Tác động của rủi ro địa chính trị đến đầu tư của các doanh nghiệp niêm yết trên sở giao dịch chứng khoán thành phố hồ chí minh

Tìm hiểu tác động của rủi ro địa chính trị đến đầu tư của doanh nghiệp niêm yết trên sàn chứng khoán TP.HCM trong bối cảnh hiện nay.

• Tác giả: Dương Nam Phong
• Người hướng dẫn: TS. Trần Ngọc Mai
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Tài chính
• Đề tài: Tác Động Của Rủi Ro Địa Chính Trị Đến Đầu Tư Của Các Doanh Nghiệp Niêm Yết Trên Sở Giao Dịch Chứng Khoán Thành Phố Hồ Chí Minh
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Đầu tư doanh nghiệp
• 1.1.1. Khái niệm đầu tư
• 1.1.2. Phân loại đầu tư
• 1.1.3. Vai trò của hoạt động đầu tư
• 1.2. Rủi ro địa chính trị
• 1.2.1. Khái niệm rủi ro địa chính trị
• 1.2.2. Phân loại của rủi ro địa chính trị
• 1.2.3. Đo lường rủi ro địa chính trị
• 1.2.4. Tác động của rủi ro địa chính trị đến hoạt động đầu tư của doanh nghiệp
• 1.3. Các lý thuyết nền tảng
• 1.4. Các nghiên cứu thực nghiệm
• 1.5. Khoảng trống nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mô hình nghiên cứu
• 2.2. Biến số và số liệu nghiên cứu
• 2.3. Giả thuyết nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thống kê mô tả biến số
• 3.2. Phân tích tương quan giữa các biến số
• 3.3. Kết quả kiểm định mô hình
• 3.3.1. Kiểm định Breusch và Pagan nhân tử Lagrangian
• 3.3.2. Kiểm định Hausman
• 3.3.3. Kiểm định Wooldridge
• 3.3.4. Kiểm định Modified Wald
• 3.3.5. Kiểm định Durbin – Wu – Hausman
• 3.4. Kết quả ước lượng của mô hình
• 3.4.1. Tác động của rủi ro địa chính trị đến đầu tư doanh nghiệp
• 3.4.2. Vai trò của nắm giữ tiền mặt
• 3.4.3. Tác động của rủi ro địa chính trị toàn cầu
• 3.5. Tổng hợp kết quả nghiên cứu
• 3.5.1. Tác động của rủi ro địa chính trị đến đầu tư doanh nghiệp
• 3.5.2. Vai trò của nắm giữ tiền mặt
• 3.5.3. Tác động của rủi ro địa chính trị toàn cầu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 4.1. Kết luận từ nghiên cứu thực nghiệm
• 4.2. Một số khuyến nghị
• 4.3. Hạn chế của khóa luận
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tác Động Của Rủi Ro Địa Chính Trị Đến Đầu Tư Doanh Nghiệp

Rủi ro địa chính trị đang trở thành một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến quyết định đầu tư của các doanh nghiệp niêm yết tại Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM. Các biến động chính trị, xung đột quân sự và căng thẳng quốc tế có thể tạo ra những tác động tiêu cực đến môi trường đầu tư. Do đó, việc hiểu rõ về tác động của rủi ro địa chính trị là rất cần thiết cho các doanh nghiệp trong việc xây dựng chiến lược đầu tư hiệu quả.

1.1. Rủi Ro Địa Chính Trị Là Gì

Rủi ro địa chính trị được định nghĩa là những rủi ro phát sinh từ các sự kiện chính trị có thể ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh và đầu tư. Những rủi ro này có thể bao gồm xung đột quân sự, thay đổi chính sách, và bất ổn chính trị trong khu vực.

1.2. Tình Hình Đầu Tư Doanh Nghiệp Tại TP.HCM

Thị trường chứng khoán TP.HCM hiện đang thu hút nhiều doanh nghiệp niêm yết. Tuy nhiên, sự gia tăng của rủi ro địa chính trị đã tạo ra những thách thức lớn cho các doanh nghiệp trong việc duy trì và mở rộng hoạt động đầu tư.

II. Những Thách Thức Do Rủi Ro Địa Chính Trị Gây Ra Cho Đầu Tư Doanh Nghiệp

Rủi ro địa chính trị không chỉ ảnh hưởng đến tâm lý nhà đầu tư mà còn tác động trực tiếp đến các quyết định đầu tư của doanh nghiệp. Các thách thức này bao gồm sự không chắc chắn trong môi trường kinh doanh, chi phí gia tăng và khả năng tiếp cận vốn hạn chế.

2.1. Tác Động Đến Tâm Lý Nhà Đầu Tư

Sự bất ổn chính trị có thể làm giảm niềm tin của nhà đầu tư, dẫn đến việc họ ngần ngại trong việc đầu tư vào các doanh nghiệp niêm yết. Điều này có thể làm giảm giá trị cổ phiếu và ảnh hưởng đến khả năng huy động vốn của doanh nghiệp.

2.2. Chi Phí Gia Tăng Trong Đầu Tư

Khi rủi ro địa chính trị gia tăng, các doanh nghiệp có thể phải đối mặt với chi phí gia tăng trong việc bảo vệ tài sản và đầu tư vào các biện pháp an ninh. Điều này có thể làm giảm lợi nhuận và khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp.

III. Phương Pháp Quản Lý Rủi Ro Địa Chính Trị Trong Đầu Tư

Để giảm thiểu tác động của rủi ro địa chính trị, các doanh nghiệp cần áp dụng các phương pháp quản lý rủi ro hiệu quả. Điều này bao gồm việc xây dựng chiến lược đầu tư linh hoạt và đa dạng hóa danh mục đầu tư.

3.1. Xây Dựng Chiến Lược Đầu Tư Linh Hoạt

Doanh nghiệp cần xây dựng các chiến lược đầu tư linh hoạt để có thể thích ứng nhanh chóng với các biến động của môi trường chính trị. Việc này giúp doanh nghiệp duy trì hoạt động đầu tư ổn định trong bối cảnh rủi ro gia tăng.

