Chương 1: GIỚI THIỆU 1.1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Tài chính vi mô đã được đề cập đến từ năm 1970 của thế kỷ trước khi mà giáo sư Muhammad Yunnus, người đã giành giải Nobel hòa bình 2006, đã thành lập ngân hàng Grameen (GB), một tổ chức TCVM đầu tiên ở Bangladesh. Cho đến nay, khắp các nơi trên thế giới, tổ chức TCVM càng ngày càng chứng tỏ được vai trò đối với công tác xóa đói - giảm nghèo tại các nước đang phát triển qua việc cung cấp các cơ hội tiếp cận nhiều dịch vụ tài chính, bao gồm dịch vụ về tín dụng, bảo hiểm và tiết kiệm, và cả những dịch vụ không phải tài chính như giáo dục, y tế, tư vấn,. TCVM bắt đầu vào Việt Nam (VN) từ những năm 1980 thông qua các tổ chức nước ngoài, các tổ chức không biên giới, những chương trình viện trợ để phát triển cả song phương và đa phương (Nguyễn Kim Anh, 2014). Các chương trình, dự án TCVM tại Việt Nam đã và đang đóng góp cho công tác xóa đói - giảm nghèo ở nước ta.
Đói nghèo là khi hộ gia đình thiếu điều kiện để sống một cuộc sống tương ứng với những tiêu chuẩn tối thiểu. Thước đo đói nghèo phụ thuộc vào điều kiện sống, sức mua hàng hóa của người dân dẫn đến ngưỡng đói nghèo cũng khác nhau và có sự khác biệt theo thời gian. Đói nghèo không chỉ làm cho nhiều người rơi vào tình trạng thiếu thốn, đói khổ, không được tận hưởng những thành tựu về sự tiến bộ, văn minh mà còn có thể gây ra nhiều hệ lụy về kinh tế, về xã hội, tàn phá môi trường sinh thái và thậm chí là chiến tranh. Đây cũng chính là vấn đề nghiêm trọng khi mà hiện nay có tới 1/4 dân số trên thế giới đang sống trong tình trạng nghèo đói (WB, 2015).
Nếu tình trạng đói nghèo không được giải quyết triệt để thì những mục tiêu về hòa bình, về quyền con người, về tăng trưởng kinh tế sẽ khó mà đạt được. Cũng như những quốc gia đang phát triển trên thế giới, tại Việt Nam, tình trạng nghèo đói đang đặt ra những thách thức với Chính phủ cũng như các chính quyền địa phương. Số liệu của Tổng cục thống kê cho thấy, năm 1993, tỷ lệ nghèo đói lên đến 51,8%, tức hơn một nửa dân số sống trong nghèo đói. Với ý chí vươn lên của các hộ gia đình cùng sự quyết tâm của chính phủ và sự giúp sức của các tổ chức phi chính phủ, chúng ta đã đạt được những bước tiến đáng kể.
Cũng theo báo cáo từ Tổng cục LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 thống kê, sau gần 20 năm kể từ 1993 đến 2012, tỷ lệ nghèo đói trên cả nước đã giảm từ 53% xuống còn 9,6%. Khu vực Tây Nguyên là nơi có tỷ lệ hộ đói nghèo cao hơn so với trung bình của cả nước. Riêng, tỷ lệ hộ nghèo năm 2012 ở Kon Tum vẫn còn cao, lên tới 22,77%. Thoát nghèo bền vững là khái niệm để chỉ tình trạng kinh tế hộ gia đình luôn được nâng cao theo hướng tích cực, không tái nghèo.
