CHƯƠNG I TỔNG QUAN MỐI QUAN HỆ THÂM HỤT NGÂN SÁCH, THÂM HỤT TÀI KHOẢN VÃNG LAI, NỢ NƯỚC NGOÀI Ở VIỆT NAM 1.1 Mối quan hệ giữa thâm hụt ngân sách, thâm hụt tài khoản vãng lai, nợ nước ngoài Nền kinh tế thế giới đang phải đối mặt với nhiều biến động lớn và điều này làm ảnh hưởng đáng kể đến quá trình phát triển, mục tiêu ổn định ở hầu hết các quốc gia. Trong một giai đoạn mà khủng hoảng nợ được ví như là “bóng ma” ám ảnh nền kinh tế toàn cầu, các nguyên nhân gây ra tình trạng khủng hoảng nợ được xem xét kỹ lưỡng. Trong phạm vi của bài luận văn này, chỉ tập trung phân tích là thâm hụt ngân sách, thâm hụt tài khoản vãng lai có ảnh hưởng đến nợ như thế nào? Dường như tồn tại các mối quan hệ giữa thâm hụt ngân sách và thâm hụt tài khoản vãng lai, thâm hụt ngân sách và nợ nước ngoài, thâm hụt tài khoản vãng lai và nợ nước ngoài cần được kiểm chứng. Các nhà kinh tế học vẫn không ngừng nghiên cứu bản chất của sự thâm hụt và họ đã tìm thấy một mối quan hệ giữa thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại (một bộ phận chính của tài khoản vãng lai) ở nhiều nước trên thế giới.
Cơ sở lý giải cho mối quan hệ trên được giải thích thông qua mô hình Mundell- Fleming cho nền kinh tế mở. Dựa theo mô hình này thì sự gia tăng về thâm hụt ngân sách sẽ dẫn đến thâm hụt thương mại tăng. Thâm hụt ngân sách xảy ra khi chi tiêu Chính phủ vượt quá nguồn thu. Việc chi tiêu chính phủ quá tay sẽ dẫn đến nguồn tiết kiệm quốc gia bị suy giảm tức nguồn cung ứng vốn cho đầu tư suy giảm.
Nhu cầu vốn không đổi sẽ dẫn đến lãi suất trong nền kinh tế tăng, tỷ giá hối đoái giảm. Kết quả là hạn chế xuất khẩu khuyến khích nhập khẩu và là nguyên nhân của thâm hụt thương mại. Tuy nhiên có một số lý thuyết lại không ủng hộ quan điểm trên, theo trường phái Ricardo thâm hụt ngân sách sẽ không có tác động đến tiết kiệm và đầu tư. Khi thâm hụt ngân TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 7 sách tăng do giảm thuế thì thu nhập khả dụng của người dân tăng lên, hơn nữa người dân ý thức rằng cắt giảm thuế trong hiện tại sẽ dẫn đến tăng thuế trong tương lai, do vậy họ sẽ tiết kiệm nhiều hơn.
Trong khi đó, tiết kiệm khu vực nhà nước suy giảm, kết quả là tiết kiệm quốc gia bao gồm tiết kiệm khu vực tư nhân và nhà nước không đổi. Do vậy thâm hụt ngân sách sẽ không tác động đến tiết kiệm, đầu tư, tăng trưởng từ đó không ảnh hưởng đến thâm hụt thương mại. Lý thuyết Ricardo đã phủ nhận quan điểm cho rằng thâm hụt ngân sách có tác động đến thâm hụt thương mại. Lý thuyết của Keynes về thâm hụt kép cho rằng sự gia tăng chi tiêu ngân sách sẽ ảnh hưởng đến sự cân bằng ngân sách và làm suy giảm tiết kiệm quốc gia.