3.2. Đa Dạng Hóa Danh Mục Đầu Tư

Đa dạng hóa danh mục đầu tư là một trong những cách hiệu quả để giảm thiểu rủi ro. Bằng cách đầu tư vào nhiều lĩnh vực khác nhau, doanh nghiệp có thể giảm thiểu tác động của rủi ro địa chính trị đến hoạt động kinh doanh.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Từ Nghiên Cứu Về Rủi Ro Địa Chính Trị

Nghiên cứu về tác động của rủi ro địa chính trị đến đầu tư doanh nghiệp đã chỉ ra rằng các doanh nghiệp cần có những biện pháp cụ thể để ứng phó với tình hình này. Các kết quả nghiên cứu cung cấp những thông tin quý giá cho các nhà quản lý trong việc ra quyết định đầu tư.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Tác Động Của Rủi Ro

Nghiên cứu cho thấy rằng rủi ro địa chính trị có tác động tiêu cực đến hoạt động đầu tư của các doanh nghiệp niêm yết. Các doanh nghiệp cần phải nhận thức rõ về những rủi ro này để có thể đưa ra các quyết định đầu tư hợp lý.

4.2. Khuyến Nghị Cho Doanh Nghiệp

Các doanh nghiệp nên xây dựng các kế hoạch ứng phó với rủi ro địa chính trị, bao gồm việc theo dõi sát sao tình hình chính trị và điều chỉnh chiến lược đầu tư kịp thời để giảm thiểu tác động tiêu cực.

V. Kết Luận Về Tác Động Của Rủi Ro Địa Chính Trị Đến Đầu Tư Doanh Nghiệp

Tác động của rủi ro địa chính trị đến đầu tư doanh nghiệp là một vấn đề phức tạp và cần được nghiên cứu sâu hơn. Các doanh nghiệp cần chủ động trong việc quản lý rủi ro để đảm bảo sự phát triển bền vững trong bối cảnh biến động hiện nay.

5.1. Tương Lai Của Đầu Tư Doanh Nghiệp Trong Bối Cảnh Rủi Ro

Trong tương lai, các doanh nghiệp cần tiếp tục theo dõi và đánh giá tác động của rủi ro địa chính trị để có thể điều chỉnh chiến lược đầu tư phù hợp. Sự chủ động trong quản lý rủi ro sẽ giúp doanh nghiệp duy trì vị thế cạnh tranh.

5.2. Đề Xuất Chính Sách Hỗ Trợ Từ Chính Phủ

Chính phủ cần có các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp trong việc ứng phó với rủi ro địa chính trị, bao gồm việc cung cấp thông tin và hỗ trợ tài chính để giúp doanh nghiệp vượt qua khó khăn.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu nhiều biến động, chiến tranh thương mại và các căng thẳng địa chính trị quốc tế đang làm suy giảm tiến trình hợp tác quốc tế và làm gián đoạn các dòng chảy thương mại. Theo số liệu khảo sát rủi ro toàn cầu của Oxford Economics (2023), khoảng 36% doanh nghiệp nhận định căng thẳng địa chính trị là rủi ro hàng đầu ở thời điểm hiện tại và hơn 60% doanh nghiệp coi đây là mối lo ngại lớn nhất trong vòng 5 năm tới. Khảo sát của Bank of America Global Research cũng chỉ ra 89% chuyên gia quản lý quỹ đánh giá rủi ro địa chính trị đang ở trên mức bình thường. Những yếu tố bất ổn chính bao gồm xung đột quân sự giữa Nga và NATO, cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung, tấn công mạng, an ninh năng lượng, biến đổi khí hậu và xu hướng phi toàn cầu hóa.

Đối với khu vực châu Á, theo Diễn đàn Tài chính Doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME Finance Forum, 2023), các doanh nghiệp vừa và nhỏ (DNNVV) chiếm tới 98% tổng số doanh nghiệp. Nhóm doanh nghiệp này có mức độ nhạy cảm cao trước các biến động vĩ mô do hạn chế về năng lực quản trị rủi ro dự án. Tại Việt Nam, với khoảng 800.000 doanh nghiệp đang hoạt động (trong đó DNNVV chiếm trên 98%, đóng góp 45% GDP, 31% tổng thu ngân sách và thu hút hơn 5 triệu lao động), rủi ro địa chính trị gia tăng đặt ra áp lực lớn đến các quyết định quản trị và chính sách đầu tư. Trong khi các nghiên cứu thực nghiệm về vấn đề này tại thị trường Việt Nam còn rất hạn chế, đề tài "Tác động của rủi ro địa chính trị đến đầu tư của các doanh nghiệp niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh" được thực hiện nhằm lượng hóa tác động này và đề xuất giải pháp ứng phó.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài là đánh giá tác động của rủi ro địa chính trị đến hoạt động đầu tư (chi tiêu vốn) của các doanh nghiệp phi tài chính niêm yết trên HOSE; từ đó đề xuất khuyến nghị quản trị cho doanh nghiệp và hàm ý chính sách cho Chính phủ nhằm ổn định môi trường kinh doanh.

