Tác động của toàn cầu hóa đến hợp tác chính trị-an ninh của các nước ASEAN trong thế kỷ XXI

Luận văn thạc sĩ phân tích tác động của toàn cầu hóa đến hợp tác chính trị an ninh ASEAN đầu thế kỷ XXI, cung cấp cái nhìn sâu sắc và toàn diện.

• Tác giả: Phạm Ngọc Chương
• Người hướng dẫn: Pgs. Hoàng Khắc Nam
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Quan hệ quốc tế
• Đề tài: Tác động của toàn cầu hóa đến hợp tác chính trị - an ninh các nước ASEAN trong những năm đầu thế kỷ XXI
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TOÀN CẦU HÓA VÀ VỊ TRÍ CỦA HỢP TÁC CHÍNH TRỊ - AN NINH CÁC NƢỚC ASEAN
• 1.1. Khái quát về toàn cầu hóa
• 1.2. Lịch sử hình thành và khái niệm của toàn cầu hóa
• 1.3. Bản chất của toàn cầu hóa
• 1.4. Vị trí của hợp tác Chính trị - An ninh ASEAN trong Liên kết khu vực
• 1.5. Khái quát chung về ASEAN. Vị trí của hợp tác Chính trị - An ninh ASEAN trong Liên kết khu vực
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC TÁC ĐỘNG CỦA TOÀN CẦU HÓA ĐẾN HỢP TÁC CHÍNH TRỊ - AN NINH ASEAN
• 2.1. Những tác động tích cực
• 2.2. Những tác động tiêu cực
• 3. CHƯƠNG 3: TRIỂN VỌNG HỢP TÁC CHÍNH TRỊ – AN NINH CÁC NƢỚC ASEAN TRONG NHỮNG NĂM SẮP TỚI VÀ MỘT SỐ GỢI Ý CHO VIỆT NAM
• 3.1. Triển vọng hợp tác Chính trị - An ninh của các nước ASEAN trong những năm tới
• 3.2. Những điều kiện thuận lợi để thúc đẩy hợp tác chính trị - an ninh của các nước ASEAN hiện nay
• 3.3. Những thách thức mà hợp tác chính trị - an ninh ASEAN phải đối mặt
• 3.4. Dự báo về triển vọng hợp tác Chính trị - An ninh ASEAN trong những năm tới
• 3.5. Một số gợi ý cho Việt Nam trong hợp tác chính trị - an ninh ASEAN
• PHẦN KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về tác động của toàn cầu hóa đến hợp tác chính trị an ninh ASEAN

Toàn cầu hóa đã trở thành một hiện tượng không thể thiếu trong thế giới hiện đại, ảnh hưởng đến mọi lĩnh vực, bao gồm cả hợp tác chính trị và an ninh trong khu vực ASEAN. Sự gia tăng kết nối giữa các quốc gia đã tạo ra nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra không ít thách thức cho các nước thành viên ASEAN. Việc hiểu rõ tác động của toàn cầu hóa đến hợp tác chính trị-an ninh là rất cần thiết để các quốc gia trong khu vực có thể điều chỉnh chính sách và chiến lược hợp tác một cách hiệu quả.

1.1. Khái niệm và bản chất của toàn cầu hóa

Toàn cầu hóa được hiểu là quá trình gia tăng kết nối và tương tác giữa các quốc gia, vùng lãnh thổ trên toàn cầu. Bản chất của toàn cầu hóa không chỉ dừng lại ở khía cạnh kinh tế mà còn mở rộng sang các lĩnh vực chính trị, văn hóa và xã hội. Sự phát triển của công nghệ thông tin và truyền thông đã thúc đẩy quá trình này diễn ra nhanh chóng và sâu rộng.

1.2. Vị trí của ASEAN trong bối cảnh toàn cầu hóa

ASEAN, với vai trò là một tổ chức khu vực, đã có những bước tiến quan trọng trong việc tăng cường hợp tác chính trị-an ninh giữa các nước thành viên. Sự gần gũi về địa lý và sự tương đồng về văn hóa đã tạo điều kiện thuận lợi cho ASEAN trong việc xây dựng một cộng đồng chính trị-an ninh vững mạnh, nhằm đối phó với các thách thức từ toàn cầu hóa.

II. Những thách thức từ toàn cầu hóa đối với hợp tác chính trị an ninh ASEAN

Mặc dù toàn cầu hóa mang lại nhiều cơ hội, nhưng cũng không thể phủ nhận rằng nó tạo ra không ít thách thức cho hợp tác chính trị-an ninh trong khu vực ASEAN. Các vấn đề như tranh chấp lãnh thổ, an ninh phi truyền thống và sự can thiệp của các cường quốc lớn đang đặt ra nhiều khó khăn cho các nước thành viên.

