CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN HOẠT ĐỘNG NGOẠI GIAO VĂN HÓA VÀ DU LỊCH 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NGOẠI GIAO VĂN HÓA VÀ DU LỊCH Trọng tâm của chương này bao gồm một số khái niệm liên quan đến ngoại giao văn hóa cùng với một số nghiên cứu thực nghiệm đi trước chỉ ra những mặt tác động của ngoại giao văn hóa đến phát triển du lịch. Theo đó, nó sẽ được sử dụng làm nền tảng để tiếp cận với đối tượng nghiên cứu của luận văn. Một số khái niệm cơ bản về ngoại giao văn hóa 1.
Khái niệm Ngoại giao Từ “ngoại giao” xuất phát từ chữ “Diploma” trong tiếng Hy Lạp, từ đó, chúng ta có từ ngoại giao (Diplomacy) như hiện nay vẫn dùng. Và mặc dù là từ “ngoại giao” này đã xuất hiện từ rất lâu nhưng đến nay vẫn còn nhiều cách hiểu về nó. Chẳng hạn như trong từ điển Oxford tiếng Anh đã định nghĩa ngoại giao như sau: “Ngoại giao là việc tiến hành quan hệ quốc tế bằng cách đàm phán, là phương pháp mà các đại sứ, công sứ… sử dụng để điều chỉnh và tiến hành các quan hệ đó, là công tác hoặc nghệ thuật của nhà ngoại giao” (H. Hay theo José Calvet De Magalhães (Đức), khái niệm ngoại giao được xét theo 2 nghĩa sau: “Theo nghĩa hẹp, ngoại giao được tiến hành theo phương thức hòa bình (quan hệ song phương, đa phương thông qua đàm phán; quan hệ đơn phương thông qua tuyên truyền, trinh sát, can thiệp chính trị, kinh tế).
Theo nghĩa rộng, ngoại giao, bên cạnh phương thức hòa bình vốn có, cũng sử dụng những liệu pháp phi hòa bình như: Đe dọa bằng vũ lực; chế tài kinh tế (cấm vận); dùng quân sự uy hiếp và gây sức ép hay tiến hành chiến tranh” (Phạm Thái Việt và Lý Thị Hải Yến, 2012). Ngoại giao vừa là nghệ thuật mà cũng là kỹ thuật tiến hành các cuộc đàm phán giữa đại diện của các nhóm hoặc các quốc gia. Nó thường đề cập đến ngoại giao quốc tế, việc tiến hành các mối quan hệ quốc tế thông qua sự can thiệp của các nhà ngoại giao chuyên nghiệp liên quan đến các vấn đề xây dựng hòa bình, thương mại, chiến tranh, kinh tế, văn hóa, môi trường và nhân quyền. Phần này lập luận rằng ngoại giao 15 là phương tiện để các quốc gia trên toàn thế giới tiến hành các công việc của mình theo những cách thức riêng để đảm bảo các mối quan hệ hòa bình (David Kimanzi Musyoka, 2019).
Ở Việt Nam, cũng có một số định nghĩa về ngoại giao, trong đó có định nghĩa về ngoại giao của tác giả Vũ Dương Huân. Định nghĩa được rút ra dựa trên nhiều khía cạnh khác nhau, chia theo nghĩa hẹp và nghĩa rộng: “Theo nghĩa hẹp, ngoại giao là nghệ thuật đàm phán. Theo nghĩa rộng, ngoại giao là hoạt động của nhà nước trong lĩnh vực đối ngoại. Đây là công cụ hòa bình, nhằm thực hiện mục tiêu, nhiệm vụ chính sách đối ngoại của quốc gia.
Hoạt động này thuộc phạm vi của tất cả các cơ quan chuyên trách về quan hệ đối ngoại ở trung ương cũng như ở nước ngoài. Mặt khác, nhà ngoại giao là những cán bộ làm công tác đối ngoại nhà nước; là khoa học và nghệ thuật, trước hết là nghệ thuật đàm phán, mang tính giai cấp và tính dân tộc sâu sắc (Vũ Dương Huân, 2018). Dù cách hiểu nào, dù ở quốc gia nào hay trong bối cảnh nào, không thể phủ nhận tầm quan trọng của ngoại giao trong hoạt động điều tiết kinh tế - chính trị một đất nước. Ngoại giao đã thật sự trở thành một công cụ đắc lực hay nói cách khác, ngoại giao như là một kế sách hòa bình nhằm giúp cho quốc gia có thể đạt được lợi ích mong muốn.
