình HV cho thấy hiệu quả tương đương với nhóm sử dụng Diclofenac, một loại thuốc chống viêm mạnh. Kết quả này là một bằng chứng khoa học quan trọng, khẳng định bài thuốc có hoạt tính chống viêm cấp tính rõ rệt trên mô hình đánh giá in vivo, mở ra tiềm năng ứng dụng trong điều trị các đợt viêm cấp của bệnh xương khớp.

IV. Bằng chứng khoa học về tác dụng chống viêm mạn tính

Bên cạnh viêm cấp, các bệnh lý xương khớp thường có diễn biến mạn tính, đòi hỏi các giải pháp điều trị dài hạn. Do đó, việc đánh giá tác dụng chống viêm mạn của bài thuốc Thái Bình HV là vô cùng quan trọng. Nghiên cứu khoa học đã sử dụng hai mô hình gây viêm thực nghiệm chuyên biệt để khảo sát khía cạnh này. Mô hình thứ nhất là gây viêm khớp thực nghiệm bằng tá chất Freund hoàn chỉnh (CFA), một mô hình mô phỏng gần giống với bệnh viêm khớp dạng thấp ở người. Mô hình thứ hai là gây u hạt bằng amiant cấy dưới da, dùng để đánh giá khả năng ức chế quá trình tăng sinh của các mô liên kết trong viêm mạn. Cả hai mô hình này đều là những phương pháp đánh giá in vivo tiêu chuẩn. Kết quả thu được từ các thí nghiệm này cung cấp những bằng chứng khoa học thuyết phục về hoạt tính chống viêm mạn tính của bài thuốc, cho thấy tiềm năng của Thái Bình HV không chỉ trong việc cắt cơn đau cấp mà còn trong việc kiểm soát bệnh lâu dài, một ưu điểm lớn của các liệu pháp từ dược liệu chống viêm.

4.1. Đánh giá hiệu quả trên mô hình viêm khớp do tá chất Freund

Trong mô hình viêm khớp thực nghiệm, việc tiêm tá chất Freund vào chân chuột đã gây ra tình trạng sưng viêm khớp rõ rệt, thể hiện qua sự gia tăng đường kính khớp cổ chân. Kết quả cho thấy, các lô chuột được điều trị bằng cao lỏng Thái Bình HV có mức độ sưng khớp giảm đáng kể so với lô chứng bệnh lý. Hiệu quả này được duy trì trong suốt 28 ngày theo dõi và có ý nghĩa thống kê (p < 0,01). Đáng chú ý, tác dụng giảm sưng viêm của Thái Bình HV ở liều nghiên cứu là tương đương với thuốc đối chứng Diclofenac. Hình ảnh vi thể khớp cũng cho thấy bài thuốc giúp giảm mức độ tổn thương sụn khớp, chứng tỏ khả năng bảo vệ cấu trúc khớp trong điều kiện viêm mạn tính.

4.2. Hiệu quả ức chế tạo u hạt thực nghiệm bằng amiant

Mô hình u hạt là phương pháp đánh giá giai đoạn tăng sinh của quá trình viêm mạn. Kết quả nghiên cứu cho thấy, sau 7 ngày điều trị, trọng lượng u hạt khô ở các lô chuột sử dụng Thái Bình HV giảm một cách có ý nghĩa thống kê so với lô chứng. Tỷ lệ ức chế sự hình thành u hạt của bài thuốc chứng tỏ khả năng can thiệp vào giai đoạn muộn của phản ứng viêm. Tác dụng này cho thấy bài thuốc không chỉ làm giảm các triệu chứng tức thời như phù nề mà còn có khả năng ức chế sự phát triển của các mô viêm mạn tính, một cơ chế kháng viêm quan trọng trong điều trị các bệnh lý kéo dài.