2.1. Vấn đề tranh chấp Biển Đông

Tranh chấp Biển Đông là một trong những vấn đề nóng bỏng nhất trong khu vực ASEAN. Sự can thiệp của các cường quốc như Trung Quốc và Mỹ đã làm gia tăng căng thẳng, ảnh hưởng đến sự ổn định chính trị-an ninh của các nước ASEAN. Việc tìm kiếm giải pháp hòa bình và hợp tác là rất cần thiết để duy trì hòa bình trong khu vực.

2.2. An ninh phi truyền thống và các mối đe dọa mới

Toàn cầu hóa đã dẫn đến sự gia tăng của các vấn đề an ninh phi truyền thống như khủng bố, tội phạm xuyên quốc gia và biến đổi khí hậu. Những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến an ninh của từng quốc gia mà còn đe dọa đến sự ổn định của toàn khu vực. ASEAN cần có những biện pháp hợp tác chặt chẽ hơn để đối phó với các thách thức này.

III. Cách thức tăng cường hợp tác chính trị an ninh trong ASEAN

Để đối phó với những thách thức từ toàn cầu hóa, các nước ASEAN cần phải tăng cường hợp tác chính trị-an ninh thông qua việc xây dựng các cơ chế hợp tác hiệu quả. Việc này không chỉ giúp các nước thành viên nâng cao khả năng ứng phó mà còn tạo ra một môi trường hòa bình và ổn định trong khu vực.

3.1. Tăng cường đối thoại và hợp tác đa phương

Đối thoại và hợp tác đa phương là một trong những phương thức hiệu quả để giải quyết các vấn đề an ninh trong khu vực. ASEAN cần tổ chức thường xuyên các diễn đàn, hội nghị để các nước thành viên có thể trao đổi ý kiến, chia sẻ thông tin và tìm kiếm giải pháp chung.

3.2. Xây dựng các cơ chế an ninh khu vực

Việc xây dựng các cơ chế an ninh khu vực như Cộng đồng Chính trị-An ninh ASEAN (APSC) là rất cần thiết. Các cơ chế này sẽ giúp các nước thành viên phối hợp chặt chẽ hơn trong việc ứng phó với các mối đe dọa an ninh, đồng thời nâng cao khả năng phòng ngừa và ứng phó với các tình huống khẩn cấp.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về hợp tác chính trị an ninh ASEAN

Các nghiên cứu về tác động của toàn cầu hóa đến hợp tác chính trị-an ninh ASEAN đã chỉ ra rằng sự hợp tác này không chỉ mang lại lợi ích cho các nước thành viên mà còn góp phần vào sự ổn định của khu vực. Những kết quả nghiên cứu này cần được áp dụng vào thực tiễn để nâng cao hiệu quả hợp tác.

4.1. Các mô hình hợp tác thành công trong ASEAN

Nhiều mô hình hợp tác thành công trong ASEAN đã được triển khai, như các chương trình hợp tác an ninh, phòng chống tội phạm xuyên quốc gia. Những mô hình này đã chứng minh được tính hiệu quả và cần được nhân rộng trong thời gian tới.

4.2. Đánh giá tác động của hợp tác chính trị an ninh

Việc đánh giá tác động của hợp tác chính trị-an ninh trong ASEAN là rất quan trọng. Các nghiên cứu cho thấy rằng sự hợp tác này đã giúp các nước thành viên nâng cao khả năng ứng phó với các thách thức an ninh, đồng thời tạo ra một môi trường hòa bình và ổn định cho phát triển kinh tế.

V. Kết luận và triển vọng hợp tác chính trị an ninh ASEAN trong tương lai

Tương lai của hợp tác chính trị-an ninh ASEAN sẽ phụ thuộc vào khả năng thích ứng của các nước thành viên trước những tác động của toàn cầu hóa. Việc duy trì sự ổn định và hòa bình trong khu vực là mục tiêu hàng đầu mà các nước ASEAN cần hướng tới.

5.1. Dự báo về triển vọng hợp tác trong tương lai

Triển vọng hợp tác chính trị-an ninh ASEAN trong tương lai sẽ phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm sự thay đổi trong bối cảnh quốc tế và khu vực. Các nước thành viên cần chủ động điều chỉnh chính sách để thích ứng với những thay đổi này.