Hoạt động ngoại giao đạt hiệu quả sẽ giúp quốc gia tạo nên vị thế cao trên trường thế giới. Từ đó, hình thành một sức ảnh hưởng mạnh về chính trị, sức ảnh hưởng này sẽ lan tỏa đến các quốc gia khác trong các diễn đàn quốc tế. Nhờ vậy, chiếm được sự đồng thuận cao trong các phiên thương thảo về kinh tế, chính trị, v. ở các hội nghị quốc tế.
Kết quả là quốc gia sẽ thực hiện được mong muốn của mình về một hợp tác song phương hay đa phương về kinh tế, chính trị, an ninh, văn hóa, v. trên tinh thần đoàn kết, hòa bình và cùng có lợi. Khái niệm Ngoại giao văn hóa Khái niệm ngoại giao văn hóa là sự giao thoa của hai khái niệm: khái niệm ngoại giao và khái niệm văn hóa. Ngoại giao văn hóa (NGVH) từng bước một trở thành phương tiện và mục tiêu quan trọng trong ngoại giao.
Có nhiều khái niệm khác nhau về ngoại giao văn hóa, có thể chỉ ra một số trường hợp dưới đây. 16 Milton Cummings thuộc trường Đại học Johns Hopkins Hoa Kỳ cho rằng: “Ngoại giao văn hóa là sự giao lưu về tư tưởng, thông tin, nghệ thuật và các hình thức văn hóa khác, được tiến hành nhằm thúc đẩy sự hiểu biết hai bên giữa các quốc gia và dân tộc” (Trịnh Thanh Mai, 2019). Hay theo Bành Tân Lương: “Hàm nghĩa cụ thể của ngoại giao văn hóa là hoạt động ngoại giao của quốc gia có chủ quyền, lấy việc duy trì lợi ích văn hóa nước mình và thực thi chiến lược văn hóa đối ngoại quốc gia là mục đích, dưới sự chỉ đạo của một chính sách văn hóa đối ngoại nhất định, triển khai dựa vào mọi thủ đoạn hòa bình bao gồm cả thủ đoạn văn hóa” (Lý Thị Hải Yến và Trần Thị Hương, 2020). Ngoại giao văn hóa là tất cả về sự hiểu biết lẫn nhau dẫn đến sự tin cậy, là cơ sở để người ta có thể bắt đầu hợp tác, kinh doanh, hòa bình, v.
Theo nghĩa này, cần lưu ý sự khác biệt giữa ngoại giao văn hóa và tuyên truyền, là một hoạt động đặc biệt của có tính chất thiên vị hoặc gây hiểu lầm, được sử dụng để thúc đẩy một quan điểm hoặc mục đích chính trị. Ngược lại, ngoại giao văn hóa dựa trên các giá trị và niềm tin như tôn trọng và thừa nhận sự đa dạng và di sản văn hóa; đối thoại liên văn hóa toàn cầu; công bằng, bình đẳng và phụ thuộc lẫn nhau; bảo vệ nhân quyền quốc tế và hòa bình, ổn định toàn cầu (Ambassador Cynthia P. Cũng đồng quan điểm với Ambassador Cynthia P. Schneider vừa nêu trên, Harvey B.
Feigenbaum xem hoạt động NGVH như chất keo kết dính các xã hội dân sự, nhằm cải thiện quan hệ quốc tế và đạt được những thỏa thuận trong các lĩnh vực như thương mại, đầu tư, di trú và an ninh. Hiểu biết về văn hóa của các dân tộc và quốc gia khác là điều cần thiết để hợp tác quốc tế và thương mại thành công trong thị trường ngày càng toàn cầu ngày nay. Bên cạnh đó, tác giả này còn chỉ ra sự chia rẽ trong các hoạt động NGVH có thể chia rẽ một xã hội, làm cho thị trường, luật pháp và các quy định của xã hội đó không thể hoạt động được, ít nhất là một phần (Harvey B. Ở Việt Nam, Bộ Ngoại giao kết hợp với Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO) cùng đưa ra định nghĩa: “Ngoại giao văn hóa là một hoạt động đối ngoại, được nhà nước tổ chức, ủng hộ hoặc bảo trợ.
