Tác động của hoạt động kinh doanh phi lãi đến hiệu quả hoạt động của ngân hàng thương mại Việt Nam

Nghiên cứu tác động của hoạt động kinh doanh ngoài lãi đến hiệu quả ngân hàng thương mại Việt Nam, khóa luận của Nguyễn Ngọc Xuân Minh và Đặng Trí Dũng.

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Xuân Minh
• Người hướng dẫn: ThS. Đặng Trí Dũng
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính – Ngân Hàng
• Đề tài: Tác Động Của Hoạt Động Kinh Doanh Phi Lãi Đến Hiệu Quả Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• TÓM TẮT
• LỜI CAM ĐOAN / LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC SƠ ĐỒ
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Đóng góp của đề tài
• 1.7. Kết cấu bài nghiên cứu
• 1.8. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ HOẠT ĐỘNG NGOÀI LÃI, HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG VÀ LỢI NHUẬN CỦA NGÂN HÀNG
• 2.1. Cơ sở lý thuyết và các thực nghiệm nghiên cứu
• 2.1.1. Kinh doanh ngoài lãi và lợi nhuận của NHTM
• 2.1.2. Hiệu quả hoạt động của NHTM
• 2.1.3. Các chỉ tiêu phản ánh hiệu quả hoạt động của ngân hàng
• 2.2. Tổng quan nghiên cứu
• 2.2.1. Tỷ lệ kinh doanh phi lãi
• 2.2.2. Hiệu quả hoạt động và lợi nhuận
• 2.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: MÔ HÌNH VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Nguồn dữ liệu
• 3.2. Kỹ thuật chọn mẫu
• 3.3. Phương pháp ước lượng biến
• 3.3.1. Ước lượng biến NTR
• 3.3.2. Ước lượng biến SIZE
• 3.3.3. Ước lượng biến NPL (Non-performing loan ratio – Chất lượng tài sản)
• 3.3.4. Ước lượng biến EQUITY (Độ phù hợp vốn)
• 3.3.5. Ước lượng biến LOAN (Cấu trúc tài sản)
• 3.3.6. Ước lượng biến DTL (Cấu trúc tài trợ)
• 3.3.7. Biến tăng trưởng kinh tế (GDP)
• 3.3.8. Biến tỷ lệ lạm phát (INF)
• 3.4. Mô hình ước lượng sử dụng
• 3.4.1. Mô hình hồi quy gộp (Pooled OLS)
• 3.4.2. Mô hình tác động cố định (FEM)
• 3.4.3. Mô hình tác động ngẫu nhiên (REM)
• 3.4.4. Phương pháp bình phương tối thiểu tổng quát khả thi (FGLS – Feasible Generalized Least Squares)
• 3.5. Phương pháp hồi quy
• 3.6. Các biến dùng trong mô hình
• 3.7. Phương pháp thực hiện mô hình nghiên cứu
• 3.8. Mô hình nghiên cứu
• 3.9. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: THỰC HIỆN VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Kết quả thống kê mô tả dữ liệu
• 4.1.1. Mô tả thống kê các biến
• 4.1.2. Xu hướng thay đổi của ROA và NTR
• 4.2. Phân tích tương quan
• 4.2.1. Mối quan hệ tương quan giữa biến phụ thuộc và các biến độc lập
• 4.2.2. Mối quan hệ tương quan giữa các biến độc lập
• 4.3. Ước lượng mô hình hồi quy theo phương pháp Pooled OLS, FEM, REM
• 4.3.1. So sánh giữa mô hình Pooled OLS và FEM
• 4.3.2. So sánh giữa mô hình FEM và REM
• 4.4. Kiểm định phương sai của sai số thay đổi
• 4.5. Kiểm định tự tương quan
• 4.6. Kiểm định đa cộng tuyến
• 4.7. Khắc phục hiện tượng phương sai thay đổi bằng phương pháp FGLS
• 4.8. Kiểm tra tiên đoán phần dư
• 4.9. Kiểm tra phân phối chuẩn của phần dư
• 4.10. Kết quả nghiên cứu
• 4.11. KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 5.1. Một số khuyến nghị
• 5.2. Hạn chế của đề tài
• 5.3. Hướng nghiên cứu tiếp theo được đề xuất
• 5.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 5
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về tác động của hoạt động kinh doanh phi lãi

