MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Hiện nay Chương trình phát thanh tiếng dân tộc là phương tiện truyền tải đắc lực, là cầu nối giữa Đảng, Nhà nước và đồng bào dân tộc thiểu số. Ở góc độ của Đảng, Nhà nước và các cơ quan quản lý nhà nước cấp địa phương, phát thanh tiếng dân tộc từ lâu đã trở thành một trong những công cụ của cấp ủy Đảng, chính quyền địa phương trong công tác lãnh đạo, chỉ đạo, quản lý, điều hành để phát triển kinh tế, xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số, vùng khó khăn trên cả nước. Ở góc độ đồng bào dân tộc, phát thanh được coi là kênh thông tin tuyên truyền giúp nhân dân nắm bắt được các chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước và các cấp chính quyền địa phương.
Sự hiểu biết của các dân tộc thiểu số về các chính sách của Đảng và Nhà nước dành cho họ có tầm quan trọng to lớn đối với việc phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Nếu không hiểu đúng và đầy đủ người dân không thực hiện theo các chủ trương, chính sách đề ra, hoặc có thể có những hành vi vi phạm, gây hậu quả xấu, nghiêm trọng hơn có thể tạo điều kiện cho kẻ xấu lợi dụng, xuyên tạc gây ra chia rẽ dân tộc, mất ổn định khu vực. Do vậy, một chương trình phát thanh bằng tiếng dân tộc hay, có tác động tích cực đến đồng bào dân tộc thiểu số là điều rất cần thiết, bằng những tin, phóng sự của phóng viên thực hiện, thông qua giọng đọc của phát thanh viên sẽ truyền tải trực tiếp đến thính giả là những người ở vùng dân tộc, từ đó, tạo ra hiệu ứng, liên kết của khán giả với các chương trình cũng như thông qua đó để họ thực hiện trong cuộc sống hàng ngày. Là một trong những kênh truyền thông hữu hiệu nhất tới đồng bào dân tộc thiểu số, chương trình phát thanh dành cho nhóm đối tượng công chúng là người dân tộc thiểu số hay còn gọi là công chúng chuyên biệt đang ngày một phát triển.
7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Lạng Sơn là một tỉnh biên giới nằm ở phía Đông Bắc nước ta có các dân tộc ít người chiếm số đông (84,74 % tổng số dân của tỉnh). Là nơi chung sống của nhiều dân tộc anh em, trong đó người Nùng chiếm 42,8%, người Tày chiếm 35,4%, người Kinh chiếm 17,11%, người Dao chiếm 3,5%, dân tộc Hoa, Sán Chay, Mông và các dân tộc khác chiếm khoảng 1,19%. Với đặc thù là tỉnh biên giới, lại có nhiều đồng bào dân tộc thiểu số, nên công tác tuyên truyền giáo dục chính trị, tư tưởng của tỉnh Lạng Sơn được Đảng và các cấp chính quyền đặc biệt quan tâm. Công tác truyền thông tới đồng bào dân tộc thiểu số tại tỉnh vẫn bao gồm 3 kênh chính: truyền hình, phát thanh và báo chí.
Tuy nhiên, với tình hình phát triển kinh tế còn nhiều hạn chế, số lượng đồng bào tại tỉnh tiếp cận kênh thông tin này không nhiều. Đối với kênh báo chí, mặc dù có nhiều tờ báo in được cấp miễn phí cho đồng bào, nhưng tỷ lệ người đọc báo không cao, nhiều bài viết đề cập đến những vấn đề vĩ mô trong khi đồng bào dân tộc thiểu số có lối sống tư duy đơn giản, mộc mạc, muốn biết những gì gần gũi với cuộc sống của mình. Do vậy, kênh truyền thông thông dụng và hiệu quả nhất vẫn là kênh phát thanh, cần tăng cường việc điều tra thính giả để nắm bắt nhu cầu, thói quen, tâm lý tiếp cận của đồng bào dân tộc để điều chỉnh nội dung, phương thức truyền tải thông tin cho hợp lý, phù hợp với đồng bào dân tộc của địa phương. Đặc biệt, cần đổi mới, nâng cao chất lượng, tăng thời lượng các chương trình phát thanh dân tộc.