Đề tài giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

1. Rủi ro địa chính trị tác động như thế nào đến đầu tư của các doanh nghiệp phi tài chính niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn 2009 – 2022?
2. Các doanh nghiệp cần phải làm gì để giảm thiểu tác động của rủi ro địa chính trị đến hoạt động đầu tư của doanh nghiệp trong bối cảnh bất ổn hiện nay?
3. Nhà nước và Chính phủ cần phải làm gì để hỗ trợ các doanh nghiệp trong nước hoạt động ổn định trong giai đoạn rủi ro địa chính trị leo thang?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Tác động của rủi ro địa chính trị đến hoạt động đầu tư của các doanh nghiệp phi tài chính.
• Phạm vi không gian: 358 doanh nghiệp phi tài chính niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh (HOSE).
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 14 năm, từ năm 2009 đến năm 2022.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận được xây dựng dựa trên 3 lý thuyết nền tảng trong tài chính doanh nghiệp:

• Lý thuyết quyền chọn thực (Real Options Theory - Myers, 1977; Bernanke, 1983; McDonald & Siegel, 1986): Hoạt động đầu tư có tính chất không thể đảo ngược (chi phí chìm). Khi sự không chắc chắn và rủi ro địa chính trị gia tăng, giá trị của "quyền chọn chờ đợi" (timing option) tăng lên, thúc đẩy doanh nghiệp trì hoãn hoặc cắt giảm chi tiêu vốn để chờ đợi thêm thông tin.
• Lý thuyết bất cân xứng thông tin và Trật tự phân hạng (Asymmetric Information & Pecking Order Theory - Akerlof, 1970; Myers & Majluf, 1984): Trong giai đoạn biến động, khoảng cách thông tin giữa doanh nghiệp và nhà tài trợ bên ngoài nới rộng, làm tăng chi phí bù đắp rủi ro của nguồn vốn vay và vốn cổ phần phát hành mới. Doanh nghiệp ưu tiên sử dụng dòng tiền nội bộ và có xu hướng thu hẹp quy mô đầu tư dự án mới.
• Động cơ tiết kiệm dự phòng (Precautionary Motive - Opler và cộng sự, 1999; Almeida và cộng sự, 2004; Han & Qiu, 2007): Doanh nghiệp chủ động tích lũy tiền mặt và tài sản thanh khoản cao để ứng phó với các cú sốc dòng tiền bất lợi và duy trì năng lực thực hiện các cơ hội đầu tư sinh lời trong tương lai.

Về phương pháp đo lường và nguồn dữ liệu:

• Biến rủi ro địa chính trị (GPRVN & GPR): Sử dụng chỉ số rủi ro địa chính trị do Caldara và Iacoviello (2022) xây dựng, tính toán dựa trên tần suất xuất hiện các bài báo liên quan đến chiến tranh, khủng bố, căng thẳng quân sự và hạt nhân trên 10 tờ báo quốc tế lớn (Chicago Tribune, Financial Times, New York Times, Wall Street Journal, Washington Post...), chuẩn hóa giá trị trung bình bằng 100 giai đoạn 1985–2019.
• Dữ liệu tài chính doanh nghiệp: Báo cáo tài chính của 358 doanh nghiệp phi tài chính niêm yết trên HOSE được trích xuất từ cơ sở dữ liệu FiinPro.
• Dữ liệu kinh tế vĩ mô và quản trị quốc gia: Trích xuất từ Chỉ số phát triển thế giới của Ngân hàng Thế giới (World Bank - WDI) và Chỉ số tự do kinh tế của Quỹ Di sản (The Heritage Foundation).

Phương pháp xử lý và ước lượng kinh tế lượng:

• Dữ liệu được xử lý sơ bộ qua Microsoft Excel và phân tích trên phần mềm STATA 17.
• Kỹ thuật xử lý ngoại lai: Cắt lọc (winsorize/trim) ở mức 1% phân vị trên và dưới đối với tất cả các biến liên tục, tạo thành bộ dữ liệu bảng không cân bằng (Unbalanced Panel Data) gồm 4.513 quan sát.
• Quy trình kiểm định mô hình gồm: Kiểm định nhân tử Lagrange Breusch – Pagan (lựa chọn giữa Pooled OLS và REM), kiểm định Hausman (lựa chọn giữa REM và FEM), kiểm định Wooldridge (phát hiện tự tương quan bậc 1), kiểm định Modified Wald (phát hiện phương sai sai số thay đổi) và kiểm định Durbin – Wu – Hausman (phát hiện hiện tượng nội sinh).
• Phương pháp hồi quy chính: So sánh ước lượng bình phương tối thiểu tổng quát khả thi (FGLS) và phương pháp mô men tổng quát (GMM) nhằm xử lý triệt để khuyết tật phương sai sai số thay đổi, tự tương quan và tính nội sinh của các biến số tài chính.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý thuyết và tổng quan nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa toàn diện các khái niệm về đầu tư doanh nghiệp (phân loại theo cơ cấu tài sản gồm tài sản cố định, tài sản ngắn hạn, tài sản tài chính; phân loại theo mục đích và thời hạn đầu tư), vai trò của đầu tư đối với sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp. Tác giả làm rõ khái niệm rủi ro địa chính trị theo định nghĩa của Caldara và Iacoviello (2022), Geopolitical Futures, S&P Global và giáo trình CFA (phân loại thành rủi ro sự kiện, rủi ro ngoại sinh, rủi ro chủ đề; cũng như các nhánh rủi ro chính trị, kinh tế, xã hội, pháp lý và an ninh mạng).

Phần tổng quan nghiên cứu phân tích các công trình thực nghiệm quốc tế và trong nước về tác động của rủi ro địa chính trị tới ba nhóm đối tượng: môi trường đầu tư vĩ mô (thị trường chứng khoán, tăng trưởng GDP, dòng vốn FDI); cơ hội đầu tư hàng hóa (thị trường dầu mỏ WTI, kim loại quý, tiền mã hóa); và hoạt động vi mô của doanh nghiệp (nắm giữ tiền mặt, M&A, nguy cơ mất khả năng thanh toán, ổn định hệ thống ngân hàng, chi tiêu R&D và đầu tư tài sản cố định). Từ đó, tác giả chỉ ra khoảng trống nghiên cứu thực nghiệm về tác động trực tiếp của rủi ro địa chính trị đến chi tiêu vốn của các doanh nghiệp niêm yết tại thị trường mới nổi Việt Nam.