V. Phân tích cơ chế kháng viêm tiềm năng của Thái Bình HV

Kết quả thực nghiệm ấn tượng đã đặt ra câu hỏi về cơ chế kháng viêm của bài thuốc Thái Bình HV. Dựa trên các mô hình đã sử dụng, có thể đưa ra một số giả thuyết khoa học. Trong mô hình viêm cấp do carrageenan, phản ứng viêm diễn ra qua hai giai đoạn. Giai đoạn đầu (1-2 giờ) liên quan đến việc giải phóng histamin và serotonin. Giai đoạn sau (3-6 giờ) chủ yếu do prostaglandin và kinin. Việc Thái Bình HV có hiệu quả ở cả các thời điểm sau 4 giờ cho thấy bài thuốc có khả năng ức chế quá trình sinh tổng hợp prostaglandin, tương tự như các thuốc NSAID. Điều này có thể đến từ hoạt tính của các dược liệu chống viêm như Cốt khí củ, Thổ phục linh. Hơn nữa, tác dụng trên mô hình viêm mạn tính gợi ý rằng bài thuốc còn có thể tác động đến các quá trình phức tạp hơn, chẳng hạn như ức chế sự di chuyển của bạch cầu, giảm giải phóng các cytokine tiền viêm và ngăn chặn stress oxy hóa. Sự kết hợp của nhiều hoạt chất từ 9 vị thuốc tạo ra một cơ chế tác động đa đích, giúp mang lại hiệu quả toàn diện và giảm thiểu tác dụng phụ, một ưu điểm của y học cổ truyền.

5.1. Giả thuyết ức chế các chất trung gian hóa học gây viêm

Cơ chế chính có thể là sự ức chế các enzyme then chốt trong con đường viêm, như COX và lipoxygenase (LOX), làm giảm sản xuất prostaglandin và leukotriene. Nhiều hợp chất flavonoid và saponin có trong các vị thuốc như Thổ phục linh, Cốt khí củ đã được chứng minh có khả năng này. Ngoài ra, bài thuốc có thể ổn định màng lysosome của đại thực bào, ngăn chặn việc giải phóng các enzyme thủy phân gây tổn thương mô. Khả năng này giúp giải thích hiệu quả trong cả viêm cấp và mạn, nơi các đại thực bào đóng vai trò trung tâm.

5.2. Vai trò của tác dụng chống oxy hóa và điều hòa miễn dịch

Viêm mạn tính luôn đi kèm với tình trạng stress oxy hóa và rối loạn đáp ứng miễn dịch. Các dược liệu chống viêm trong bài thuốc Thái Bình HV, đặc biệt là Ngũ gia bì chân chim và Cốt khí củ, chứa nhiều hợp chất có khả năng dọn dẹp gốc tự do mạnh mẽ. Tác dụng này giúp bảo vệ tế bào khỏi tổn thương và làm giảm chu kỳ luẩn quẩn viêm-oxy hóa. Thêm vào đó, một số thành phần trong bài thuốc có thể điều hòa hoạt động của các tế bào miễn dịch, làm giảm sản xuất các cytokine tiền viêm như TNF-α và IL-1β, những yếu tố đóng vai trò then chốt trong bệnh sinh của viêm khớp dạng thấp. Cơ chế kháng viêm đa diện này là một lợi thế vượt trội so với các thuốc đơn mục tiêu.