Có nhiều tác nhân, cả bên trong lẫn bên ngoài, dẫn tới khả năng thoát nghèo của hộ gia đình nhưng các tác nhân vốn tài chính, phương tiện sản xuất và năng lực tổ chức cũng như phong cách quản lý của chủ hộ gia đình được xem là những vấn đề then chốt. Ngoài những khoản chi cho đầu tư sản xuất, các hộ gia đình nghèo còn có nhu cầu tài chính cho việc chi tiêu cơ bản như ăn, mặc, học hành; chi cho nhu cầu xã hội như hiếu hỷ, phong tục tập quán; chi cho nhu cầu cấp bách như ốm đau bệnh tật, ., nên người nghèo thường rơi vào những rủi ro tài chính. Những khoản chi này thường là nhỏ lẻ so với các giao dịch của ngân hàng chính thống hay nói cách khác là các ngân hàng thường không phục vụ các giao dịch nhỏ lẻ, có giá trị thấp. Hơn nữa, người nghèo thường là đối tượng không có tài sản cầm cố cho các khoản vay tại ngân hàng, chính vì vậy, các tổ chức TCVM là phù hợp hơn cả.
Tổ chức TCVM đã xuất hiện ở VN từ cuối thế kỷ trước và là những tổ chức hiện đang cung cấp những dịch vụ về tài chính vi mô cho những doanh nghiệp siêu nhỏ hoặc những hộ gia đình có ít thu nhập, đặc biệt là các hộ gia đình sống tại khu vực nông thôn, vùng có điều kiện khó khăn. Có một số tổ chức TCVM hoạt động không vì mục đích sinh lợi, vì vậy, những khoản vay tài chính thường có lãi suất thấp so với lãi suất của các ngân hàng quy định. Xuất phát từ mục đích hỗ trợ người nghèo nâng cao đời sống, các tổ chức TCVM không chỉ cung ứng những dịch vụ tiền vay, tiền tiết kiệm mà còn cung ứng nhiều dịch vụ khác, nhất là những dịch vụ nhằm nâng cao trình độ, nâng cao khả năng tổ chức quản lý gia đình, hỗ trợ doanh nghiệp siêu nhỏ trong việc tìm kiếm thị trường, tìm kiếm khách hàng. Trong các mô hình sản xuất thì vốn chỉ đóng vai trò là một nhân tố bên cạnh những nhân tố khác ví dụ như các chính sách đầu tư của chính phủ, lao động, tư liệu LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 sản xuất, máy mọc, thị trường tiêu thụ, công tác quản trị, tổ chức quản lý, v.
Hơn nữa ở khu vực Tây Nguyên thì phần lớn thu nhập của các hộ gia đình chủ yếu từ trồng cây công nghiệp dài ngày. Trong lĩnh vực nông nghiệp thì yếu tố đất đai sản xuất là một nhân tố quan trọng. Chính vì vậy khi tìm hiểu về xóa đói - giảm nghèo tại Tây Nguyên, bên cạnh yếu tố vốn, chúng ta cũng cần tìm hiểu vai trò của đất sản xuất. Đã có nhiều tài liệu nghiên cứu TCVM và xóa đói - giảm nghèo nhưng hầu hết các tác giả trước đây tiến hành nghiên cứu trên một địa phương là một tỉnh, một huyện hoặc cho một cộng đồng, tác giả chưa thấy đề tài nghiên cứu nào thực hiện trên phạm vi một khu vực và tìm hiểu mối tương quan giữa TCVM và xóa đói - giảm nghèo.
Ngoài ra trong phạm vi tìm hiểu của mình, tác giả chưa tìm thấy đề tài nào về mối quan hệ của vốn tài chính đối với việc xóa đói - giảm nghèo ở khu vực Tây Nguyên và đó là lý do tác giả muốn thực hiện nghiên cứu này nhằm tìm hiểu, phân tích các yếu tố ảnh hưởng tới việc xóa đói, giảm nghèo ở khu vực Tây Nguyên.2 MỤC TIÊU VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 1.1 Mục tiêu nghiên cứu An sinh xã hội được nêu trong các tuyên ngôn Quốc tế, trong đó, các quốc gia đã ký kết thì phải đảm bảo về an sinh xã hội bằng cách tạo mọi điều kiện nhằm cải thiện và đảm bảo về việc làm, thu nhập, y tế, giáo dục, văn hóa, xã hội và cơ hội phát triển về kinh tế, giúp xóa đói - giảm nghèo, v. Để đảm bảo an sinh xã hội thì tài chính có vai trò vô cùng quan trọng. Không chỉ có các hộ nghèo mà hầu hết các hộ gia đình đều cần đến sự hỗ trợ của TCVM trong trường hợp ốm đau, bệnh tật, dịch bệnh, thiên tai, v. Bên cạnh những nghiên cứu chỉ ra vai trò của TCVM đối với xóa đói - giảm nghèo thì vẫn còn nhiều ý kiến hoài nghi về vấn đề này.