Chương 2: Phương pháp nghiên cứu

Tác giả thiết lập mô hình hồi quy dữ liệu bảng kế thừa từ nghiên cứu của Lê Anh Tuấn và Trần Phương Thảo (2021), Duchin và cộng sự (2010), An và cộng sự (2016):

$$CAPEXTA_{it+1} = \beta_0 + \beta_1 GPRVN_{it} + \beta_2 SIZE_{it} + \beta_3 AGE_{it} + \beta_4 SALESGR_{it} + \beta_5 LEV_{it} + \beta_6 OANCF_{it} + \beta_7 ROE_{it} + \beta_8 RLW_{it} + \beta_9 INVF_{it} + \beta_{10} GDP_{it} + \alpha_{it} + \varepsilon_{it}$$

Hệ thống biến số và kỳ vọng dấu tác động được mô tả chi tiết trong bảng sau:

Tên biến	Ký hiệu	Cách đo lường / Công thức	Kỳ vọng dấu	Nguồn dữ liệu
Biến phụ thuộc
Đầu tư doanh nghiệp	$CAPEXTA$	Chi phí vốn (Capital Expenditure) / Tổng tài sản năm $t+1$		FiinPro
Biến độc lập
Rủi ro địa chính trị	$GPRVN$	Chỉ số rủi ro địa chính trị trung bình năm của Việt Nam	(-)	Caldara & Iacoviello
Biến kiểm soát cấp doanh nghiệp
Quy mô doanh nghiệp	$SIZE$	Logarit tự nhiên của Tổng tài sản ($\ln(\text{Total Assets})$)	(+)	FiinPro
Tuổi doanh nghiệp	$AGE$	Logarit tự nhiên của số năm hoạt động ($\ln(\text{Age})$)	(-)	FiinPro
Tăng trưởng doanh thu	$SALESGR$	Tỷ lệ phần trăm thay đổi doanh thu thuần	(+)	FiinPro
Đòn bẩy tài chính	$LEV$	Tổng nợ phải trả / Tổng tài sản	(-)	FiinPro
Dòng tiền hoạt động	$OANCF$	Dòng tiền từ hoạt động kinh doanh (CFO) / Tổng tài sản	(+)	FiinPro
Hiệu quả sinh lời	$ROE$	Lợi nhuận sau thuế / Tổng vốn chủ sở hữu	(+)	FiinPro
Biến kiểm soát cấp quốc gia
Chỉ số pháp quyền	$RLW$	Chỉ số đo lường chất lượng thực thi pháp luật và hợp đồng (-2.5 đến 2.5)	(+)	Kaufmann et al. / World Bank
Chỉ số tự do đầu tư	$INVF$	Điểm đánh giá mức độ tự do luân chuyển vốn đầu tư (0 đến 100)	(+)	The Heritage Foundation
Tăng trưởng kinh tế	$GDP$	Tốc độ tăng trưởng GDP thực tế hàng năm	(+)	World Bank (WDI)

Chương này xây dựng hệ thống 12 giả thuyết nghiên cứu ($H_1$ đến $H_{12}$), trong đó nhấn mạnh giả thuyết $H_1$ (GPRVN tác động tiêu cực đến đầu tư), $H_{11}$ (Dự trữ tiền mặt đóng vai trò giảm thiểu tác động tiêu cực của rủi ro địa chính trị) và $H_{12}$ (Rủi ro địa chính trị toàn cầu có tác động tích cực đến đầu tư trong nước do hiệu ứng dịch chuyển dòng vốn quốc tế).

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày các kết quả phân tích thống kê, kiểm định chẩn đoán và ước lượng mô hình:

• Thống kê mô tả (N = 4.513 quan sát): Biến đầu tư doanh nghiệp ($CAPEXTA$) có giá trị trung bình là 5,0639% (độ lệch chuẩn 6,36%), trong đó các doanh nghiệp ngành sản xuất, xây dựng và vận tải có tỷ lệ chi tiêu vốn cao nhất (lên tới 34,4062%), nhóm ngành giải trí và bán buôn đạt thấp nhất (1% - 3%). Chỉ số $GPRVN$ trung bình đạt 71,4210 (dao động từ mức thấp nhất năm 2011 đến mức cao nhất 155 vào năm 2022). Quy mô tài sản ($SIZE$) trung bình đạt 28,0521 (cao nhất là Tập đoàn Vingroup năm 2022, thấp nhất là CTCP Sao Thái Dương năm 2013). Đòn bẩy tài chính ($LEV$) cao nhất thuộc về CTCP Đầu tư Phát triển Cường Thuận IDICO năm 2014. Tăng trưởng doanh thu cao nhất ghi nhận tại CTCP Victory Capital (504% năm 2009).
• Phân tích tương quan Pearson: Hệ số tương quan giữa $GPRVN$ và $CAPEXTA$ là $-0,2819$ (có ý nghĩa thống kê ở mức 1%), xác nhận bằng chứng sơ bộ về tác động nghịch chiều giữa rủi ro địa chính trị và đầu tư doanh nghiệp. Phần lớn hệ số tương quan giữa các biến độc lập đều ở mức thấp (< 0,8), loại trừ nguy cơ đa cộng tuyến nghiêm trọng.
• Kết quả các kiểm định lựa chọn mô hình và khuyết tật:

Tên kiểm định	Giả thuyết $H_0$	Giá trị thống kê kiểm định	Giá trị $p$-value	Kết luận lựa chọn / Khuyết tật
Breusch & Pagan LM	Mô hình Pooled OLS phù hợp	$\text{Chibar}^2(01) = 1619,95$	$0,0000$	Bác bỏ $H_0$, chọn mô hình REM
Hausman Test	Mô hình REM phù hợp	$\text{Chi}^2(11) = 62,27$	$0,0000$	Bác bỏ $H_0$, chọn mô hình FEM
Wooldridge Test	Không có tự tương quan bậc 1	$F(1, 357) = 76,027$	$0,0000$	Bác bỏ $H_0$, mô hình mắc tự tương quan bậc 1
Modified Wald Test	Phương sai phần dư đồng nhất	$\text{Chi}^2(358) = 5,8 \times 10^5$	$0,0000$	Bác bỏ $H_0$, mô hình mắc phương sai thay đổi
Durbin – Wu – Hausman	Biến số không mắc hiện tượng nội sinh	Có ý nghĩa thống kê	$< 0,05$	Mô hình có hiện tượng nội sinh