VI. Triển vọng ứng dụng bài thuốc Thái Bình HV trong y học

Nghiên cứu về tác dụng chống viêm của bài thuốc Thái Bình HV thực nghiệm đã cung cấp những bằng chứng khoa học vững chắc, khẳng định giá trị và hiệu quả của một phương thuốc cổ truyền. Các kết quả đánh giá in vivo cho thấy bài thuốc có hoạt tính chống viêm mạnh mẽ trên cả mô hình viêm cấp và mạn tính, với hiệu quả tương đương thuốc tân dược đối chứng nhưng hứa hẹn ít tác dụng phụ hơn. Điều này mở ra triển vọng lớn cho việc ứng dụng Thái Bình HV trong điều trị các bệnh lý viêm xương khớp như viêm khớp dạng thấp, thoái hóa khớp, và gout. Việc chuẩn hóa nguồn dược liệu chống viêm, tối ưu hóa quy trình chiết xuất dược liệu và phát triển thành các dạng bào chế hiện đại (viên nang, viên nén) sẽ giúp bài thuốc dễ dàng tiếp cận người bệnh hơn. Các nghiên cứu sâu hơn về cơ chế kháng viêm ở cấp độ phân tử, xác định độc tính cấp và mạn tính, cũng như các thử nghiệm lâm sàng trên người là những bước đi cần thiết tiếp theo. Bài thuốc Thái Bình HV không chỉ là một giải pháp điều trị mà còn là minh chứng cho tiềm năng to lớn của việc kết hợp y học cổ truyền và khoa học hiện đại.

6.1. Tổng kết bằng chứng khoa học và tiềm năng ứng dụng

Tóm lại, nghiên cứu khoa học đã chứng minh bài thuốc Thái Bình HV: (1) có tác dụng chống viêm cấp tính trên mô hình phù chân chuột, hiệu quả tương đương Diclofenac; (2) có tác dụng chống viêm mạn tính, làm giảm sưng khớp và ức chế tạo u hạt. Những dữ liệu này cung cấp cơ sở vững chắc để phát triển Thái Bình HV thành một sản phẩm hỗ trợ hoặc điều trị các bệnh viêm khớp. Tiềm năng ứng dụng lớn nhất nằm ở nhóm bệnh nhân cần điều trị dài ngày, nơi tính an toàn của thuốc được đặt lên hàng đầu.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo để phát triển sản phẩm

Để đưa bài thuốc Thái Bình HV ra thị trường một cách khoa học và an toàn, các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào: (1) Nghiên cứu độc tính dài hạn để xác nhận tính an toàn khi sử dụng kéo dài. (2) Phân lập và xác định các hoạt chất chính chịu trách nhiệm cho hoạt tính chống viêm. (3) Khám phá sâu hơn về cơ chế kháng viêm ở cấp độ phân tử, chẳng hạn như tác động lên đường dẫn tín hiệu NF-κB hay các cytokine tiền viêm. (4) Tiến hành các nghiên cứu lâm sàng có đối chứng trên bệnh nhân để đánh giá liều lượng hiệu quả và tác dụng không mong muốn trên người. Những bước đi này sẽ giúp tối ưu hóa hiệu quả và khẳng định vị thế của bài thuốc trong y học hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TỔNG QUAN 1.TỔNG QUAN VỀ VIÊM THEO Y HỌC HIỆN ĐẠI 1. Khái niệm Viêm là một phản ứng của cơ thể tại mô liên kết - một mô có mặt ở mọi cơ quan - biểu hiện bằng sự thực bào tại chỗ, có tác dụng loại trừ tác nhân gây viêm và sửa chữa tổn thương; đồng thời kèm theo những biểu hiện bệnh lý. Khi động vật tiến hóa đến giai đoạn xuất hiện hệ tuần hoàn thì viêm bao giờ cũng kèm theo thay đổi mạch máu, với sự tham gia của thần kinh, nhằm đưa các tế bào thực bào (có mặt trong lòng mạch) tới vị trí diễn ra phản ứng viêm (ở ngoài lòng mạch). Viêm vừa là một phản ứng bảo vệ cơ thể chống lại yếu tố gây bệnh, vừa là phản ứng bệnh lý vì quá trình viêm gây ra tổn thương, hoại tử, rối loạn chức năng cơ quan.

Khi viêm ở mức độ nặng có thể gây ra các biến chứng nguy hiểm, ảnh hưởng không nhỏ đến sức khỏe người bệnh [1] [2]. Nguyên nhân gây viêm Có rất nhiều nguyên nhân gây viêm. Mọi nguyên nhân dẫn đến tổn thương và làm chết một lượng tối thiểu tế bào tại chỗ đều có thể gây viêm tại chỗ đó. Có thể xếp thành hai nhóm lớn [8].