Hoạt động kinh doanh phi lãi đang trở thành một xu hướng quan trọng trong ngành ngân hàng thương mại Việt Nam. Nghiên cứu này sẽ phân tích tác động của các hoạt động này đến hiệu quả hoạt động của ngân hàng. Các ngân hàng thương mại đang dần nhận ra rằng việc phát triển các dịch vụ phi lãi không chỉ giúp tăng doanh thu mà còn giảm thiểu rủi ro từ hoạt động tín dụng truyền thống.

1.1. Định nghĩa hoạt động kinh doanh phi lãi

Hoạt động kinh doanh phi lãi bao gồm các dịch vụ như tư vấn tài chính, môi giới, và chuyển tiền. Những dịch vụ này không tạo ra lãi suất nhưng vẫn đóng góp vào tổng thu nhập của ngân hàng.

1.2. Tầm quan trọng của hoạt động phi lãi trong ngân hàng

Hoạt động phi lãi giúp ngân hàng đa dạng hóa nguồn thu nhập, giảm thiểu rủi ro và tăng cường khả năng cạnh tranh trên thị trường.

II. Vấn đề và thách thức trong hoạt động kinh doanh phi lãi

Mặc dù hoạt động kinh doanh phi lãi mang lại nhiều lợi ích, nhưng cũng tồn tại không ít thách thức. Các ngân hàng thương mại Việt Nam vẫn phụ thuộc nhiều vào thu nhập từ lãi suất, dẫn đến việc chưa khai thác hết tiềm năng của hoạt động phi lãi.

2.1. Rủi ro từ việc phụ thuộc vào thu nhập lãi

Việc phụ thuộc vào thu nhập lãi có thể dẫn đến rủi ro cao, đặc biệt trong bối cảnh nợ xấu gia tăng và cạnh tranh khốc liệt.

2.2. Khó khăn trong việc phát triển dịch vụ phi lãi

Nhiều ngân hàng gặp khó khăn trong việc phát triển các dịch vụ phi lãi do thiếu nguồn lực và chiến lược rõ ràng.

III. Phương pháp phát triển hoạt động kinh doanh phi lãi hiệu quả

Để tối ưu hóa hiệu quả từ hoạt động kinh doanh phi lãi, các ngân hàng cần áp dụng những phương pháp và chiến lược phù hợp. Việc phát triển song song giữa hoạt động truyền thống và phi truyền thống là rất cần thiết.

3.1. Chiến lược phát triển dịch vụ phi lãi

Các ngân hàng cần xây dựng chiến lược phát triển dịch vụ phi lãi rõ ràng, bao gồm việc nghiên cứu thị trường và nhu cầu khách hàng.

3.2. Đầu tư vào công nghệ và nhân lực

Đầu tư vào công nghệ và đào tạo nhân lực là yếu tố quan trọng giúp ngân hàng nâng cao chất lượng dịch vụ phi lãi.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng hoạt động kinh doanh phi lãi có tác động tích cực đến hiệu quả hoạt động của ngân hàng thương mại Việt Nam. Các ngân hàng có thể gia tăng lợi nhuận thông qua việc phát triển các dịch vụ phi lãi.

4.1. Kết quả từ các ngân hàng thương mại

Nghiên cứu cho thấy rằng các ngân hàng có tỷ lệ thu nhập phi lãi cao hơn thường có hiệu quả hoạt động tốt hơn.

4.2. Các mô hình thành công trong phát triển phi lãi

Một số ngân hàng đã áp dụng thành công các mô hình dịch vụ phi lãi, từ đó tạo ra nguồn thu ổn định và bền vững.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho hoạt động phi lãi

Hoạt động kinh doanh phi lãi sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của ngân hàng thương mại Việt Nam. Các ngân hàng cần có những chiến lược rõ ràng để phát triển và tối ưu hóa nguồn thu từ hoạt động này.

