chương 1: Kinh tế hộ gia đình nông thôn là loại hình tổ chức sản xuất trong nông, lâm, ngư nghiệp, tiểu thủ công nghiệp hoặc kết hợp làm nhiều ngành nghề. Thu nhập của hộ gia đình thường được đo lường bằng ba thước đo là: Thu nhập gộp, Thu nhập ròng và Thu nhập lao động gia đình. 1 Lý thuyết và quan điểm của các nhà kinh tế học cho thấy: Nền sản xuất nông nghiệp đang phát triển ngoài phụ thuộc vào đất đai, sức lao động còn phụ thuộc vào phân bón, thuốc hoá học và không còn độc canh mà đa dạng hóa vật nuôi cây trồng thoát khỏi tự cấp tự túc. Quy mô sản xuất lớn mang lại hiệu qủa kinh tế cao hơn.
Trong nông nghiệp, đất đai là tư liệu sản xuất quan trọng nhất và với quy mô đất lớn hơn thì rõ ràng sẽ có lợi thế để áp dụng khoa học kỹ thuật mang lại hiệu qủa kinh tế cao hơn. Sản lượng đầu ra là một hàm phụ thuộc vào các yếu tố đầu vào như: vốn sản xuất, lao động, Đất đai và tài nguyên thiên nhiên, Công nghệ. Vốn sản xuất bao gồm cả vốn vay. Ở nông thôn vốn vay đến từ hai khu vực chính thức và không chính thức, trong đó các định chế cho vay chính thức ngày càng đóng vai trò chủ yếu hơn trong phát triển kinh tế.
Kiến thức nông nghiệp cũng được coi là một yếu tố đầu vào của sản xuất nông nghiệp, nó phụ thuộc vào mức độ tiếp cận với các hoạt động công đồng ở vùng nông thôn. Một số nghiên cứu trong nước về nông nghiệp, thu nhập hộ gia đình trồng lúa, trồng tiêu, thu nhập của trang trại. sử dụng mô hình kinh tế lượng chứng minh rằng các yếu tố như diện tích đất sản xuất nông nghiệp, lao động, vốn đầu tư (hoặc vốn vay), kiến thức nông nghiệp. đã ảnh hưởng đến thu nhập của hộ gia đình làm nông nghiệp.
Kinh nghiệm của các địa phương trong việc nâng cao thu nhập, xoá đói giảm nghèo cho vùng nông thôn là tập trung vào các giải pháp hỗ trợ vốn sản xuất, khoa học kỹ thuật, đào tạo nghề và tạo công ăn việc làm. Như vậy thu nhập hộ gia đình nông thôn phụ thuộc vào các yếu tố: diện tích đất nông nghiệp, lao động, vốn và kiến thức nông nghiệp. Đây là cơ sở cho việc lựa chọn các yếu tố nghiên cứu và một mô hình hồi quy phù hợp với địa bàn nghiên cứu Huyện Phù Ninh - Tỉnh Phú Thọ. 1 Chương 2: MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU 2.
Lựa chọn các yếu tố và mô hình nghiên cứu Vấn đề quan tâm nghiên cứu là thu nhập hộ gia đình nông thôn. Đo lường thu nhập hộ gia đình nói chung có thể dùng cả ba thước đo: Thu nhập gộp, thu nhập ròng và thu nhập lao động gia đình. Tuy nhiên, một đặc điểm (thường được chấp nhận một cách tự nhiên) của sản xuất nông nghiệp ở nhiều vùng nông thôn và ở chính địa phương là “lấy công làm lãi”, nên việc dùng thước đo Thu nhập lao động gia đình sẽ là phù hợp vì nó đã bao gồm cả lợi nhuận và chi phí cơ hội lao động gia đình. Trong khi, Thu nhập gộp chỉ là tổng doanh thu, không phản ánh được thu nhập thực tế của hộ vì chưa tính đến chi phí sản xuất; Thu nhập ròng (lợi nhuận) là tổng doanh thu trừ đi chi phí (tính cả chi phí lao động dù đó là lao động gia đình không phải thuê mướn) nên thu nhập ròng có thể sẽ xảy ra trường hợp âm hoặc bằng không.