• Nguyên nhân bên trong: - Do hoại tử tổ chức, lấp quản, nhồi máu, chảy máu trong lan rộng… - Lắng đọng các phức hợp miễn dịch (có hoạt hóa bổ thể) (phức hợp kháng nguyên - kháng thể) như viêm cầu thận, viêm trong hiện tượng Arthus. • Nguyên nhân bên ngoài: - Cơ học: Từ sây sát nhẹ tới chấn thương nặng. 4 - Vật lý: Nhiệt độ quá cao hoặc quá thấp làm thoái hóa protid tế bào gây tổn thương enzym; các tia xạ vì tạo ra các gốc oxy tự do gây phá hủy một số enzym oxy hóa, còn gây tổn thương ADN. - Hóa học: Các chất hóa học gây hủy hoại tế bào hoặc phong bế các hệ enzym chủ yếu.

- Sinh học: Là nguyên nhân phổ biến nhất, gồm: virut, vi khuẩn, nấm. Phân loại viêm Có nhiều cách phân loại, mỗi cách đưa lại một lợi ích riêng [8]: - Theo vị trí: Viêm nông, viêm sâu. - Theo nguyên nhân: Viêm nhiễm khuẩn và viêm vô khuẩn. - Theo dịch rỉ viêm: Viêm thành dịch, viêm tơ huyết, viêm mủ.

- Theo diễn biến: Viêm cấp và viêm mạn. Giai đoạn cấp tính gồm những hiện tượng về mạch máu và một số phản ứng tế bào xuất hiện sớm. Giai đoạn mạn tính gồm những hiện tượng phức tạp, là sự phối hợp của những hiện tượng viêm và những quá trình sửa chữa. Những thay đổi tại tổ chức viêm Những rối loạn chủ yếu của viêm bao gồm 3 loại hiện tượng đồng thời tồn tại và liên quan chặt chẽ với nhau: Tổn thương tổ chức và rối loạn chuyển hoá.

Rối loạn tuần hoàn và vi tuần hoàn. Tăng sinh các tế bào tổ chức liên kết [1] [8]. Tổn thương và rối loạn chuyển hóa tại tổ chức viêm Tổn thương có thể xảy ra ngay lúc nhân tố bệnh lý tác động trên tổ chức (tổn thương nguyên phát), đồng thời có thể phát sinh muộn hơn do những rối loạn tuần hoàn tại tổ chức viêm và các yếu tố khác gây ra (tổn thương thứ phát) [1] [2] [8]. Các tác nhân gây viêm tác động lên cơ quan và mô gây ra 2 hậu quả chủ yếu là: - Gây tổn thương tế bào mô làm giải phóng ra các chất trung gian hóa học như histamin, PG.

gọi là các mediator viêm. - Gây rối loạn tuần hoàn và chuyển hóa, tạo ra các sản phẩm trung gian, chính các sản phẩm này cũng đóng vai trò như các mediator viêm. 5 Các mediator bao gồm: - Các acid amin như histamin, serotonin gây ra các phản ứng dị ứng. - Các dẫn xuất của acid béo gồm các prostagladin (PG) là các mediator quan trọng nhất gây ra phản ứng viêm.

- Các men lysosom: Collagenase, elastase, hyaluronidase, chymotrysinase. - Các lymphokin: Yếu tố ức chế di tản đại thực bào (MIF), yếu tố hóa ứng động. - Các kinin: Bradykinin, kalidin. có nguồn gốc từ các protid huyết tương.