5.1. Đề xuất chính sách cho ngân hàng

Ngân hàng cần xây dựng các chính sách khuyến khích phát triển dịch vụ phi lãi, đồng thời cải thiện quy trình quản lý rủi ro.

5.2. Tương lai của hoạt động phi lãi tại Việt Nam

Dự báo rằng hoạt động phi lãi sẽ ngày càng phát triển mạnh mẽ, đóng góp lớn vào lợi nhuận và hiệu quả hoạt động của ngân hàng.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu và việc Việt Nam ký kết hàng loạt hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (CPTPP, EVFTA, AFTA), hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM) nội địa đang chịu áp lực cạnh tranh gay gắt từ các định chế tài chính quốc tế. Tại các thị trường phát triển như Mỹ và Châu Âu, thu nhập ngoài lãi (Non-Interest Income - NII) chiếm từ 40% đến hơn 50% tổng thu nhập hoạt động. Ngược lại, tại Việt Nam, nguồn thu của các NHTM giai đoạn 2009–2018 vẫn phụ thuộc nặng nề vào tín dụng truyền thống (chiếm trên 75–80% cơ cấu doanh thu), khiến biên lãi ròng (NIM) dễ bị tổn thương trước biến động vĩ mô và rủi ro nợ xấu gia tăng.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  VẤN ĐỀ CỐT LÕI CỦA NHTM VIỆT NAM                      |
+-------------------------------------------------------------------------+
| [Phụ thuộc >75% Tín dụng] -> [Rủi ro NPL & NIM giảm] -> [Lợi nhuận giảm]|
|                                   |                                     |
|                                   v                                     |
| [Giải pháp]: Đa dạng hóa nguồn thu sang Hoạt động ngoài lãi (NTR)        |
+-------------------------------------------------------------------------+

Vấn đề đặt ra là mô hình tăng trưởng dựa hoàn toàn vào tín dụng khiến các ngân hàng đối mặt với rủi ro nợ khó đòi khi tỷ lệ nợ xấu (Non-Performing Loans - NPL) vượt ngưỡng 3–5%, gây suy giảm trực tiếp tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA) và vốn chủ sở hữu (ROE).

Mục tiêu dự án

1. Hệ thống hóa cơ sở lý thuyết về hoạt động kinh doanh phi truyền thống (Non-traditional activities) và hiệu quả tài chính của NHTM.
2. Xây dựng mô hình định lượng tính toán chỉ số đa dạng hóa thu nhập (NTR - Non-traditional Trading Rate) dựa trên chỉ số tập trung Herfindahl-Hirschman (HHI).
3. Thu thập và chuẩn hóa bộ dữ liệu bảng (Panel Data) gồm 30 NHTM Việt Nam trong giai đoạn 10 năm (2009–2018) với 300 quan sát.
4. Ước lượng và so sánh 4 mô hình kinh tế lượng: Pooled OLS, Fixed Effects Model (FEM), Random Effects Model (REM) và Feasible Generalized Least Squares (FGLS).
5. Đưa ra các khuyến nghị chiến lược và giải pháp chính sách nhằm tối ưu hóa cơ cấu thu nhập và kiểm soát rủi ro hoạt động ngân hàng.

Phương pháp tiếp cận sử dụng mô hình hồi quy dữ liệu bảng đa biến giúp cô lập tác động thuần túy của hoạt động phi lãi đối với khả năng sinh lời, kiểm soát đồng thời các yếu tố vi mô đặc thù của ngân hàng và các cú sốc kinh tế vĩ mô.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Nghiên cứu hiệu quả hoạt động ngân hàng thường áp dụng nhiều phương pháp khác nhau với các ưu - nhược điểm riêng biệt:

Phương pháp	Ưu điểm	Nhược điểm	Ứng dụng thực tế
Phân tích CAMELS	Toàn diện về an toàn vốn, thanh khoản, quản trị	Mang tính định tính, phụ thuộc đánh giá chủ quan	Thanh tra, giám sát ngân hàng
Data Envelopment Analysis (DEA)	Đánh giá hiệu quả kỹ thuật phi tham số đa đầu vào/ra	Nhạy cảm với sai số dữ liệu, không kiểm định giả thuyết	Tối ưu hóa hiệu quả quy mô chi nhánh
Pooled OLS	Đơn giản, dễ ước lượng tham số	Bỏ qua đặc trưng riêng của từng ngân hàng, dễ vi phạm giả định OLS	Phân tích sơ bộ mẫu dữ liệu gộp
Mô hình Dữ liệu bảng (FEM/REM/FGLS)	Kiểm soát dị biệt cá thể, thời gian và khắc phục tự tương quan/phương sai thay đổi	Yêu cầu kiểm định chẩn đoán phức tạp	Đánh giá tác động chính sách và hiệu quả tài chính

Yêu cầu nghiên cứu theo mô hình MoSCoW

• Must have: Xây dựng biến phụ thuộc ROA; đo lường biến NTR qua hệ số HHI; kiểm định đa cộng tuyến (VIF), kiểm định Hausman và kiểm định phương sai sai số thay đổi.
• Should have: Kiểm định tự tương quan chuỗi bằng Wooldridge test; khắc phục toàn diện khuyết tật mô hình bằng ước lượng FGLS.
• Could have: Đánh giá bổ sung tác động lên ROE và biên độ biến động lợi nhuận rủi ro (Risk-adjusted return).
• Won't have: Mô hình hóa chuỗi thời gian đơn lẻ ARIMA do không tận dụng được cấu trúc dữ liệu không gian 30 NHTM.

Thiết kế hệ thống và mô hình dữ liệu

Quy trình xử lý dữ liệu và ước lượng kinh tế lượng được thiết kế theo cấu trúc module:

Ngăn xếp công nghệ và công cụ

• Môi trường tính toán: Stata MP 15.0 / 16.0 chuyên dụng cho hồi quy dữ liệu bảng.
• Xử lý số liệu: Microsoft Excel 2019, Python 3.8 (pandas, numpy, statsmodels).
• Nguồn dữ liệu: BCTC kiểm toán, Báo cáo thường niên 30 NHTM, Cơ sở dữ liệu Ngân hàng Nhà nước, Tổng cục Thống kê (GSO) và World Bank Open Data.

Bảng định nghĩa biến nghiên cứu

$$\text{ROA}{i,t} = \beta_1 + \beta_2\text{NTR}{i,t} + \beta_3\text{SIZE}{i,t} + \beta_4\text{LOAN}{i,t} + \beta_5\text{NPL}{i,t} + \beta_6\text{EQUITY}{i,t} + \beta_7\text{DTL}{i,t} + \beta_8\text{GDP}{i,t} + \beta_9\text{INF}{i,t} + \varepsilon{i,t}$$

Ký hiệu	Tên biến	Công thức xác định	Kỳ vọng dấu
ROA	Tỷ suất sinh lời trên tài sản	$\frac{\text{Lợi nhuận sau thuế}}{\text{Tổng tài sản bình quân}}$	Biến phụ thuộc
NTR	Tỷ lệ kinh doanh ngoài lãi	$1 - \left[ \left(\frac{\text{NON}}{\text{NETOP}}\right)^2 + \left(\frac{\text{NET}}{\text{NETOP}}\right)^2 \right]$	$(+)$
SIZE	Quy mô tài sản	$\ln(\text{Tổng tài sản})$	$(+)$
LOAN	Tỷ lệ dư nợ cho vay	$\frac{\text{Tổng dư nợ cho vay}}{\text{Tổng tài sản}}$	$(+)$
NPL	Tỷ lệ nợ xấu	$\frac{\text{Nợ xấu (Nhóm 3-5)}}{\text{Tổng dư nợ}}$	$(-)$
EQUITY	Độ phù hợp vốn	$\frac{\text{Vốn chủ sở hữu}}{\text{Tổng tài sản}}$	$(+)$
DTL	Cấu trúc tài trợ	$\frac{\text{Tiền gửi khách hàng}}{\text{Tổng nợ phải trả}}$	$(+)$
GDP	Tăng trưởng kinh tế	Tốc độ tăng trưởng GDP thực tế hàng năm (%)	$(+)$
INF	Tỷ lệ lạm phát	Chỉ số giá tiêu dùng CPI bình quân (%)	$(-)$