5.2. Gợi ý cho Việt Nam trong hợp tác chính trị an ninh ASEAN

Việt Nam cần tiếp tục phát huy vai trò tích cực trong hợp tác chính trị-an ninh ASEAN, đồng thời xây dựng các chiến lược hợp tác hiệu quả để bảo vệ lợi ích quốc gia và đóng góp vào sự ổn định của khu vực.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) được thành lập từ năm 1967 với 5 thành viên sáng lập, trải qua hơn 45 năm xây dựng và phát triển để quy tụ toàn bộ 10 quốc gia trong khu vực. Đông Nam Á sở hữu vị trí địa chính trị đặc biệt chiến lược khi kiểm soát các tuyến hàng hải huyết mạch vận chuyển hơn 90% khối lượng thương mại toàn cầu bằng đường biển, trong đó khoảng 45% lưu lượng đi qua vùng Biển Đông có diện tích rộng lớn khoảng 3,5 triệu km². Bước sang thế kỷ XXI, quá trình toàn cầu hóa diễn ra với tốc độ nhanh chóng và quy mô sâu rộng, tạo ra những biến chuyển căn bản trong trật tự quan hệ quốc tế. Quá trình này vừa mở ra cơ hội hợp tác đa tầng nấc, vừa mang lại những thách thức an ninh to lớn đối với sự ổn định của khu vực.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là phân tích tác động hai mặt của toàn cầu hóa đến quan hệ hợp tác chính trị - an ninh giữa các nước ASEAN trong thập niên đầu thế kỷ XXI. Mục tiêu cụ thể là nhận diện các chuyển biến tích cực trong việc hình thành cơ chế đối thoại đa phương, bóc tách các thách thức an ninh truyền thống lẫn phi truyền thống, đồng thời đánh giá tiến trình hiện thực hóa Cộng đồng Chính trị - An ninh ASEAN (APSC) với 157 dòng hành động ưu tiên. Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian địa lý của 10 quốc gia thành viên trong mối tương tác với các cường quốc đối tác giai đoạn 2000 - 2015, có liên hệ lịch sử từ sau Chiến tranh Lạnh và đưa ra dự báo phát triển đến năm 2020. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc khi cung cấp luận cứ khoa học giúp củng cố vai trò trung tâm của ASEAN và đề xuất các giải pháp nâng cao tính chủ động đối ngoại cho Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết Chủ nghĩa Thể chế Mới (Neoliberal Institutionalism) trong Quan hệ Quốc tế nhằm luận giải cách thức các thể chế đa phương giúp giảm thiểu chi phí giao dịch, tăng cường sự minh bạch và ngăn chặn nguy cơ xung đột vũ trang. Đồng thời, nghiên cứu kết hợp lý thuyết Chủ nghĩa Kiến tạo (Constructivism) để phân tích sự hình thành bản sắc khu vực và chuẩn mực hành xử chung thông qua "Phương cách ASEAN" (ASEAN Way). Khung phân tích còn dựa trên mô hình Cộng đồng An ninh (Security Community) của Karl Deutsch và các phát triển lý luận của học giả Amitav Acharya về sự chuyển dịch từ cơ chế quản lý xung đột sang cơ chế kiến tạo hòa bình bền vững.

Nghiên cứu tập trung làm rõ 4 khái niệm cốt lõi: Toàn cầu hóa (Globalization) với tư cách là xu thế gia tăng sự phụ thuộc lẫn nhau vượt qua ranh giới quốc gia; An ninh toàn diện (Comprehensive Security) kết hợp hài hòa các khía cạnh chính trị, kinh tế và xã hội; An ninh phi truyền thống (Non-traditional Security) bao gồm các mối đe dọa xuyên biên giới; và Cấu trúc an ninh khu vực (Regional Security Architecture) với ASEAN giữ vai trò trung tâm điều phối lợi ích các nước lớn.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ hệ thống văn bản pháp lý chính thức của ASEAN bao gồm Tuyên bố Bali II năm 2003, Hiến chương ASEAN năm 2007, Kế hoạch tổng thể APSC năm 2009, cùng cơ sở dữ liệu từ Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế và hơn 80 tài liệu học thuật chuyên khảo công bố trong giai đoạn 1995 - 2015.

Cỡ mẫu khảo sát định tính bao gồm toàn bộ 10 quốc gia thành viên ASEAN và 8 quốc gia đối tác đối thoại tham gia cơ chế mở rộng. Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu mục đích để đi sâu phân tích 157 hoạt động hợp tác cụ thể trong Kế hoạch xây dựng APSC và 4 cơ chế đối thoại then chốt gồm ARF, ADMM, ADMM+ và Đối thoại Shangri-La. Phương pháp phân tích lịch sử - logic kết hợp phân tích hệ thống và so sánh chính sách được lựa chọn vì tính ưu việt trong việc làm rõ tiến trình chuyển hóa thể chế theo thời gian, giúp bóc tách một cách khách quan tác động ngoại tại của toàn cầu hóa lên các tương tác an ninh nội khối. Tiến trình nghiên cứu và xử lý tư liệu được thực hiện liên tục từ năm 2013 đến năm 2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, toàn cầu hóa thúc đẩy mạnh mẽ quá trình đa phương hóa và thể chế hóa hợp tác an ninh khu vực. Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF) thành lập từ năm 1994 đã mở rộng quy mô lên 27 quốc gia và tổ chức quốc tế. Cơ chế Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN mở rộng (ADMM+) thiết lập năm 2010 đã kết nối 10 nước thành viên với 8 cường quốc đối tác hàng đầu gồm Mỹ, Trung Quốc, Nga, Nhật Bản, Ấn Độ, Hàn Quốc, Úc và New Zealand, tạo nên mạng lưới quy tụ hơn 60% tiềm lực quân sự toàn cầu.