Rối loạn tuần hoàn và vi tuần hoàn trong tổ chức viêm Sau khi được sinh ra, chính các mediator này lại đóng vai trò như những tác nhân gây viêm mới, gây ra những tổn thương tổ chức, rối loạn tuần hoàn và chuyển hóa tiếp theo. Do các mediator có tác dụng như sau: - Trước tiên là phản ứng gây co các tiểu động mạch - Gây giãn mạch tại chỗ, làm tăng cường tuần hoàn đến chỗ viêm tạo thuận lợi cho bạch cầu xuyên mạch và tăng thoát dịch từ lòng mạch vào tổ chức kẽ để hòa loãng các tác nhân gây viêm. Hiện tượng giãn mạch làm vùng viêm đỏ, thoát dịch viêm gây phù nề sưng tấy tại chỗ. - Thu hút các bạch cầu đến chỗ viêm gọi là tác dụng hóa ứng động bạch cầu, đây là tác dụng có lợi để tăng cường quá trình chống viêm, loại trừ các tác nhân gây viêm và hồi phục tổn thương viêm.

- Làm tăng quá trình chuyển hóa tại chỗ, do đó làm tăng nhiệt độ tại ổ viêm làm cho ổ viêm nóng hơn các vùng khác. Nhiệt độ tại ổ viêm tăng làm tăng hiện tượng giãn mạch, tăng khả năng di chuyển và thực bào của bạch cầu. - Gây đau: Do kích thích các tận cùng thần kinh như các PG, kinin. Ngoài ra đau còn do dịch phù viêm gây sưng và chèn ép vào các tận cùng thần kinh.

Đau có tác dụng thông báo cho thần kinh trung ương biết đang có tổn thương tại chỗ viêm. - Gây tổn thương tổ chức tế bào, dẫn đến hoại tử tổ chức do tác dụng của các mediator có tính chất men, làm ổ viêm lan rộng. Thành phần của dịch rỉ viêm bao gồm huyết tương và các tế bào viêm, các tế bào hoại tử, và các tác nhân gây viêm. Dịch rỉ viêm còn có cả fibrinogen, khi ra 6 khỏi lòng mạch, fibrinogen sẽ chuyển thành fibrin và tạo thành một hàng rào bao quanh ổ viêm có tác dụng ngăn cản sự phát triển của ổ viêm.

Trong giai đoạn này xảy ra hiện tượng xuyên mạch và thực bào của bạch cầu: các bạch cầu sẽ di chuyển theo kiểu amib chui qua thành mạch và tổ chức để đến ổ viêm do ảnh hưởng của các chất hóa ứng động như leucotaxin, necroxin). Các bạch cầu xuyên mạch gồm: Đại thực bào (Mastocyt - M), Bạch cầu đa nhân trung tính (Neutrophil - N), Bạch cầu ái toan (Eozinophil - E), Bạch cầu lympho (Lymphocyt - L). Tăng sinh các tế bào tổ chức liên kết Các tác nhân gây viêm và các mediator giảm, rối loạn tuần hoàn và chuyển hóa giảm. Một số sản phẩm viêm có tác dụng kích thích phân bào làm tăng sinh tế bào ở khu vực viêm, tăng sinh tổ chức liên kết, tăng sinh các mao mạch và tổ chức hạt.

Tổ chức hoại tử ở giai đoạn trước được thay thế bởi một tổ chức mới được hình thành. Các rối loạn chủ yếu trong viêm thường không diễn biến riêng biệt mà phát sinh đồng thời và có liên quan chặt chẽ với nhau tạo thành một chuỗi phản ứng phức tạp [2] [8]. Một số thuốc chống viêm 1. Thuốc chống viêm steroid Corticoid là hormone vỏ thượng thận, xuất phát từ chữ (adrenal) cortex.

Do công thức hóa học có nhân sterol nên còn gọi là corticosteroid. Đó là tên chung cho các hormone của vỏ thượng thận. Trong thực hành, người ta thường dùng lẫn lộn các từ glucocorticoid, corticoid, steroid để chỉ cortisol và các dẫn chất [14]. Phân loại: * Glucocorticoid tự nhiên: Các Glucocorticoid tự nhiên bao gồm Hydrocortison (Cortisol) và Cortison được tiết ra từ vỏ thượng thận theo cơ chế phản hồi âm tính.