• Kết quả hồi quy và so sánh mô hình: Do mô hình FEM đồng thời vi phạm giả định về tự tương quan, phương sai sai số thay đổi và nội sinh, tác giả tiến hành ước lượng FGLS và GMM. Kết quả chứng minh phương pháp GMM vượt trội hơn FGLS trong việc khắc phục hiện tượng nội sinh. Rủi ro địa chính trị tại Việt Nam ($GPRVN$) có tác động tiêu cực có ý nghĩa thống kê đến chi tiêu đầu tư doanh nghiệp ($CAPEXTA$). Biến tương tác giữa tiền mặt và $GPRVN$ mang dấu dương, khẳng định doanh nghiệp có mức dự trữ tiền mặt cao sẽ giảm bớt được tác động tiêu cực của rủi ro địa chính trị lên đầu tư. Rủi ro địa chính trị toàn cầu ($GPR$) cho thấy mối quan hệ cùng chiều với đầu tư doanh nghiệp trong nước.

Chương 4: Kết luận và khuyến nghị

Chương 4 đúc kết các kết luận thực nghiệm chính, đối chiếu với các giả thuyết nghiên cứu đã đặt ra, đồng thời đề xuất hệ thống giải pháp ứng phó:

• Đối với doanh nghiệp: Xây dựng chính sách quản trị thanh khoản chủ động, duy trì tỷ lệ dự trữ tiền mặt an toàn nhằm đóng vai trò bộ đệm chống sốc; đa dạng hóa chuỗi cung ứng và thị trường đầu vào - đầu ra; sử dụng các công cụ phái sinh để phòng ngừa biến động giá hàng hóa và tỷ giá; linh hoạt điều chỉnh tiến độ giải ngân các dự án đầu tư có tính bất định cao.
• Đối với cơ quan quản lý Nhà nước và Chính phủ: Giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô và môi trường chính trị; nâng cao chất lượng thực thi thể chế và chỉ số pháp quyền ($RLW$); đẩy mạnh cải cách thủ tục đầu tư và chỉ số tự do đầu tư ($INVF$); phát triển thị trường vốn đa dạng nhằm hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận nguồn tài trợ chi phí hợp lý trong các giai đoạn rủi ro leo thang.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đạt được các kết quả thực nghiệm và đóng góp cụ thể như sau:

• Kết quả thực nghiệm:
  • Chứng minh rủi ro địa chính trị tại Việt Nam ($GPRVN$) tác động tiêu cực có ý nghĩa thống kê đến quy mô đầu tư của các doanh nghiệp phi tài chính niêm yết trên sàn HOSE trong giai đoạn 2009–2022.
  • Khẳng định vai trò điều tiết của việc nắm giữ tiền mặt: Dự trữ tiền mặt dồi dào giúp doanh nghiệp giảm thiểu đáng kể mức độ sụt giảm đầu tư khi rủi ro địa chính trị gia tăng.
  • Phân định rõ tác động đa chiều giữa rủi ro địa chính trị quốc gia ($GPRVN$ tác động tiêu cực) và rủi ro địa chính trị toàn cầu ($GPR$ có tác động tích cực do tính chất điểm đến trú ẩn của dòng vốn quốc tế trong ngắn hạn).
  • Làm rõ chiều hướng tác động của các yếu tố kiểm soát: Quy mô tài sản ($SIZE$), dòng tiền kinh doanh ($OANCF$), tăng trưởng doanh thu ($SALESGR$), chỉ số pháp quyền ($RLW$), tự do đầu tư ($INVF$) và tăng trưởng $GDP$ thúc đẩy đầu tư; trong khi đòn bẩy tài chính ($LEV$) và tuổi đời doanh nghiệp ($AGE$) có xu hướng kiềm chế chi tiêu vốn.
• Đóng góp khoa học và ứng dụng thực tiễn:
  • Là một trong những công trình thực nghiệm tiên phong tại Việt Nam kiểm định định lượng tác động của rủi ro địa chính trị đến quyết định đầu tư ở cấp độ vi mô doanh nghiệp.
  • Đóng góp về mặt phương pháp luận kinh tế lượng khi so sánh thực nghiệm giữa phương pháp FGLS và GMM, chứng minh tính phù hợp vượt trội của mô hình GMM trong việc xử lý triệt để hiện tượng nội sinh đối với dữ liệu bảng tài chính tại Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận chỉ rõ các giới hạn nghiên cứu:

• Hạn chế về phạm vi mẫu: Nghiên cứu mới chỉ tập trung vào 358 doanh nghiệp phi tài chính niêm yết trên HOSE, chưa bao quát các doanh nghiệp niêm yết trên sàn HNX, UPCoM cũng như khối doanh nghiệp chưa niêm yết và doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI).
• Hạn chế về dữ liệu thời gian: Khung dữ liệu kết thúc ở năm tài chính 2022, chưa cập nhật các diễn biến địa chính trị phức tạp phát sinh trong giai đoạn 2023–2024.
• Hạn chế về chỉ số đo lường: Chỉ số rủi ro địa chính trị được tính gộp chung theo phương pháp từ khóa báo chí quốc tế, chưa phân tách chi tiết tác động riêng lẻ của từng loại hình rủi ro (như rủi ro an ninh mạng, rủi ro cấm vận thương mại, rủi ro xung đột quân sự khu vực).

Hướng nghiên cứu mở rộng:

• Mở rộng tập mẫu nghiên cứu sang toàn bộ các sàn giao dịch chứng khoán tại Việt Nam và phân tầng so sánh chi tiết theo từng phân ngành kinh tế (bất động sản, sản xuất công nghiệp, logistics, năng lượng).
• Kéo dài chuỗi thời gian nghiên cứu và phân rã chỉ số rủi ro địa chính trị thành các chỉ số thành phần (rủi ro đe dọa địa chính trị - GPRT và rủi ro hành động địa chính trị - GPRA) nhằm đánh giá tác động phi đối xứng.