Thứ hai, các mối đe dọa an ninh phi truyền thống bùng phát với quy mô lớn, tạo áp lực liên kết hành động thực chất. Điển hình tại eo biển Malacca – nơi vận chuyển khoảng 33% khối lượng thương mại toàn cầu và 50% nguồn cung dầu mỏ thế giới (lớn gấp 3 lần kênh Suez và gấp 5 lần kênh đào Panama) – các nước ven biển đã tăng cường tuần tra chung để kiểm soát 37 vụ tấn công của cướp biển trong giai đoạn 2004 - 2005. Công ước ASEAN về Chống khủng bố ký kết năm 2007 đã chính thức có hiệu lực vào năm 2011 sau khi 6 quốc gia thành viên đầu tiên phê chuẩn, tạo hành lang pháp lý xử lý các vụ khủng bố xuyên quốc gia.

Thứ ba, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn tại khu vực Biển Đông đặt ra thách thức gay gắt cho sự đoàn kết nội khối. Vùng Biển Đông chứa trữ lượng ước tính khoảng 130 tỷ thùng dầu mỏ và 900 tỷ mét khối khí đốt tự nhiên, cung cấp 7% đến 8% sản lượng đánh bắt hải sản thế giới. Đây là tuyến đường vận chuyển hơn 80% lượng dầu thô nhập khẩu của Trung Quốc và 60% của Nhật Bản. Trước sự phức tạp của các yêu sách chủ quyền, ASEAN đã thể hiện vai trò trung tâm bằng việc ký kết Tuyên bố về ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC) năm 2002 và Tuyên bố Nguyên tắc 6 điểm năm 2012.

Thứ tư, toàn cầu hóa làm sâu sắc thêm sự chênh lệch phát triển kinh tế và chi tiêu quốc phòng giữa nhóm các quốc gia phát triển hơn và nhóm các nước mới gia nhập. Sự phân hóa về lợi ích kinh tế song phương với các đối tác bên ngoài đã làm suy giảm mức độ đồng thuận chiến lược trong việc xử lý các điểm nóng khu vực.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến những biến chuyển trên bắt nguồn từ bản chất kép của toàn cầu hóa. Quá trình hội nhập kinh tế sâu rộng vừa nâng cao nhận thức về an ninh chung, vừa lôi kéo sự cạnh tranh ảnh hưởng địa chính trị của các cường quốc vào Đông Nam Á. Kết quả này tương đồng với nhận định của nhiều chuyên gia quốc tế về tính phức tạp của thế cân bằng chiến lược, đồng thời bổ sung bằng chứng thực nghiệm về hiệu quả của các cơ chế an ninh do ASEAN dẫn dắt.

Để phản ánh trực quan các phát hiện nghiên cứu, dữ liệu về các tuyến hàng hải chiến lược có thể được mô tả thông qua Biểu đồ lưu lượng thương mại quốc tế qua các eo biển Đông Nam Á. Bên cạnh đó, mức độ cam kết thể chế có thể được hệ thống hóa qua Bảng tiến độ phê chuẩn và thực thi 157 tiêu chí của Kế hoạch Tổng thể APSC giữa 10 quốc gia thành viên, qua đó làm nổi bật sự chuyển biến thực chất trong hợp tác quốc phòng khu vực.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, Ban Thư ký ASEAN và Ủy ban các Đại diện Thường trực cần chuẩn hóa 100% quy trình đánh giá tiến độ thực hiện Kế hoạch Tổng thể Cộng đồng Chính trị - An ninh ASEAN. Mục tiêu là hoàn thành việc rà soát toàn bộ 157 dòng hoạt động trong giai đoạn 2016 - 2020, đồng thời phân bổ ngân sách hỗ trợ kỹ thuật để giảm thiểu 20% khoảng cách năng lực thể chế giữa các nước thành viên.