Hiện nay, Đài PT&TH Lạng Sơn đang phát các chương trình thời sự, chương trình tiếng Tày - Nùng và tiếng Dao buổi trưa và buổi tối. Các chương trình phát thanh tiếng Tày - Nùng và tiếng Dao phát sóng chủ yếu phục vụ bà con vùng sâu, vùng xa, những địa phương còn khó khăn. Cùng với sự phát triển, đổi mới theo yêu cầu, nhiệm vụ tuyên truyền hiện nay các chương trình 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phát thanh tiếng dân tộc của Đài PT&TH Lạng Sơn đã được nâng cao về chất lượng, nội dung và thời lượng phát sóng. Tuy nhiên, trong các chương trình phát thanh tiếng dân tộc vẫn còn một số hạn chế nhất định như chương trình phát nguội, chưa có phát trực tiếp, âm nhạc của chương trình phát thanh dân tộc ít.
Các chương trình văn nghệ mới bằng tiếng dân tộc ít, chỉ có một số bài hát là thu từ các chương trình văn nghệ quần chúng, nên bài hát phát trong chương trình văn nghệ vẫn chủ yếu các bài cũ trong kho tư liệu. Tin, phóng sự chủ yếu được dịch từ chương trình phát thanh tiếng kinh và chương trình thời sự truyền hình, chưa có sự sáng tạo. Điều này dẫn đến các chương trình phát thanh tiếng dân tộc chưa thật sự thu hút được sự quan tâm, chú ý của bà con. Với mong muốn đánh giá đúng về sự cần thiết tồn tại, vai trò và các tác động của chương trình phát thanh tiếng Tày - Nùng và tiếng Dao của Đài PT&TH Lạng Sơn; đồng thời tìm ra các giải pháp tích cực, có tính khả thi nhằm nâng cao chất lượng, số lượng của chương trình phát thanh phục vụ đồng bào, góp phần vào sự thành công của ngành phát thanh truyền hình đối với đối tượng là công chúng chuyên biệt cũng như hoàn thiện các sứ mệnh của chương trình phát thanh trong công tác tuyên truyền giáo dục chính trị, tư tưởng của Đảng, Nhà nước và các cấp chính quyền địa phương, tác giả quyết định chọn đề tài “Tác động của phát thanh tiếng dân tộc của Đài PT-TH Lạng Sơn đối với cộng đồng dân tộc địa phương” làm đề tài cho luận văn Thạc sĩ Báo chí học của mình.
Lịch sử nghiên cứu Vấn đề “Tác động của phát thanh tiếng dân tộc của Đài PT-TH Lạng Sơn đối với cộng đồng dân tộc địa phương” là một nghiên cứu mới. Lượng luận văn thạc sĩ viết về phát thanh dân tộc là rất ít. Chủ yếu viết về vấn đề nhỏ, xoay quanh vấn đề của các Đài địa phương, đài cấp huyện hoặc các luận văn chỉ viết về chương trình truyền hình tiếng dân tộc. Hiện nay, chưa có 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com công trình nghiên cứu nào chuyên sâu về lý thuyết tác động của chương trình phát thanh tiếng dân tộc đối với cộng đồng dân tộc địa phương, chưa có những cuốn sách, giáo trình chuyên về tác động của chương trình phát thanh tiếng dân tộc đối với cộng đồng dân tộc địa phương… Có thể khẳng định cho đến nay, những công trình nghiên cứu khoa học viết về chương trình phát thanh tiếng dân tộc còn ít và hiếm hoi, dường như chưa được khảo sát kỹ lưỡng, chưa được nghiên cứu cơ bản, đã có những công trình ở mức độ khác nhau đề cập đến nhưng chưa cụ thể, chi tiết.
