chương 1, chương này sẽ làm rõ các khái niệm nghiên cứu và mối quan hệ giữa chúng cũng như dẫn ra các nghiên cứu có liên quan để từ đó đề xuất mô hình và giả thuyết nghiên cứu.1 Cơ sở lý thuyết về trách nhiệm xã hội Có rất nhiều khái niệm khác nhau về trách nhiệm xã hội. Mỗi tổ chức, công ty, chính phủ nhìn nhận trách nhiệm xã hội dưới những góc độ và quan điểm riêng, phụ thuộc vào điều kiện, đặc điểm và trình độ phát triển của họ (Nguyễn Ngọc Thắng, 2010). Vì vậy cho đến nay vẫn chưa có một khái niệm trách nhiệm xã hội nào là chính thức hay được xem là đúng nhất (Skudiene và Auruskeviciene, 2010). Theo Carroll (1991) khi nghiên cứu về việc hướng tới quản lý đạo đức của các bên liên quan thì trách nhiệm xã hội đề cập đến sự quan tâm của doanh nghiệp trong việc đáp ứng và thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ đối với các bên liên quan ở các cấp độ như: kinh tế, pháp luật, đạo đức và từ thiện.
Trong khi đó, theo hai nghiên cứu của Melynyte và Ruzevicius (2008) về mối quan hệ giữa trách nhiệm xã hội và quản lý nhân sự (HRM) và của Aguilera và cộng sự (2007) về lý thuyết nhiều cấp bậc của thay đổi xã hội trong tổ chức thì trách nhiệm xã hội (CSR) chính là việc thực hiện các cam kết đạo đức đối với các bên liên quan và xã hội. Trong đó các hoạt động nhằm thực hiện trách nhiệm xã hội bao gồm: - Thúc đẩy kinh doanh đạo đức và công bằng - Đảm bảo sức khoẻ và an toàn cho người lao động - Xây dựng không khí làm việc quan tâm đến người lao động - Đối xử công bằng với người lao động - Thực hiện trách nhiệm đối với khách hàng 7 - Giảm thiểu tác động xấu đến môi trường và xử lý chất thải - Phát triển sản phẩm thân thiện với môi trường - Tham gia công tác xã hội, từ thiện - Góp phần phát triển kinh tế trong khu vực Trong nghiên cứu này tác giả đã sử dụng khái niệm trách nhiệm xã hội này để làm cơ sở. Skudiene và Auruskeviciene (2010) cùng với nhiều nghiên cứu khác trên thế giới đã chia trách nhiệm xã hội ra thành 2 nhóm: Trách nhiệm xã hội với bên trong (internal CSR) và trách nhiệm xã hội với bên ngoài (external CSR). Bởi vì việc thực hiện trách nhiệm xã hội đối với các đối tượng khác nhau là khác nhau.
2 nhóm này có thể được gọi bằng nhiều tên gọi khác nhau nhưng đều cùng nói về việc thực hiện trách nhiệm đối với nhóm đối tượng bên trong tổ chức (chính là người lao động) và nhóm đối tượng bên ngoài tổ chức (bao gồm khách hàng, đối tác kinh doanh, xã hội, cộng đồng và môi trường).1 Trách nhiệm xã hội với bên trong (internal CSR) Nhiều nghiên cứu về trách nhiệm xã hội đã được thực hiện trên thế giới nhưng phần lớn các nghiên cứu chỉ tập trung vào trách nhiệm xã hội với bên ngoài tổ chức. Trong khi trách nhiệm xã hội với bên trong tổ chức có vai trò vô cùng quan trọng, vì nó liên quan đến nguồn lực quan trọng nhất của tổ chức – nguồn nhân lực (Albdour và cộng sự, 2010). Khi nghiên cứu về mối quan hệ của trách nhiệm xã hội với bên trong và cam kết của nhân viên đối với tổ chức trong lĩnh vực ngân hàng ở Jordan, Albdour và cộng sự (2010) cho biết trách nhiệm xã hội với bên trong chỉ các hoạt động về trách nhiệm xã hội của tổ chức mà có liên quan trực tiếp đến môi trường làm việc vật lý và tâm lý của nhân viên. Nó liên quan đến việc tổ chức quan tâm đến sức khoẻ, sự thoải mái, quá trình đào tạo và sự cân bằng giữa công việc và gia đình của nhân viên.