Trên cơ sở lý luận và thực tiễn đã trình bày ở chương một, thu nhập hộ gia đình nông thôn bị ảnh hưởng bởi các yêu tố: diện tích đất nông nghiệp; lao động; vốn; và kiến thức nông nghiệp. Huyện Phù Ninh (địa bàn tương đối đặc trưng cho vùng trung du Bắc bộ), với diện tích đất 15.651 ha, trong đó có 63,32% là đất đồi núi; diện tích đất nông nghiệp là 8. Dân số của huyện là 99.636 người, trong đó dân số nông 7 thôn là chủ yếu. Điều này cho thấy sẽ có nhiều lao động dư thừa nếu chỉ sản xuất nông nghiệp.
Hơn thế nữa qua những quan sát và nhận định ban đầu, nhất là qua khảo sát thử một số hộ gia đình cho thấy thời gian nông nhàn là rất lớn và dường như các hộ chỉ sản xuất nông nghiệp thu thập thấp hơn các hộ có làm các ngành nghề khác ngoài nông nghiệp. Do đó ngoài các yếu tố có thể ảnh hưởng đến thu nhập hộ gia đình như đã đề cập thì thu nhập từ các ngành nghề ngoài nông nghiệp tại Huyện Phù Ninh là yếu tố đáng quan tâm và cần được bổ sung vào nghiên cứu này với tên gọi là yếu tố đa dạng cơ cấu kinh tế hộ.com, tháng 1/2009 1 Ngoài ra, qua quan sát và khảo sát thử còn cho thấy những hộ có vay vốn để đầu tư cho sản xuất nông nghiệp hay các ngành nghề khác thường có thu nhập cao hơn các hộ không vay vốn và các hộ có chủ hộ là người hiểu biết về tình hình kinh tế, nhanh nhạy nắm bắt thị trường cũng có thu nhập cao hơn.Do đó nghiên cứu yếu tố vốn đầu tư sẽ là vốn vay và yếu tố kiến thức sẽ là kiến thức chung bao gồm cả kiến thức nông nghiệp và kinh tế. Cụ thể thu nhập hộ và các yếu tố ảnh hưởng được xác định như sau: Biến phụ thuộc-Thu nhập lao động gia đình (gọi tắt là thu nhập hộ): Là toàn bộ thu nhập do lao động gia đình làm ra bao gồm cả thu nhập từ sản xuất nông nghiệp (chăn nuôi, trồng trọt) và thu nhập từ các ngành nghề phi nông nghiệp (nghề phụ, buôn bán kinh doanh, làm thuê.) Biến độc lập - Các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập của hộ gia đình là: 1. Quy mô đất nông nghiệp: Bao gồm cả diện tích đất trồng lúa, đất màu đồi, đất màu ven sông , đất nuôi trồng thủy sản và đất rừng (đất rừng cũng được tính vào đất sản xuất nông nghiệp vì đất rừng trên địa bàn nghiên cứu không nhiều và có khi cũng được dùng như đất màu đồi nên có thể gộp chung).
Nếu thu nhập hộ gia đình trong trường hợp tính riêng thu nhập từ nông nghiệp thì yếu tố diện tích đất sẽ hiển nhiên được đưa vào mô hình nghiên cứu, nhưng vì thu nhập hộ trong mô hình nghiên cứu là tổng thu nhập từ nông nghiệp và các ngành nghề khác nên biến diện tích đất cũng nên được đưa vào mô hình nghiên cứu để xem liệu nó còn ảnh hưởng đến thu nhập hộ hay không. Quy mô lao động gia đình: Thu nhập hộ gia đình là toàn bộ thu nhập hộ từ nông nghiệp và các ngành nghề khác nên quy mô lao động gia đình cũng được xác định là toàn bộ lao động gia đình tham gia vào sản xuất nông nghiệp cũng như các ngành nghề khác (chỉ tính các lao động chính tạo ra thu nhập mà không căn cứ vào độ tuổi lao động). Vốn vay: Tổng số vốn vay từ các định chế chính thức, bao gồm vốn vay từ các ngân hàng, các tổ chức tín dụng địa phương, các chương trình hỗ trợ tín dụng của chính phủ và địa phương. Kiến thức: Kiến thức được đánh giá dựa vào những hiểu biết chung về kinh tế, hiểu biết chung về nông nghiệp và kỹ thuật nông nghiệp.