Các nhà phân tích, phê bình đưa ra luận điểm: Liệu rằng chỉ riêng TCVM có hoàn thành xứ mệnh hay TCVM chỉ là một nhân tố đóng góp vào việc xóa đói - giảm nghèo (Anis Chowdbury, 2009). Chính vì vậy, nghiên cứu muốn tìm hiểu về mối quan hệ giữa TCVM với xóa đói - giảm nghèo. Chính vì vậy, mục tiêu tổng quát của nghiên cứu này là tìm hiểu, phân tích và so sánh nhân tố TCVM với một số nhân tố khác có ảnh hưởng tới việc xóa đói - giảm nghèo ở Tây Nguyên. Cụ thể, luận văn sẽ tiến hành: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 ✓ Tìm hiểu mối quan hệ giữa TCVM và xóa đói - giảm nghèo; ✓ Phân tích thực trạng về tình hình nghèo đói và sự hỗ trợ của những chương trình TCVM ở Tây Nguyên; ✓ Đề xuất giải pháp nhằm phát huy vai trò của mỗi tác nhân trong việc giảm tỷ lệ hộ đói nghèo ở Tây Nguyên.2 Câu hỏi nghiên cứu Từ mục tiêu của luận văn như đã nêu ở trên, nghiên cứu quan tâm và đi tìm giải đáp cho các câu hỏi chính sau: 1.
Tài chính vi mô ảnh hưởng như thế nào đến việc xóa đói - giảm nghèo? 2. Việc xóa đói - giảm nghèo chịu sự tác động như thế nào từ các đặc điểm thuộc nhân khẩu học của hộ gia đình? 3. Vai trò của việc sở hữu đất sản xuất đến xác suất thoát nghèo của người dân tại Tây Nguyên? 1. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu trong luận văn là tìm hiểu ảnh hưởng của TCVM và một số nhân tố thuộc về đặc điểm nhân khẩu học, thuộc về yếu tố tự nhiên, xã hội và các chính sách, thể chế của nhà nước.
Đặc biệt, đời sống của người dân ở Tây Nguyên gắn chặt với các loại cây công nghiệp trồng lâu năm như tiêu, cà phê, chè, cao su, v.v, vì vậy, nghiên cứu tìm hiểu vai trò của đất canh tác đối với khả năng thoát nghèo của người dân ở Tây Nguyên. Khách thể nghiên cứu là những hộ gia đình trong diện nghèo đói, nội dung, quy định, ràng buộc của những chính sách thể chế bao gồm cả chính sách về tài chính vi mô và chính sách khác có liên quan. Phạm vi về thời gian nghiên cứu nằm trong khoảng thời gian từ năm 2011 cho tới 2014. Về không gian, nghiên cứu phân tích ở khu vực Tây Nguyên.
Tây Nguyên là khu vực có đất đai phì nhiêu, mầu mỡ, điều kiện tự nhiên thuận tiện cho phát triển trồng cây công nghiệp lâu năm như cà phê, chè, cao su,. Đây cũng là nơi có nền văn hóa đa dạng của nhiều dân tộc khác nhau. Tuy nhiên, tỷ lệ hộ nghèo ở khu vực này còn cao hơn so với mặt bằng chung của cả nước. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Phạm vi nghiên cứu Về không gian, nghiên cứu sẽ khảo sát và tìm hiểu các nhân tố ảnh hưởng đến việc xóa đói - giảm nghèo ở khu vực Tây Nguyên, trong đó trọng tâm vào việc tìm hiểu ảnh hưởng của nhân tố tài chính vi mô, so sánh ảnh hưởng của nhân tố tài chính vi mô và ảnh hưởng của những nhân tố khác đến việc xóa đói - giảm nghèo.