Giá trị tham khảo

Công trình là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng:

• Sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, Kinh tế học, Quản trị kinh doanh: Cung cấp khung phương pháp luận hoàn chỉnh về kinh tế lượng dữ liệu bảng, quy trình thực hiện chuỗi kiểm định chẩn đoán (Breusch-Pagan, Hausman, Wooldridge, Modified Wald, Durbin-Wu-Hausman) và kỹ thuật ước lượng GMM trên phần mềm STATA 17.
• Các nhà nghiên cứu kinh tế: Cung cấp bộ cơ sở dữ liệu thực nghiệm chuẩn hóa về chỉ số rủi ro địa chính trị (Caldara & Iacoviello) gắn với các chỉ số vĩ mô của World Bank và Heritage Foundation tại Việt Nam.
• Giám đốc tài chính (CFO), chuyên viên phân tích đầu tư và nhà quản trị rủi ro doanh nghiệp: Cung cấp bằng chứng định lượng hỗ trợ việc xây dựng chính sách dự trữ tiền mặt tối ưu, lập kế hoạch chi tiêu vốn (CAPEX) và quản trị rủi ro vĩ mô trong các thời kỳ bất ổn địa chính trị.

Câu hỏi thường gặp

1. Chỉ số rủi ro địa chính trị của Việt Nam (GPRVN) trong khóa luận được đo lường bằng phương pháp nào?
Chỉ số $GPRVN$ được trích xuất từ bộ dữ liệu của Caldara và Iacoviello (2022), tính toán bằng tỷ lệ tần suất các bài báo có chứa các từ khóa liên quan đến căng thẳng chính trị, chiến tranh, xung đột quân sự, hạt nhân và khủng bố trên tổng số bài viết hàng tháng của 10 nhật báo quốc tế uy tín, sau đó được chuẩn hóa thành chuỗi chỉ số có giá trị trung bình bằng 100 giai đoạn 1985–2019 và tính trung bình cho 12 tháng của năm tài chính.

2. Quy mô mẫu nghiên cứu và tiêu chí làm sạch dữ liệu của khóa luận được thực hiện như thế nào?
Nghiên cứu thu thập dữ liệu báo cáo tài chính từ phần mềm FiinPro của 358 doanh nghiệp phi tài chính niêm yết trên HOSE trong giai đoạn 2009–2022. Để loại bỏ tác động của các giá trị ngoại lai, tác giả sử dụng STATA để cắt lọc (trim) 1% giá trị ở hai đầu phân phối của tất cả các biến liên tục, thu được bộ dữ liệu bảng không cân bằng gồm 4.513 quan sát.

3. Tại sao tác giả lựa chọn phương pháp ước lượng GMM thay vì OLS, FEM, REM hay FGLS?
Qua các bước kiểm định thống kê, mô hình dữ liệu bảng vi phạm các giả định kinh tế lượng cơ bản: kiểm định Breusch-Pagan chọn REM ($p=0,0000$), kiểm định Hausman chọn FEM ($p=0,0000$), nhưng kiểm định Wooldridge ($p=0,0000$) và Modified Wald ($p=0,0000$) phát hiện mô hình FEM mắc đồng thời khuyết tật tự tương quan bậc 1 và phương sai sai số thay đổi. Đồng thời kiểm định Durbin-Wu-Hausman xác nhận có hiện tượng nội sinh. Do đó, phương pháp GMM được lựa chọn vì tính ưu việt trong việc xử lý đồng thời cả ba khuyết tật trên.

4. Khóa luận giải thích như thế nào về cơ chế dự trữ tiền mặt giúp doanh nghiệp đối phó với rủi ro địa chính trị?
Dựa trên lý thuyết động cơ tiết kiệm dự phòng (Precautionary Motive), trong giai đoạn rủi ro địa chính trị leo thang, chi phí huy động vốn bên ngoài tăng cao và dòng tiền kinh doanh trở nên biến động. Việc nắm giữ lượng tiền mặt dồi dào đóng vai trò như một nguồn vốn nội bộ an toàn, giúp doanh nghiệp duy trì thanh khoản, giảm phụ thuộc vào tín dụng bên ngoài và bảo đảm nguồn lực tài chính để không phải hủy bỏ các dự án đầu tư có giá trị hiện tại ròng (NPV) dương.

5. Kết quả thống kê mô tả cho thấy ngành nào có mức chi tiêu đầu tư vốn (CAPEXTA) cao nhất và thấp nhất trên sàn HOSE?
Tỷ lệ chi tiêu đầu tư trung bình của toàn mẫu đạt 5,0639% tổng tài sản. Các doanh nghiệp chi tiêu đầu tư dài hạn nhiều nhất thuộc các ngành thâm dụng tài sản như sản xuất, xây dựng và vận tải (với mức chi tiêu vốn cao nhất lên tới 34,4062% tổng tài sản). Ngược lại, các doanh nghiệp thuộc ngành nghệ thuật, vui chơi giải trí và bán buôn có tỷ lệ chi tiêu đầu tư thấp nhất, với giá trị trung bình lần lượt chỉ khoảng 1% và 3% tổng tài sản.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Dương Nam Phong đã phân tích thực nghiệm tác động của rủi ro địa chính trị đến hoạt động đầu tư của 358 doanh nghiệp phi tài chính niêm yết trên sàn HOSE giai đoạn 2009–2022 bằng mô hình hồi quy dữ liệu bảng GMM. Kết quả nghiên cứu khẳng định rủi ro địa chính trị trong nước gây suy giảm đáng kể chi tiêu vốn của doanh nghiệp, đồng thời làm rõ vai trò đệm giảm sốc quan trọng của chính sách dự trữ tiền mặt trong việc duy trì năng lực đầu tư. Công trình cung cấp hệ thống bằng chứng khoa học chuẩn xác, mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho công tác hoạch định chiến lược tài chính doanh nghiệp cũng như xây dựng chính sách điều hành kinh tế vĩ mô tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Đầu tư doanh nghiệp 1. Khái niệm đầu tư Theo Lưu Thị Hương (2002), đầu tư là hoạt động chủ yếu, quyết định sự phát triển và khả năng tăng trưởng của doanh nghiệp.