Qua tìm hiểu từ thư viện của Khoa Báo chí & Truyền thông, thư viện số của Trường Đại học Khoa học xã hội & Nhân văn, thu thập kiến thức, tài liệu từ Internet, tác giả luận văn nhận thấy có một số tác giả đã nghiên cứu về chương trình phát thanh tiếng dân tộc theo nhiều hướng tiếp cận khác nhau. Cụ thể: Về các công trình nghiên cứu, lý luận, giáo trình đã xuất bản thành sách đã có: - Cuốn chuyên luận Nghề báo nói của tác giả Nguyễn Đình Lương do Nhà xuất bản Văn hoá - Thông tin ấn hành năm 1993. Nội dung sách gồm bảy phần, trong đó đã đề cập một cách tổng quát về đặc trưng, phương pháp, thể tài và những vấn đề thuộc về nguyên lý, kỹ năng và quy trình nghề báo phát thanh; phát thanh với thính giả,… [20] - Tài liệu Hướng dẫn sản xuất chương trình phát thanh" của Lois Baird, Trường Phát thanh Truyền hình và Điện ảnh Ôxtrâylia, do Đài Tiếng nói Việt Nam (TNVN) dịch và lưu hành nội bộ năm 2000. [34] Cuốn Cẩm nang hướng dẫn phát thanh trực tiếp cũng đã nêu một vài lời khuyên về sử dụng ngôn ngữ phát thanh nói chung và ngôn ngữ cho người dẫn chương trình trực tiếp nói riêng.
Chẳng hạn, các tác giả nêu yêu cầu: viết ngắn gọn, dễ hiểu, từ rõ nghĩa, dùng câu ngắn, không diễn đạt vòng vo, dùng 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com từ giàu hình ảnh, làm tròn số, dùng từ phù hợp với từng đối tượng thính giả. Các tác giả cũng đưa ra một số lời khuyên đối với phát thanh viên như: nhấn âm chính xác, ngắt hơi chuẩn xác, chuẩn bị trước văn bản bằng các ký hiệu hỗ trợ việc đọc; ngữ điệu phải tự nhiên, cách phát âm phải rành mạch, tốc độ nói phải phù hợp với từng thể loại, từng nội dung thông tin. Các tác giả cũng đề cao vai trò của việc nhấn âm, ngừng nghỉ, sự khác biệt về độ cao thấp của giọng, tốc độ, âm lượng trong thể hiện lời nói trên sóng [32] Trong cuốn Ngôn ngữ báo chí của Vũ Quang Hào, tác giả dành một chương viết về Ngôn ngữ phát thanh. Trong đó, tác giả cũng đề cập đến nhiều nội dung của ngôn ngữ phát thanh, như: đặc tính của ngôn ngữ phát thanh, chuẩn mực của ngôn ngữ phát thanh, những yếu tố chi phối tính hiệu quả của ngôn ngữ phát thanh.
Đáng chú ý, tác giả khẳng định: ngôn ngữ phát thanh là một thứ ngôn ngữ kết hợp phức tạp các chuẩn của cả ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết, và, để tăng tính hiệu quả của ngôn ngữ phát thanh, không thể không tính đến các yếu tố nghệ thuật đọc hoặc nói; sự điều chỉnh cao độ, cường độ và tốc độ của giọng đọc. Tác giả cũng lược khảo và nhận xét về ngôn ngữ của văn bản phát thanh ở các khía cạnh: độ dài câu, cấu trúc câu, vấn đề âm hưởng trong văn bản phát thanh, vấn đề dùng chữ tắt, danh pháp, số liệu, ký hiệu trong văn bản phát thanh. [15] - Giáo trình Báo chí phát thanh do 13 tác giả ở Phân viện Báo chí và Tuyên truyền và Đài TNVN viết (do Nhà xuất bản Văn hoá - Thông tin ấn hành năm 2002) có tổng cộng 20 chương, đề cập một cách khá toàn diện về những vấn đề của phát thanh Việt Nam hiện đại. [17] - Chuyên luận: Lý luận báo phát thanh của Đức Dũng (do Nhà xuất bản Văn hoá - Thông tin ấn hành năm 2003) gồm 9 chương, trong đó đề cập đến những vấn đề của đặc trưng loại hình và các thể loại báo phát thanh.