Để tài trợ cho ngân sách thâm hụt, Chính phủ thực thi chính sách lãi suất cao hơn để thu hút nhà đầu tư nước ngoài và điều này dẫn đến việc đồng nội tệ bị đánh giá cao. Kết quả là hạn chế xuất khẩu khuyến khích nhập khẩu dẫn đến thâm hụt thương mại. Dựa trên lý thuyết này đã có một loạt các nghiên cứu về mối quan hệ giữa thâm hụt thương mại và thâm hụt ngân sách được tóm tắt trong bài nghiên cứu “An Empirical Investigation of twin deficits hypothesis for six Emerging countries” của hai tác giả Sadullah Celik and Pinar Deniz (2007) như: “Islam (1998) khi nghiên cứu mối quan hệ giữa thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại ở Brazil giai đoạn 1973-1991 thông qua việc sử dụng kiểm định nhân quả Granger đã kết luận là có mối quan hệ nhân quả hai chiều giữa thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại; Piersanti (2000) khi nghiên cứu mối quan hệ giữa thâm hụt ngân sách và thâm hụt thương mại ở các nước OECD đã đưa ra kết luận rằng thâm hụt thương mại cao có liên quan đến thâm hụt ngân sách cao bằng cách sử dụng kiểm định nhân quả. Nghiên cứu của Pahlavani & Saleh (2009) cho Philipine giai đoạn 1970-2005 cho rằng có mối quan hệ chặt chẽ hai chiều giữa thâm hụt ngân sách và thâm hụt tài khoản vãng lai.” Theo cẩm nang thống kê tài chính Chính phủ GFS, thâm hụt ngân sách được xác định bằng mức chênh lệch giữa tổng số vay mới và số chi trả nợ gốc của TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 8 NSNN trong năm.
Ở góc độ này có thể thấy quan hệ giữa thâm hụt ngân sách và nợ công là rõ nét nhất. Thâm hụt ngân sách tăng cũng đồng nghĩa với sự gia tăng trong nợ công thông qua vay nợ trong nước hoặc vay nợ nước ngoài trừ trường hợp Chính phủ in thêm tiền. Tuy nhiên, việc trang trải thâm hụt ngân sách bằng vay trong nước hay nước ngoài đều có những ảnh hưởng ít nhiều đến nền kinh tế vĩ mô. Ở các nước đang phát triển, thâm hụt ngân sách thường được tài trợ bằng một giải pháp hỗn hợp giữa vay trong nước và vay nước ngoài.
Khi thâm hụt ngân sách được tài trợ bằng vốn vay trong nước, một phần nguồn lực tài chính của nền kinh tế sẽ được chuyển dịch từ khu vực tư nhân sang khu vực nhà nước thông qua kênh trái phiếu chính phủ. Việc huy động này sẽ tác động đến thị trường vốn, làm tăng cầu tín dụng, đẩy lãi suất lên cao. Lãi suất tăng sẽ làm tăng chi phí đầu tư, giảm nhu cầu đầu tư của nền kinh tế, có thể dẫn đến “hiệu ứng chèn lấn đầu tư” (crowding-out effect). Nếu vay nước ngoài để tài trợ thâm hụt ngân sách, tác động chèn lấn đầu tư có thể được hạn chế và làm giảm bớt căng thẳng trên thị trường tín dụng trong nước, qua đó giảm nhẹ các yếu tố bất ổn trong nền kinh tế nhưng vay nước ngoài lại có những tác động khác nguy hại đến nền kinh tế.
Theo đánh giá của Ayadi (1999) và Ayadi et. (2003) được trích dẫn trong bài nghiên cứu: “The impact of external debt on economic growth: a comparative study of Nigeria and South Africa” của hai tác giả Folorunso S.Ayadi, Felix O Ayadi (2008), Texas Southern University cho rằng “Gánh nặng nợ nước ngoài đã giới hạn sự tham gia của các quốc gia đang phát triển với nền kinh tế toàn cầu và kèm theo đó là những nghĩa vụ nợ đã gây trở ngại đến tăng trưởng và phát triển kinh tế. Thời gian đầu, một dòng ngoại tệ lớn chảy vào trong nước sẽ làm giảm sức ép cân đối ngoại tệ. Tuy nhiên, trong trung và dài hạn, việc chính phủ phải cân đối nguồn ngoại tệ trả nợ gốc và lãi sẽ đẩy nhu cầu ngoại tệ tăng cao, làm giảm giá đồng nội tệ, tăng chi phí nhập khẩu máy móc thiết bị và nguyên liệu, tăng chi phí đầu vào của nền kinh tế, dẫn tới các nguy cơ lạm phát” TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 9 Theo quan điểm của Cohen (1993) và Clements et al (2003) được đề cập trong bài nghiên cứu số 1237 “ The impact of high and growing goverment debt on economic development” của Ngân hàng Châu Âu tháng 8/2010 được thực hiện bởi hai tác giả Cristina Checherita và Philipp Rother cho rằng “Tác động tiêu cực của nợ lên tăng trưởng không chỉ thông qua sự tồn đọng của nợ mà còn thông qua dòng chi trả nợ, điều này giống như giảm bớt chi tiêu cho đầu tư của Chính phủ khi ngân sách nhà nước bị thu hẹp, trong khi chi tiêu Chính phủ được xem là yếu tố quyết định chủ yếu cho các hoạt động kinh tế”.