Trong hoạt động đầu tư, doanh nghiệp bỏ vốn dài hạn nhằm hình thành và bổ sung những tài sản cần thiết để thực hiện những mục tiêu kinh doanh. Hoạt động này được thể hiện tập trung thông qua việc thực hiện các dự án đầu tư. Theo Vũ Duy Hào (2016), đầu tư là hoạt động quan trọng của bất kỳ chủ thể nào trong nền kinh tế. Đó là hoạt động bỏ vốn ở hiện tại với hy vọng đạt được lợi ích tài chính, kinh tế xã hội trong tương lai.

Đối với doanh nghiệp, đầu tư được hiểu là hoạt động doanh nghiệp bỏ vốn nhằm hình thành và bổ sung những tài sản cần thiết để thực hiện những mục tiêu kinh doanh. Theo Bùi Hữu Phước (2013), đầu tư là hy sinh giá trị chắc chắn ở hiện tại để đổi lấy giá trị không chắc chắn (nhưng lớn hơn) trong tương lai. Đầu tư thể hiện các doanh nghiệp sử dụng nguồn lực tài chính để định hướng hoạt động trong dài hạn. Doanh nghiệp có thể thực hiện đầu tư thực, đầu tư tài chính, hoặc đầu tư vô hình.

Theo Sachs - Larrain (1993), đầu tư là phần sản lượng được tích lũy để tăng năng lực sản xuất trong thời kỳ sau của nền kinh tế. Sản lượng ở đây bao gồm các phần sản lượng được sản xuất trong nước và nhập khẩu từ nước ngoài. Theo Nickell (1996), Fagerberg và Srholec (2008), đầu tư là hoạt động chủ yếu quyết định sự ra đời, tồn tại và phát triển của mỗi doanh nghiệp. Bất cứ doanh nghiệp nào khi kinh doanh cũng đều phải đầu tư để xây dựng mới hay sửa chữa, thay thế, bổ sung cơ sở vật chất, kỹ thuật như trụ sở, nhà xưởng, máy móc, thiết bị để phục vụ sản xuất kinh doanh, giúp doanh nghiệp tăng trưởng nhanh và bền vững, từ đó giúp phát triển kinh tế.

Theo Nguyễn Thu Thủy (2013), đầu tư là việc bỏ vốn hoặc chi dùng vốn cùng các nguồn lực khác ở hiện tại để tiến hành một hoạt động nào đó nhằm thu về các kết quả có lợi trong tương lai. Nguồn lực đó có thể là tiền, tài nguyên thiên nhiên, sức lao động và trí tuệ. 5 Trong lý thuyết kinh tế học vĩ mô, đầu tư là số tiền mua một đơn vị thời gian của hàng hóa không được tiêu thụ mà được sử dụng cho sản xuất trong tương lai. Ví dụ như xây dựng đường sắt hay nhà máy.

Đầu tư trong vốn con người bao gồm chi phí học bổ sung hoặc đào tạo trong công việc. Đầu tư hàng tồn kho là sự tích tụ của các kho hàng hóa, nó có thể là tích cực hay tiêu cực, và nó có thể có dụng ý hoặc không có dụng ý. Trong tài chính, đầu tư là việc mua một tài sản hay danh mục với hy vọng rằng nó sẽ tạo ra thu nhập hoặc đánh giá cao trong tương lai và được bán với giá cao hơn. Nó thường không bao gồm tiền gửi tại ngân hàng hay tổ chức tương tự.

Thuật ngữ đầu tư thường được sử dụng khi đề cập đến một triển vọng dài hạn. Theo Bùi Xuân Phong (2006), hoạt động đầu tư là quá trình sử dụng các nguồn lực về tài chính, lao động, tài nguyên thiên nhiên và các tài sản vật chất khác nhằm trực tiếp hoặc gián tiếp tái sản xuất giản đơn và tái sản xuất mở rộng các cơ sở vật chất kỹ thuật của nền kinh tế. Xuất phát từ phạm vi phát huy tác dụng của các kết quả đầu tư, có thể có những cách hiểu khác nhau về đầu tư. Đầu tư theo nghĩa rộng là sự hy sinh các nguồn lực ở hiện tại để tiến hành các hoạt động nào đó nhằm thu về cho người đầu tư các kết quả nhất định trong tương lai lớn hơn các nguồn lực đã bỏ ra để đạt được các kết quả đó.

Nguồn lực có thể là tiền, tài nguyên thiên nhiên, là sức lao động và trí tuệ. Các kết quả đạt được có thể là sự tăng thêm các tài sản tài chính, tài sản vật chất, tài sản trí tuệ, và nguồn lực. Đầu tư theo nghĩa hẹp chỉ bao gồm những hoạt động sử dụng các nguồn lực ở hiện tại nhằm đem lại cho nền kinh tế - xã hội những kết quả trong tương lai lớn hơn các nguồn lực đã sử dụng để đạt được các kết quả đó Nhìn chung đầu tư của doanh nghiệp được hiểu là: Đầu tư là hoạt động doanh nghiệp bỏ vốn dài hạn, bao gồm các nguồn lực về tài chính, nguồn lực vật chất, nguồn lực lao động và trí tuệ nhằm hình thành và bổ sung những tài sản cần thiết để thực hiện những mục tiêu kinh doanh. Phân loại đầu tư Theo Vũ Duy Hào (2016), tùy theo các mục đích khác nhau, có thể phân loại đầu tư của doanh nghiệp theo các tiêu thức khác nhau: - Theo cơ cấu tài sản đầu tư + Đầu tư tài sản cố định: Đây là các hoạt động đầu tư nhằm mua sắm, cải tạo, mở rộng tài sản cố định của doanh nghiệp.