Hoạt động ngoại giao văn hóa được triển khai trong một thời gian nhất định nhằm đạt được những mục 17 tiêu chính trị bằng các hình thức văn hóa như: nghệ thuật, lịch sử, ẩm thực, phim, ấn phẩm, văn học’’ (Bộ Ngoại giao, 1995). Có cùng quan điểm như vậy, Phạm Thái Việt và Lý Thị Hải Yến cho rằng ngoại giao văn hóa là “một hoạt động ngoại giao đặc thù, sử dụng công cụ công văn hóa để đạt được các mục tiêu của ngoại giao và sử dụng ngoại giao để tôn vinh vẻ đẹp của văn hóa. Các hoạt động NGVH được thực hiện thông qua việc áp dụng các hình thức văn hóa, nghệ thuật bao gồm: nghệ thuật, lịch sử, tư tưởng, truyền thống văn hóa, thông tin, ẩm thực, các ấn phẩm văn học…” (Phạm Thái Việt và Lý Thị Hải Yến, 2012). Ở một góc độ khác, Vũ Dương Huân có cái nhìn về ngoại giao văn hóa như sau: “Ngoại giao văn hóa là lĩnh vực đặc biệt của hoạt động ngoại giao, liên quan đến việc sử dụng văn hóa như là đối tượng và phương tiện nhằm đạt những mục tiêu cơ bản của chính sách đối ngoại của quốc gia, tạo hình ảnh tốt đẹp của đất nước, quảng bá văn hóa và ngôn ngữ quốc gia” (Vũ Dương Huân, 2018).
Đề cập đến vai trò của ngoại giao văn hóa, thực tiễn cho thấy rằng ngoại giao văn hóa có tầm quan trọng sâu sắc đối với một quốc gia, vì nó ảnh hưởng đến hiệu quả của nhiều hoạt động trên nhiều lĩnh vực khác nhau. Tầm quan trọng của ngoại giao văn hóa được thể hiện rõ nét trong Công ước Viên (Vienna Convention on Diplomatic Relations) về quan hệ ngoại giao giữa các nước trên thế giới. Công ước này được Liên Hiệp Quốc thông qua tại Vienna – Áo, vào năm 1961. Trong điều 3 mục 1e của công ước đã đề cập đến việc ‘‘Thúc đẩy quan hệ hữu nghị và phát triển quan hệ kinh tế, văn hóa và khoa học giữa Nước cử đi và Nước tiếp nhận’’ (Công ước Viên, 1961).
Liên quan đến vai trò ngoại giao văn hóa, nghiên cứu của Cynthia P. Schneider về Hoa Kỳ đã nêu quan điểm của mình về ngoại giao văn hóa, đồng thời nhấn mạnh đến tầm quan trọng của nó đối với đất nước Hoa Kỳ nói riêng và trong hoạt động quan hệ quốc tế giữa các quốc gia nói chung. Nghiên cứu này chỉ ra rằng: ‘‘Ngoại giao văn hóa là trao đổi ý tưởng, thông tin, nghệ thuật và các khía cạnh khác của văn hóa giữa các quốc gia và dân tộc của họ để thúc đẩy sự hiểu biết lẫn nhau. Nó tạo thành một thành phần quan trọng trong nỗ lực rộng lớn hơn của ngoại giao công 18 chúng, về cơ bản bao gồm tất cả những gì một quốc gia làm để giải thích về mình với thế giới.
Vì phần lớn ngoại giao văn hóa bao gồm các hình thức mà các quốc gia chia sẻ, thể hiện sáng tạo của họ, nên nó vốn dĩ rất thú vị và do đó, có thể là một trong những công cụ hiệu quả nhất trong bất kỳ công cụ ngoại giao nào’’. Chính phủ Hoa kỳ đã nỗ lực sử dụng ngoại giao văn hóa như một công cụ rất hiệu quả để phổ biến những thông tin về Hoa Kỳ cho thế giới.