8 Nhân viên được xem là những người có liên quan quan trọng nhất đối với tổ chức. Trách nhiệm xã hội đối với nhân viên được chia thành 4 nhóm giúp thoả mãn các mong đợi khác nhau của nhân viên. 4 nhóm đó bao gồm: phát triển kỹ năng của nhân viên, đối xử công bằng, sức khoẻ và an toàn lao động, thoải mái và thoả mãn trong công việc (Skudiene và Auruskeviciene, 2010). Để nâng cao nhận thức về trách nhiệm xã hội, các tiêu chuẩn quốc tế ISO 26000, SA 8000, WRAP … đã ra đời với các qui định chi tiết mà theo đó các tổ chức phải quan tâm và xem trọng các yếu tố như quyền lợi nhân viên, mối quan hệ giữa nhân viên và cấp trên, điều kiện làm việc và bảo hộ lao động, trao đổi thông tin, an toàn sức khoẻ và phát triển nhân lực, bảo vệ môi trường, kinh doanh có đạo đức… (Albdour và cộng sự, 2010; Bản tin môi trường kinh doanh, 2012).2 Trách nhiệm xã hội với bên ngoài (external CSR) Một khía cạnh khác của trách nhiệm xã hội đã được đề cập trong nghiên cứu của Skudiene và Auruskeviciene (2010) là trách nhiệm xã hội với bên ngoài (external CSR).
Theo nhóm tác giả này thì trách nhiệm xã hội với bên ngoài là các hoạt động với các bên liên quan bên ngoài tổ chức, bao gồm khách hàng, cộng đồng và đối tác kinh doanh của công ty. Ngoài ra theo Albdour và cộng sự (2010) thì nhóm các bên liên quan này còn bao gồm cả nhà cung cấp và chính quyền địa phương. Nghiên cứu này cũng cho rằng thực hiện trách nhiệm xã hội với bên ngoài phải bao gồm việc thực hiện các hoạt động từ thiện, tình nguyện và bảo vệ môi trường. Trong đó, các hoạt động từ thiện bao gồm việc quyên góp tài chính và phi tài chính, tài trợ cho cộng đồng và các sự kiện phi lợi nhuận, trao tặng học bổng, phát triển quyền được tham gia quản lý của nhân viên cũng như việc đóng góp cơ sở vật chất và dịch vụ cho cộng đồng (Albdour và cộng sự, 2010).
Hoạt động từ thiện giúp lãnh đạo công ty có được nhiều danh tiếng trong xã hội, từ đó nâng cao địa vị của họ trong chính trị và sự nghiệp. Ngoài ra hoạt động từ thiện còn giúp nâng cao hình ảnh thương hiệu trong cộng đồng, từ đó tạo ra động lực làm việc và sự gắn bó của 9 nhân viên với tổ chức cũng như tạo ra sự trung thành ở đối tác và khách hàng (Albdour và cộng sự, 2010). Các hoạt động tình nguyện bao gồm việc đóng góp nguồn nhân lực, thời gian và kỹ năng để làm lợi cho cộng đồng và tham gia vào các hoạt động phi lợi nhuận (Albdour và cộng sự, 2010). Các hoạt động tình nguyện này giúp công ty xây dựng mối quan hệ vền vững với địa phương nơi họ hoạt động, và giúp nhân viên công ty, những người tham gia vào hoạt động tình nguyện, rèn luyện kỹ năng, và có thêm kinh nghiệm thực tế.