Xét về mặt này, vay trong nước an toàn hơn vay nước ngoài, vì chính phủ vẫn còn một phương sách cuối cùng là phát hành tiền để trang trải các khoản nợ và chấp nhận các rủi ro về tăng lạm phát, trong khi không thể làm như vậy đối với các khoản nợ nước ngoài. Riêng về mối quan hệ giữa nợ nước ngoài và thâm hụt tài khoản vãng lai có thể giải thích là sự gia tăng của nợ nước ngoài do thâm hụt thương mại (một bộ phận chính của tài khoản vãng lai) được thể hiện bằng mô hình “thâm hụt kép” chênh lệch giữa xuất khẩu và nhập khẩu (M-X) và chênh lệch giữa đầu tư và tiết kiệm (I-S). Nếu thâm hụt (M-X) lớn hơn (I-S) thì cần có những khoản vay nước ngoài để bù vào khoản thiếu hụt ngoại tệ. Còn theo mô hình hai lỗ hổng (two-gap model), thâm hụt tài khoản vãng lai lớn và kéo dài phản ánh tỷ lệ đầu tư quá mức so với tiết kiệm trong nước, sự thiếu hụt nguồn vốn đầu tư được tài trợ bằng các khoản vay mượn (nợ) từ nước ngoài.
Do vậy, dựa trên lý thuyết này, khi nguồn lực trong nước thiếu hụt không đủ bù đắp cho tình trạng thâm hụt, vay nợ nước ngoài là một trong những giải pháp được lựa chọn. Vay nợ nước ngoài bao gồm vay nợ dưới hình thức vay vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) có tính chất ưu đãi và vay thương mại theo các điều kiện thị trường. Chính nguồn vốn bổ sung từ bên ngoài đã giúp nhiều quốc gia đang phát triển trong đó có Việt Nam khắc phục tình trạng chậm phát triển và chuyển sang phát triển bền vững. Vì vậy, nợ nước ngoài là nguồn vốn bổ sung cực kỳ quan trọng cho quá trình phát TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 10 triển kinh tế ở các quốc gia, tài trợ cho thâm hụt ngân sách, bù đắp khoảng cách giữa đầu tư và tiết kiệm đặc biệt là các quốc gia đang phát triển.
Một vấn đề đặt ra là thâm hụt ngân sách có tác động tích cực hay tiêu cực đến nền kinh tế. Rõ ràng chúng ta thông thường ủng hộ quan điểm thâm hụt sẽ gây ra tác động tiêu cực. Nhưng thực tế không hẳn là như vậy, khi thâm hụt ngân sách là do chi đầu tư phát triển, Nhà nước dựa vào nhiều nguồn vốn nước ngoài như ODA, FDI để đáp ứng đủ nhu cầu chi tiêu thì trạng thái thâm hụt đó là tốt, vì đó là động thái chủ động của Chính phủ dựa vào nguồn lực bên ngoài để phát triển kinh tế nước nhà. Ngược lại, nếu thâm hụt ngân sách là do không đáp ứng đủ nhu cầu chi thường xuyên, hoặc chi đầu tư vào những dự án không hiệu quả gây lãng phí nguồn lực quốc gia thì trạng thái này không tốt, kết quả là Chính phủ phải đi vay nợ nước ngoài, từ đó làm gia tăng gánh nặng nợ nước ngoài và không có nguồn thu trong tương lai để trang trải cho khoản nợ này.