Thứ hai, Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng các nước ASEAN (ADMM) và các cơ quan thực thi pháp luật biển cần thiết lập mạng lưới đường dây nóng trực tiếp kết nối 100% các trung tâm chỉ huy hải quân và cảnh sát biển khu vực. Tăng cường tần suất tuần tra chung và diễn tập tìm kiếm cứu nạn lên tối thiểu 2 lần mỗi năm trong giai đoạn 2016 - 2018 nhằm bảo đảm an ninh tuyệt đối cho các tuyến vận tải biển quốc tế.

Thứ ba, Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN (AMM) cần chủ động thúc đẩy tiến trình đàm phán với Trung Quốc để tiến tới ký kết Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) có hiệu lực pháp lý ràng buộc đầy đủ trước năm 2020. Quá trình đàm phán phải kiên định lấy Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS) và Tuyên bố DOC năm 2002 làm nền tảng cốt lõi.

Thứ tư, Chính phủ và Bộ Ngoại giao Việt Nam cần kiên trì đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa và đa dạng hóa. Việt Nam cần duy trì tỷ lệ tham gia đóng góp chủ động đạt 100% tại các diễn đàn ARF và ADMM+ trong chu kỳ 2015 - 2020, vận dụng khéo léo luật pháp quốc tế để bảo vệ vững chắc chủ quyền biển đảo mà vẫn giữ vững môi trường hòa bình, ổn định để phát triển đất nước.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là các nhà hoạch định chính sách ngoại giao và chiến lược an ninh quốc phòng tại các bộ, ngành. Luận văn cung cấp luận cứ thực tiễn về sự đan xen lợi ích của các nước lớn, giúp xây dựng phương án đàm phán đa phương và bảo vệ chủ quyền biển đảo hiệu quả.

Nhóm thứ hai là giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên chuyên ngành Quan hệ Quốc tế, Luật Quốc tế và Đông Nam Á học. Tài liệu mang lại hệ thống lý thuyết chuẩn mực về Cộng đồng An ninh và phương pháp luận phân tích cấu trúc địa chính trị khu vực giai đoạn 2000 - 2015.

Nhóm thứ ba là các chuyên gia phân tích rủi ro địa chính trị và tư vấn chiến lược doanh nghiệp. Dữ liệu về an ninh hàng hải tại Biển Đông và eo biển Malacca giúp doanh nghiệp đánh giá chính xác mức độ an toàn của chuỗi cung ứng logistics toàn cầu.

Nhóm thứ tư là các tổ chức quốc tế và tổ chức phi chính phủ hoạt động trong lĩnh vực an ninh con người. Báo cáo phân tích sâu các vấn đề an ninh phi truyền thống như chống buôn bán người, khủng bố và ứng phó thiên tai, phục vụ việc thiết kế các chương trình tài trợ nhân đạo tại Đông Nam Á.

Câu hỏi thường gặp

Toàn cầu hóa tác động tích cực nhất đến hợp tác chính trị - an ninh ASEAN ở điểm nào? Toàn cầu hóa thúc đẩy ASEAN mở rộng các cơ chế đối thoại đa phương bao trùm như ARF với 27 thành viên và ADMM+ với 18 quốc gia. Quá trình này giúp ASEAN chuyển đổi từ các thỏa thuận an ninh song phương riêng lẻ sang cấu trúc an ninh hợp tác đa tầng, nâng cao vị thế trung tâm của khối trên bàn cờ địa chính trị quốc tế.

Tại sao vấn đề Biển Đông là phép thử lớn nhất đối với sự đoàn kết của ASEAN? Biển Đông chứa trữ lượng 130 tỷ thùng dầu mỏ và là tuyến đường của 45% thương mại hàng hải quốc tế. Sự đan xen lợi ích chiến lược của các cường quốc và tranh chấp chủ quyền phức tạp dễ gây phân hóa nội bộ nếu ASEAN không duy trì được lập trường chung dựa trên luật pháp quốc tế và Tuyên bố Nguyên tắc 6 điểm năm 2012.

Cộng đồng Chính trị - An ninh ASEAN (APSC) có phải là một liên minh quân sự không? Không. Khác với mô hình khối phòng thủ tập thể như NATO, APSC vận hành dựa trên nguyên tắc không liên minh quân sự, tôn trọng chủ quyền và không can thiệp nội bộ. Trụ cột này tập trung vào xây dựng lòng tin, ngoại giao phòng ngừa, chia sẻ chuẩn mực và hợp tác ứng phó với các thách thức an ninh phi truyền thống.

Cơ chế nào giữ vai trò trụ cột trong việc thúc đẩy hợp tác quốc phòng thực chất của ASEAN? Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN mở rộng (ADMM+) thành lập năm 2010 tại Hà Nội là cơ chế hợp tác thực chất nhất. Cơ chế này quy tụ 10 nước thành viên cùng 8 đối tác đối thoại hàng đầu, triển khai nhiều nhóm chuyên gia về an ninh biển, chống khủng bố, cứu trợ thảm họa và gìn giữ hòa bình.