Phương pháp luận (Methodology)

Nghiên cứu áp dụng quy trình kiểm định kinh tế lượng 5 giai đoạn:

1. Kiểm định F-test: Lựa chọn giữa Pooled OLS và FEM (Kiểm định giả thuyết $H_0$: Các hiệu ứng cố định cá thể bằng 0).
2. Kiểm định Hausman: Lựa chọn giữa FEM và REM (Kiểm định giả thuyết $H_0$: Sai số đặc thù cá thể không tương quan với các biến giải thích).
3. Kiểm định Phương sai sai số thay đổi (Modified Wald / Breusch-Pagan Test): Kiểm tra tính đồng nhất của phương sai sai số.
4. Kiểm định Tự tương quan (Wooldridge Test): Kiểm tra tương quan giữa các phần dư theo thời gian $AR(1)$.
5. Ước lượng FGLS: Sử dụng ma trận trọng số phương sai để loại bỏ hoàn toàn hiện tượng phương sai thay đổi và tự tương quan, đảm bảo ước lượng BLUE (Best Linear Unbiased Estimator).

---

Implementation và kết quả

Quy trình phát triển và thuật toán ước lượng

Chỉ số đa dạng hóa thu nhập NTR được tính toán dựa trên độ đo Herfindahl-Hirschman Index (HHI) biến đổi:

$$\text{NTR}{i,t} = 1 - \left[ \left(\frac{\text{NON}{i,t}}{\text{NETOP}{i,t}}\right)^2 + \left(\frac{\text{NET}{i,t}}{\text{NETOP}_{i,t}}\right)^2 \right]$$

Trong đó:

• $\text{NET}$: Thu nhập thuần từ lãi (Net Interest Income).
• $\text{NON}$: Thu nhập thuần ngoài lãi (Net Non-Interest Income).
• $\text{NETOP} = \text{NET} + \text{NON}$: Tổng thu nhập hoạt động thuần.
• $\text{NTR} \in [0, 0.5]$: Giá trị 0 tương ứng với đơn nhất một nguồn thu nhập; giá trị 0.5 phản ánh sự đa dạng hóa tuyệt đối ($\text{NET} = \text{NON}$).

* Stata Script for Econometric Model Estimation & Diagnostics
clear all
set more off

* 1. Declare Panel Data Structure
xtset bank_id year

* 2. Estimate Pooled OLS, FEM, REM
reg roa ntr size loan npl equity dtl gdp inf
estimates store POOLED_OLS

xtreg roa ntr size loan npl equity dtl gdp inf, fe
estimates store FEM

xtreg roa ntr size loan npl equity dtl gdp inf, re
estimates store REM

* 3. Model Selection Tests
* F-Test for FEM vs OLS
testparm i.bank_id

* Hausman Specification Test
hausman FEM REM

* 4. Diagnostic Tests for REM
xttest0 /* Breusch-Pagan LM Test */
xttest3 /* Modified Wald test for heteroskedasticity (under FE) */
xtserial roa ntr size loan npl equity dtl gdp inf /* Wooldridge test */

* 5. Resolve Model Defects via FGLS (Panel-corrected heteroskedasticity & AR1)
xtgls roa ntr size loan npl equity dtl gdp inf, panels(hetero) corr(ar1)
estimates store FGLS_FINAL

Kiểm định và đánh giá mô hình

Kết quả các kiểm định chẩn đoán kỹ thuật:

• Kiểm định F-test (Pooled OLS vs FEM): Giá trị $p\text{-value} < 0.05$, bác bỏ $H_0$, cho thấy mô hình FEM vượt trội hơn Pooled OLS.
• Kiểm định Hausman (FEM vs REM): Giá trị $p\text{-value} > 0.05$, chưa đủ cơ sở bác bỏ $H_0$, xác định mô hình REM thích hợp hơn FEM.
• Kiểm định khuyết tật: Mô hình REM xuất hiện hiện tượng phương sai sai số thay đổi ($p < 0.05$ trong kiểm định Breusch-Pagan) và tự tương quan tiềm tàng, làm chệch sai số chuẩn của các hệ số hồi quy.
• Kiểm định đa cộng tuyến: Hệ số phóng đại phương sai $\text{VIF} < 5$ (trung bình $\approx 1.8$), loại trừ nguy cơ đa cộng tuyến nghiêm trọng giữa các biến độc lập.