Tuy nhiên do hoạt tính kháng viêm thấp và độc tính còn cao nên các Glucocorticoid tổng hợp ra đời. * Glucocorticoid tổng hợp: 7 Trong lâm sàng người ta sử dụng các thuốc glucocorticosteroid tổng hợp hoặc bán tổng hợp có hoạt tính chống viêm và chứa nhân steroid có 17 phân tử carbon với ưu điểm có tác dụng chống viêm mạnh và ít tác dụng phụ hơn [9] [14]. Tác dụng phụ của thuốc: • Tác dụng tân tạo đường có thể gây tăng đường huyết. • Tác dụng của mineralcorticoid nên có khuynh hướng giữ Na, giữ nước gây phù.

• Tác dụng thủy giải mỡ, tích trữ lipid dưới da cổ, mặt “trăng rằm” (Moonface). • Làm xáo trộn chuyển hóa Ca: Giảm hấp thu ở ruột và giảm tái hấp thu, tăng bài thải qua thận, dùng lâu dài sẽ gây loãng xương. • Giảm hoạt động của các mô lympho và hoạt động sản xuất kháng thể, suy yếu hệ miễn dịch. Tác dụng ức chế miễn dịch có thể làm giảm sức đề kháng của cơ thể, làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn hoặc bộc lộ một bệnh lao tiềm tàng.

• Gây loét đường tiêu hóa, loét dạ dày. Gây nhược cơ và teo cơ [14]. Thuốc chống viêm không steroid (Nonsteroidal anti-inflammation drug - NSAID) Các thuốc chống viêm không steroid đều có tác dụng chống viêm, hạ sốt, giảm đau. Thuốc ức chế enzyme cyclooxygenase (COX), làm giảm tổng hợp prostaglandin là những chất trung gian hóa học có vai trò quan trọng trong việc làm tăng và kéo dài đáp ứng viêm ở mô sau tổn thương.

Gần đây, các nghiên cứu đã cho thấy có hai loại COX, COX - 1 cần thiết để tổng hợp prostaglandin (bảo vệ niêm mạc dạ dày) và thromboxan cần thiết cho tiểu cầu kết dính, và COX - 2 tham gia tạo ra prostaglandin khi có viêm [9] [14]. Thuốc chống viêm không steroid loại ức chế COX không chọn lọc, bao gồm: Aspirin, Ibuprofen, Indometacin, Phenulbutazon, Naproxen, Oxicam, Diclofenac, Ketoprofen, Tolmetin. Các thuốc NSAID ức chế ưu tiên và chọn lọc COX - 2 gồm có Etodolac, Rofecoxib, Celecoxib, Meloxicam, Nimesulid… Tác dụng chống viêm tuy không khác nhau lớn giữa các thuốc đó, nhưng đáp ứng và dung nạp với thuốc biến đổi nhiều tuỳ theo từng người bệnh. Khoảng 60% 8 người bệnh đáp ứng bất cứ một thuốc NSAID nào, còn lại có thể không đáp ứng với một thuốc này nhưng lại đáp ứng với một thuốc kia.

Sự khác nhau giữa các thuốc NSAID chủ yếu là tỷ lệ và các biểu hiện của tác dụng không mong muốn. Các thuốc có tính chọn lọc ít gây các tác dụng phụ, còn tác dụng chống viêm, giảm đau giống như các thuốc không chọn lọc cũ. Do đó các chống chỉ định và thận trọng khi dùng thường cũng giống nhau [7] [14]. TỔNG QUAN VỀ VIÊM THEO Y HỌC CỔ TRUYỀN 1.

Sơ lược quan niệm viêm theo Y học cổ truyền Viêm không có tên trong y văn của Y học cổ truyền (YHCT), nó không phải là một bệnh cụ thể nhưng là một quá trình bệnh lý chung.