Đầu tư tài sản cố định thường chiếm tỷ trọng lớn trong tổng đầu tư của doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp sản xuất. Loại đầu tư này bao gồm: đầu tư xây lắp; đầu tư mua sắm máy móc thiết bị; đầu tư tài sản cố định khác. Các tài sản cố định đươc đầu tư có thể là tài sản cố đinh hữu hình hoăc tài sản cố đinh vô hình. + Đầu tư tài sản ngắn hạn: Đây là khoản đầu tư nhằm hình thành các tài sản ngắn hạn cần thiết để đảm bảo cho các hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp được tiến hành bình thường.

Nhu cầu đầu tư tài sản ngắn hạn phụ thuộc vào đặc điểm của hoạt động sản xuất kinh doanh và nhu cầu tăng trưởng của doanh nghiệp. + Đầu tư tài sản tài chính: Các doanh nghiệp có thể đầu tư vào các tài sản tài chính như mua cổ phiếu, trái phiếu hoặc tham gia góp vốn liên doanh với các doanh nghiệp khác. Hoạt động đầu tư tài chính này ngày càng có tỷ trọng cao và mang lại nhiều lợi ích cho các doanh nghiệp, cả phía đầu tư lẫn phía nhận đầu tư. Phân loại đầu tư theo cơ cấu tài sản đầu tư giúp các nhà quản lý tài chính xây dựng được một kết cấu tài sản thích hợp nhằm đa dạng hóa đầu tư, tận dụng được năng lực sản xuất nói riêng và năng lực hoạt động nói chung, đồng thời nâng cao hiệu quả của hoạt động đầu tư.

- Theo mục đích đầu tư: Có thể phân loại đầu tư của doanh nghiệp thành: đầu tư tăng năng lực sản xuất; đầu tư đổi mới sản phẩm; đầu tư đổi mới thiết bị; đầu tư mở rộng sản xuất kinh doanh; đầu tư nâng cao chất lượng sản phẩm; đầu tư mở rộng thị trường tiêu thụ sản phẩm. Việc phân loại này giúp các nhà quản lý tài chính xác định hướng đầu tư và kiểm soát được tình hình đầu tư theo những mục tiêu đã định. - Theo thời hạn đầu tư, có thể phân loại đầu tư của doanh nghiệp ra thành đầu tư ngắn hạn và đầu tư dài hạn. Trong đó, đầu tư dài hạn được hiểu là sự bỏ vốn có tính chất dài hạn.

Vai trò của hoạt động đầu tư Hoạt động đầu tư quyết định sự ra đời, tồn tại và phát triển của mỗi doanh nghiệp. Để tạo dựng cơ sở vật chất, kỹ thuật cho sự ra đời của bất kỳ doanh nghiệp nào đều cần phải xây dựng nhà xưởng, cơ sở hạ tầng, mua sắm tài sản, trang thiết bị.Do đó đầu tư cho nhà xưởng, máy móc và tài sản cố định là yếu tố đầu tiên cần phải có để hình thành nên các cơ sở sản xuất kinh doanh, tạo điều kiện cho các cơ sở này tiến hành hoạt động. Bên cạnh đó, đầu tư giúp mở rộng hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp, là cơ sở/nền tảng giúp doanh nghiệp tiến tới phát triển bền vững. Bằng cách đầu tư vào nâng cấp công nghệ, tăng cường sản xuất, mở rộng sản phẩm/dịch vụ, hoặc thâm nhập vào các ngành mới, doanh nghiệp có thể thúc đẩy sự đa dạng hóa và phát triển trên nhiều mặt.

Từ đó là nền tảng cho doanh nghiệp trong việc tìm kiếm các cơ hội mới để phát triển. Bằng cách đầu tư vào các dự án tiềm năng, doanh nghiệp có thể mở rộng phạm vi hoạt động, thâm nhập vào các thị trường mới. Nhờ vào việc tìm kiếm và khai thác những cơ hội này, doanh nghiệp có thể tối đa hóa lợi nhuận và củng cố vị thế cạnh tranh trên thị trường. Cuối cùng, danh tiếng của một doanh nghiệp đôi khi phụ thuộc vào hoạt động đầu tư của họ.

Doanh nghiệp không chỉ nhận được những giá trị kinh tế từ các dự án đầu tư thành công mà còn chứng minh được khả năng đánh giá và quản trị dự án của mình. Từ đó tăng uy tín và danh tiếng của doanh nghiệp đối với các nhà đầu tư trên thị trường. Đồng thời, việc thực hiện trách nhiệm xã hội, bảo vệ môi trường và đóng góp vào sự phát triển xã hội thông qua các dự án đầu tư là cơ hội để doanh nghiệp xây dựng hình ảnh tích cực và đạt được lòng tin từ phía khách hàng. Rủi ro địa chính trị 1.

Khái niệm rủi ro địa chính trị * Khái niệm rủi ro Có rất nhiều cách định nghĩa được đưa ra khi nhắc đến “rủi ro”.Willent (1951), “Rủi ro là sự không chắc chắn về tổn thất” hay rủi ro là một tình huống mà ở đó các điều xảy ra không được biết một cách chắc chắn. Bên cạnh đó, cách tiếp cận rủi ro đi kèm với tổn thất cũng được John Haynes (1995) và Irving Pfeffer (1956) chỉ ra khi định nghĩa về rủi ro: “Rủi ro là khả năng xảy ra tổn thất”. Tuy nhiên khác với 8 các nghiên cứu đi trước, Frank H. Knight (1997) lại tiếp cận khái niệm rủi ro theo một khía cạnh khác khi định nghĩa “Rủi ro là sự không chắc chắn có thể đo lường được”.

Nói tóm lại, rủi ro có thể được hiểu là khả năng xảy ra sự khác biệt giữa kết quả thực tế và kì vọng theo kế hoạch, có khả năng gây ra tổn thất và đem lại những tác động tiêu cực.