Việt Nam đóng góp và hưởng lợi gì từ hợp tác chính trị - an ninh trong ASEAN? Việt Nam là thành viên tích cực từ năm 1995, khởi xướng thành công cơ chế ADMM+ năm 2010 và nỗ lực thúc đẩy thực thi DOC năm 2002. Tham gia hợp tác an ninh giúp Việt Nam củng cố môi trường hòa bình, bảo đảm an toàn cho hơn 95% hàng hóa xuất khẩu bằng đường biển và nâng cao uy tín quốc tế.

Kết luận

• Toàn cầu hóa mang bản chất kép, vừa tạo động lực thể chế hóa hợp tác an ninh đa phương vừa làm gia tăng nguy cơ phân hóa chiến lược nội khối.
• Trụ cột APSC hình thành vào năm 2015 đánh dấu bước chuyển mình quan trọng của ASEAN từ cơ chế quản lý bất đồng sang không gian kiến tạo hòa bình bền vững.
• Kiểm soát các thách thức an ninh phi truyền thống và duy trì trật tự pháp lý tại Biển Đông là hai ưu tiên sống còn đối với sự ổn định khu vực.
• Phương cách ASEAN và nguyên tắc đồng thuận cần tiếp tục được vận dụng linh hoạt nhằm bảo đảm vai trò trung tâm trước sự cạnh tranh của các nước lớn.
• Việt Nam khẳng định vai trò thành viên có trách nhiệm, kiên định bảo vệ lợi ích quốc gia trên nền tảng luật pháp quốc tế và Hiến chương ASEAN.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là hệ thống hóa toàn diện tác động đa chiều của toàn cầu hóa lên hợp tác chính trị - an ninh Đông Nam Á trong 15 năm đầu thế kỷ XXI, mang lại nguồn tài liệu tham khảo có giá trị học thuật cao. Bước tiếp theo, các nhà nghiên cứu cần theo dõi sát sao lộ trình thực hiện Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2025 và diễn biến đàm phán Bộ Quy tắc COC. Hãy tiếp tục khai thác sâu các phân tích chuyên sâu của công trình này để phục vụ hiệu quả cho công tác nghiên cứu học thuật và hoạch định chiến lược đối ngoại trong kỷ nguyên mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương I, luận văn trả lời câu hỏi “Toàn cầu hóa là gì?” và “Vị trí của hợp tác chính trị - an ninh của các nước ASEAN như thế nào trong liến kết khu vực?”. Ở câu hỏi thứ nhất, luận văn trình bày quá trình hình thành và phát triển của toàn cầu hóa. Từ đó, luận văn đưa ra khái niệm về toàn cầu hóa và bản chất của quá trình này. Ở câu hỏi thứ hai, tác giả trình bày khái quát về ASEAN và Cộng đồng ASEAN, cũng như những nét hợp tác của nhóm nước này trên lĩnh vực chính trị - an ninh trước và sau Chiến tranh Lạnh.

Đồng thời, tác giả cũng trình bày những thành quả đầu tiên của Cộng đồng Chính trị - An ninh ASEAN (APSC). 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Trong chương II, tác giả đưa ra các nhận định và phân tích chi tiết những tác động tích cực và tác động tiêu cực của toàn cầu hóa đến hợp tác của các nước ASEAN trên lĩnh vực chính trị - an ninh từ năm 2000 cho đến nay. Đây chính là phần quan trọng nhất của luận văn khi trả lời trực tiếp 2 câu hỏi “Toàn cầu hóa thúc đẩy hợp tác chính trị - an ninh các nước ASEAN như thế nào?” và “Toàn cầu hóa ảnh hưởng tiêu cực đến hợp tác chính trị - an ninh các nước ASEAN như thế nào?”. - Trong chương III, tác giả đưa ra các kịch bản và dự báo triển vọng của hợp tác chính trị - an ninh các nước ASEAN trong bối cảnh toàn cầu hóa những năm sắp tới dựa trên những phân tích các thuận lợi cũng như khó khăn hiện có.

Tác giả cũng đưa ra một vài gợi ý cho Việt Nam trong việc tăng cường đoàn kết, hợp tác khu vực trên phương diện chính trị - an ninh.  Phần kết luận Phần này một lần nữa khái quát lại toàn bộ vấn đề nghiên cứu và đưa ra những đánh giá của cá nhân về triển vọng của hợp tác chính trị - an ninh ASEAN nói riêng và liên kết khu vực nói chung trong bối cảnh toàn cầu hóa trong thời gian tới. Trong quá trình thực hiện đề tài này, tác giả đã có nhiều cố gắng nhằm tổng hợp các thông tin, phân tích các sự kiện cũng như xử lý số liệu và đưa ra những đánh giá, nhận xét của cá nhân. Tuy nhiên, do kiến thức còn nhiều hạn chế trong khi đây lại là một đề tài đòi hỏi cần phải có góc nhìn của chuyên gia về nghiên cứu Đông Nam Á và nghiên cứu trong thời gian dài nên chắc chắn luận văn còn nhiều thiếu sót và nhìn nhận chủ quan.