Những đánh giá này được tính bằng điểm, các câu hỏi sẽ được cho một số điểm cụ thể, tổng số điểm là 10, trong đó phần hiểu biết chung về kinh tế và nông nghiệp chiếm 60% số điểm, phần kỹ thuật nông nghiệp 40%. Đa dạng cơ cấu kinh tế hộ: Cơ cấu kinh tế hộ được xem là đa dạng nếu hộ gia đình ngoài sản xuất nông nghiệp còn làm các ngành nghề khác tạo thu nhập và ngược lại. Các ngành nghề khác bao gồm: nghề phụ (làm đậu, nấu rượu, làm bún, đóng gạch…); làm thuê (nông nghiệp và phi nông nghiệp), các ngành nghề khác. Hộ đa dạng cơ cấu kinh tế (hộ ngành nghề), hộ không đa dạng cơ cấu kinh tế (hộ thuần nông).
Đây là biến quan tâm của nghiên cứu. Mô hình nghiên cứu: Với sự quan tâm hướng tới thu nhập lao động gia đình và các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập hộ đã dẫn ra ở trên, nghiên cứu ứng dụng dạng hàm Cobb-Dougla với năm biến: b1 b2 b3 b4 b5 Y = aX1 X2 X3 X4 X5 KÝ HIỆU, ĐỊNH NGHĨA VÀ DẤU KỲ VỌNG CỦA CÁC BIẾN Ký hiệu Định nghĩa Dấu kỳ vọng Biến phụ thuộc Y: TNHAP Thu nhập lao động gia đình (gọi tắt: thu nhập hộ) đơn vị tính: 1000 đ Biến độc lập X1: DTDAT Quy mô diện tích đất nông nghiệp, đơn vị tính: Sào + 2 (1 Sào = 270m ) X2: LDONG Quy mô lao động gia đình (lao động chính) đơn vị + tính: Người X3: VVON Vốn vay từ định chế chính thức, đơn vị tính: 1000 đ + X4: KTHUC Kiến thức, đơn vị tính: Điểm + 1 X5: DDANG Đa dạng cơ cấu kinh tế hộ-biến giả + DDANG = 1: Hộ đa dạng cơ cấu kinh tế với DDANG= 1 DDANG = 0: Hộ không đa dạng cơ cấu kinh tế (hộ thuần nông) Mô hình được đưa về dạng tuyến để lượng hóa ảnh hưởng của các yếu tố như sau: LnY = Lna + b1LnX1 + b2LnX2 + b3LnX3 + b4LnX4 + b5LnX5 Cu thể: LnTNHAP = c + b1LnDTDAT + b2LnLDONG + b3LnVVON + b4LnKTHUC + b5DDANG 2. Mô tả về cuộc khảo sát tại Huyện Phù Ninh Cơ sở dữ liệu cho mô hình nghiên cứu được lấy từ cuộc khảo sát thu nhập hộ gia đình nông thôn tại Huyện Phù Ninh - Tỉnh Phú Thọ Địa bàn khảo sát Khảo sát được tiến hành trên 6 xã và thị trấn thuộc Huyện Phù Ninh, đó là các xã: Phù Ninh, Bình Bộ, Phú Lộc, Phú Nham, Gia Thanh, và Thị trấn Phong Châu. Trong đó 4 xã đất giữa là Phù Ninh, Phú Lộc, Phú Nham, Gia Thanh; 1 xã ven sông là Bình Bộ; và Thị trấn Phong Châu là trung tâm Huyện có các cơ quan hành chính, công ty, nhà máy… (lớn nhất công ty Giấy Bãi Bằng và khu công nghiệp Đồng Lạng) Số mẫu khảo sát Do điều kiện giới hạn về thời gian và kinh phí cho một luận văn cao học, đề tài chấp nhận số mẫu khảo sát là 200 mẫu trên địa bàn khảo sát là Huyện Phù Ninh Tỉnh Phú Thọ.
Tuy nhiên, vẫn đảm bảo số mẫu khảo sát trải đều trên các xã và thị trấn đại diện cho khu vực thuần nông và khu vực không thuần nông.