Từ đó tạo ra lòng trung thành và động lực làm việc của họ (Albdour và cộng sự, 2010). Bảo vệ môi trường là việc các tổ chức tuân thủ các quy định để giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường, phòng ngừa ô nhiễm, thiết kế quy trình sản xuất và sản phẩm thân thiện môi trường (Albdour và cộng sự, 2010). Tất cả các hoạt động sản xuất kinh doanh đều có ảnh hưởng ít nhiều đến môi trường. Các tổ chức có thể giảm thiểu tác động xấu đến môi trường bằng cách giảm thiểu chất thải, khí thải và giảm tiêu thụ tài nguyên thiên nhiên (Lakshan và Mahindadasa, 2011).
Nhiều nghiên cứu cho thấy bảo vệ môi trường sẽ giúp nâng cao danh tiếng của tổ chức, giảm chi phí, quản lý rủi ro liên quan đến môi trường, và nâng cao hiệu quả sử dụng tài chính (Albdour và cộng sự, 2010). Trong khi đó Skudiene và Auruskeviciene (2010) thì chia trách trách nhiệm xã hội với bên ngoài thành 3 nhóm: trách nhiệm xã hội với khách hàng, trách nhiệm xã hội với đối tác, trách nhiệm xã hội với cộng đồng. Trách nhiệm xã hội với khách hàng là việc các công ty sản xuất sản phẩm và cung cấp dịch vụ đáp ứng yêu cầu khách hàng, đảm bảo tính đạo đức và thân thiện môi trường. Khách hàng đòi hỏi chất lượng sản phẩm và dịch vụ không chỉ ở bản thân sản phẩm và dịch vụ đó mà còn ở việc công ty sẵn sàng chia sẻ lời phàn nàn, đề nghị và đóng góp từ khách hàng (Skudiene và Auruskeviciene, 2010).
Khách hàng muốn mua các loại sản phẩm được sản xuất theo quy trình cam kết với trách nhiệm xã hội. Do đó, các hoạt động thực hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp 1 có ảnh hưởng đến hành vi của khách hàng cũng như nhận định của họ về một doanh nghiệp và sản phẩm của doanh nghiệp đó (Skudiene và Auruskeviciene, 2010). Trách nhiệm xã hội với đối tác kinh doanh: Đối tác kinh doanh là một cá nhân hay tập thể có mối quan hệ hợp tác ràng buộc với doanh nghiệp dựa theo hợp đồng để cùng tìm kiếm lợi nhuận. Đối tác kinh doanh có thể là nhà cung cấp, khách hàng, đại lý, nhà cung cấp các dịch vụ bổ sung, nhà phân phối (Từ điển Wikipedia, 2013).
Còn theo Skudiene và Auruskeviciene (2010) thì đối tác kinh doanh không bao gồm khách hàng và khách hàng được tách ra thành một biến riêng trong mô hình nghiên cứu như đã trình bày ở đoạn trên. Một doanh nghiệp cam kết thực hiện trách nhiệm xã hội sẽ là một đối tác tốt trong kinh doanh. Doanh nghiệp đó sẽ khuyến khích các đối tác kinh doanh của họ cùng phát triển sản xuất và dịch vụ bằng cách cùng nhau hướng đến các tiêu chuẩn chất lượng và cùng áp dụng các quy trình quản lý chất lượng (Skudiene và Auruskeviciene, 2010). Các doanh nghiệp đã cam kết với trách nhiệm xã hội sẽ phát triển mối quan hệ làm ăn công bằng với nhà cung cấp và các đối tác khác của họ (Skudiene và Auruskeviciene, 2010).
Trách nhiệm xã hội với cộng đồng bao gồm các hoạt động từ thiện như tài trợ cho các sự kiện tại địa phương, ví dụ như tài trợ cho phong trào thể thao địa phương và các sự kiện về văn hoá, nghệ thuật (Skudiene và Auruskeviciene, 2010). Còn theo Aguilera và cộng sự (2007) thì một tổ chức được xem là thực hiện trách nhiệm xã hội với cộng đồng khi họ đầu tư cho cơ sở hạ tầng ở địa phương nơi họ đang hoạt động, ví dụ như xây dựng và sửa chữa đường xá, hệ thống nước thải, trường học và bệnh viện.