Vì vậy, tác giả rất mong nhận được những ý kiến đóng góp để luận văn của mình được hoàn thiện và toàn diện hơn. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] PHẦN NỘI DUNG CHƢƠNG I: TOÀN CẦU HÓA VÀ VỊ TRÍ CỦA HỢP TÁC CHÍNH TRỊ - AN NINH CÁC NƢỚC ASEAN 1. Khái quát về toàn cầu hóa 1. Lịch sử hình thành và khái niệm của toàn cầu hóa Con người từ thời kỳ nguyên thủy đã có những quan hệ, giao lưu, trao đổi hàng hóa cho nhau.

Theo chiều dài của lịch sử, cùng với sự phát triển của lực lượng sản xuất, các mối quan hệ này càng ngày càng trở nên sinh sôi nảy nở. Từ đó, hình thành nên các quốc gia, các chủ thể và các mối quan hệ quốc tế và theo đó quá trình quốc tế hóa cũng được bắt đầu. Quá trình này được đẩy mạnh với sự ra đời của chủ nghĩa tư bản từ thế kỷ thứ XVI với các phát kiến địa lý, các cuộc chiến tranh xâm lược thuộc địa, sự phát triển của ngành công nghiệp bằng máy móc. Đặc biệt, với sự ra đời của các công ty Đông Ấn của các nước phương Tây trong thế kỷ XVII và XVIII là cơ sở để mở ra một thị trường thế giới chung mang tính chất toàn cầu, có sự tác động và phụ thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia, đồng thời, xóa bỏ các cơ chế biệt lập, khép kín, nền sản xuất tự cung tự cấp.

Các giá trị chuẩn mực trong quan hệ quốc tế cũng được hình thành và phát triển thành các ứng xử mang tính phổ quát trong đời sống con người. Toàn cầu hóa có quá trình hình thành từ cuối thế kỷ XIX và từng bước vận động qua các nấc thang mang tính tiền đề là quốc tế hóa, khu vực hóa. Có thể chia quá trình hình thành toàn cầu hóa thành những giai đoạn lớn như sau: - Giai đoạn thứ nhất diễn ra từ cuối thế kỷ XIX đến Chiến tranh Thế giới lần thứ I (1914 – 1918). Đây là giai đoạn hình thành và phát triển mạnh mẽ của xu thế quốc tế hóa (internationalisation).

Trong bước chuyển từ giai đoạn tự do cạnh tranh lên giai đoạn độc quyền, chủ nghĩa tư bản có sự phát triển vượt bậc về lực lượng sản xuất dẫn đến sự phân công lao động quốc tế và xuất khẩu tư bản trên quy mô rộng lớn, làm cho quá trình sản xuất và kinh doanh trên thế giới được triển khai trong thị trường có tính chất toàn cầu. Đặc điểm nổi bật của giai đoạn thứ nhất này là quá 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] trình quốc tế hóa tư bản chủ nghĩa về vốn, kỹ thuật, nhân lực, thị trường… trên cơ sở các mối liên hệ theo chiều dọc là chính, tức là mối quan hệ bất bình đẳng giữa các nước tư bản đế quốc với các nước thuộc địa và phụ thuộc. - Giai đoạn thứ hai diễn ra từ sau Chiến tranh thế giới lần I đến giữa thập kỷ 70 của thế kỷ XX. Đây là giai đoạn xu thế quốc tế hóa tiếp tục phát triển mạnh mẽ và xu thế khu vực hóa (regionalisation) xuất hiện.

Sự phát triển của xu thế quốc tế hóa được thể hiện thông qua sự bùng nổ của các thể chế kinh tế toàn cầu (IMF, WB, GATT…), của thương mại, đầu tư, tài chính quốc tế và của các công ty xuyên quốc gia. Cũng chính trong những điều kiện lịch sử cụ thể của giai đoạn này, xu thế quốc tế hóa được hiện diện thông qua xu thế khu vực hóa. Hàng loạt tổ chức liên kết khu vực đã ra đời như: Hội đồng tương trợ kinh tế (SEV - 1949); Cộng đồng châu ÂU (EC - 1957); Tổ chức các nước châu Mỹ (OEA - 1948); Tổ chức thống nhất châu Phi (OAU - 1963); Hiệp hội mậu dịch tự do Mỹ La-tinh (ALALC - 1960); Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN - 1967)… Cả hai quá trình quốc tế hóa và khu vực hóa trong giai đoạn này đều vận động qua nhiều thăng trầm bởi sự tác động của các sự kiện lịch sử phức tạp (chiến tranh thế giới, khủng hoảng của chủ nghĩa tư bản…); đồng thời, trong thời kỳ Chiến tranh lạnh, chúng đều chứa đựng sắc thái co cụm, biệt lập, đối lập lẫn nhau giữa hai hệ thống xã hội chủ nghĩa và tư bản chủ nghĩa. - Giai đoạn thứ ba diễn ra từ giữa thập kỷ 70 của thế kỷ XX đến nay.

Với những tiền đề vật chất, thể chế, pháp lý cũng như kinh nghiệm… do quá trình quá trình quốc tế hóa, khu vực hóa tạo ra, đồng thời dưới sự tác động của các yếu tố kinh tế, khoa học công nghệ, chính trị… đã xuất hiện xu thế toàn cầu hóa (globalisation). Một nền sản xuất dựa trên sự phân công lao động quốc tế rộng rãi theo chiều ngang; một thị trường thế giới liên hoàn giữa các thực thể quốc gia; một luồng lưu chuyển nhanh chóng và khổng lồ về hàng hóa, dịch vụ, đầu tư, tài chính – tiền tệ, công nghệ… trên phạm vi toàn cầu; một mạng lưới dày đặc hàng vạn các công ty xuyên quốc gia; một hệ thống các thiết chế quốc tế đầy quyền lực; một cuộc sống văn hóa - xã hội có nhiều nét chung. Đó là những biểu hiện cụ thể của toàn cầu hóa. Người ta đã xác định rằng, “hiện nay đang hình thành một thế giới nhất thể hóa 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] trên cở sở năm mạng lưới liên kết bao gồm: làng thông tin toàn cầu (global information village), chợ văn hóa toàn cầu (global cultural bazaar), đại siêu thị toàn cầu (global shopping mall), trụ sở lao động toàn cầu (global work place) và mạng lưới tài chính toàn cầu (global financial network)”1 Như vậy là từ quốc tế hóa và khu vực hóa đến toàn cầu hóa đã diễn ra một quá trình lịch sử của sự hình thành, vận động và phát triển.

Quốc tế hóa là quá trình liên kết, hợp tác, phân công lao động giữa hai quốc gia trở lên trong các hoạt động kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội… Chủ thể của mọi hành động vẫn là các quốc gia độc lập. Khu vực hóa là quá trình thiết lập các liên minh, liên kết giữa các quốc gia nằm trong cùng một khu vực trên cơ sở tương đồng, gần gũi về văn hóa, địa lý và lợi ích cơ bản. Tuy các quốc gia dân tộc vẫn có vai trò là những chủ thể độc lập trong các hoạt động chủ yếu, nhưng chúng đã bị ràng buộc bởi các quy tắc pháp lý đã được thỏa thuận đa phương, đồng thời trước một số vấn đề quốc tế, chúng ứng xử trong tư cách một đối tác tập thể. Hiện nay, có đến 80% dân số thế giới chưa hiểu rõ về toàn cầu hóa và có sự khác nhau về quan điểm toàn cầu hóa giữa các khu vực, các quốc gia.

Nhiều quan điểm cho rằng toàn cầu hóa là xu thế tất yếu nhưng cũng có những quan điểm cho rằng toàn cầu hóa về thực chất là Mỹ hóa vì họ cho rằng Mỹ luôn đi đầu về nhiều vấn đề, khởi xướng nhiều vấn đề tự do hóa. Dẫu vậy, các học thuyết đều có những nhìn nhận chung về toàn cầu hóa và lịch sử hình thành, vận động và phát triển của nó. Dưới góc độ kinh tế, các nhà kinh tế học cho rằng “Toàn cầu hóa là sự phát triển của một thị trường toàn cầu hợp nhất hoặc là các điều kiện để dẫn thế giới tới thị trường toàn cầu hợp nhất”2. Và Ủy ban châu Âu cũng đã đưa ra một quan niệm mang tính chất kinh điển “Toàn cầu hóa là một quá trình mà thông qua đó thị trường và sản xuất ở nhiều nước khác nhau đang ngày càng phụ thuộc do có sự năng động của hàng hóa và dịch vụ cũng như do có sự lưu thông của tư bản.

Đây không phải là hiện tượng mới, mà là sự tiếp tục của một tiến trình đã được khai mào 1 Phan Doãn Nam, Một vài suy nghĩ về vấn đề toàn cầu hóa, Tạp chí Cộng sản, số 15, Hà Nội, 1998, trang 3.