Kết quả ước lượng thực nghiệm

Bảng tổng hợp kết quả ước lượng từ 4 mô hình:

Biến	Pooled OLS	FEM	REM	FGLS (Mô hình chuẩn xác nhất)
NTR	0.0128*	0.0142**	0.0135**	0.0118*** (Tác động dương mạnh)
SIZE	0.0011**	0.0024***	0.0016***	0.0019*** (Tác động dương)
LOAN	0.0035	0.0012	0.0021	0.0008 (Không có ý nghĩa thống kê)
NPL	-0.0542***	-0.0489***	-0.0511***	-0.0463*** (Tác động âm mạnh)
EQUITY	0.0387***	0.0412***	0.0395***	0.0341*** (Tác động dương)
DTL	0.0018	-0.0005	0.0004	0.0002 (Không có ý nghĩa thống kê)
GDP	-0.0015*	-0.0021**	-0.0018*	-0.0014** (Tác động âm)
INF	0.0195*	0.0241**	0.0215**	0.0222*** (Tác động dương)
Khuyết tật	Vi phạm OLS	Giảm bậc tự do	Phương sai thay đổi	Đã khắc phục hoàn toàn

Ghi chú: ***, **, * tương ứng với mức ý nghĩa thống kê 1%, 5% và 10%.

Phương trình hồi quy FGLS cuối cùng:

$$\text{ROA} = \beta_1 + 0.0118\cdot\text{NTR} + 0.0019\cdot\text{SIZE} - 0.0463\cdot\text{NPL} + 0.0341\cdot\text{EQUITY} - 0.0014\cdot\text{GDP} + 0.0222\cdot\text{INF}$$

---

Đổi mới và đóng góp

1. Bằng chứng thực nghiệm định lượng chuẩn xác: Chứng minh hoạt động kinh doanh ngoài lãi ($\text{NTR}$) có tác động tích cực đến khả năng sinh lời ($\text{ROA}$) của NHTM Việt Nam với hệ số hồi quy dương có ý nghĩa thống kê $1%$ ($p < 0.01$). Khi mức độ đa dạng hóa tăng thêm 0.1 đơn vị, ROA bình quân tăng thêm 0.118%.
2. Khắc phục toàn diện khuyết tật kinh tế lượng: So với các nghiên cứu trước đây chỉ dừng lại ở FEM hoặc REM thông thường, đề tài áp dụng mô hình FGLS giúp xử lý triệt để hiện tượng phương sai thay đổi giữa 30 ngân hàng và hiện tượng tự tương quan chuỗi thời gian 10 năm.
3. So sánh với các nghiên cứu tiền nhiệm:

Nghiên cứu	Mẫu & Thời gian	Phương pháp	Kết quả NTR	Biến LOAN & NPL
Hồ Thị Hồng Minh & Nguyễn Thị Cành (2015)	22 NHTM (2007–2013)	SGMM	NTR (+) thuận chiều	LOAN (-) ngược chiều, NPL (-)
Lê Long Hậu & Phạm Xuân Quỳnh (2016)	26 NHTM (2006–2014)	FEM/REM	HHIA (+) thuận chiều	LOAN (+) thuận chiều, EQUITY (+)
Đề tài hiện tại (Nguyễn Ngọc Xuân Minh, 2020)	30 NHTM (2009–2018)	FGLS	NTR (+) thuận chiều (p < 0.01)	LOAN (no effect), NPL (-) rất mạnh

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Kịch bản ứng dụng trong quản trị ngân hàng

+-------------------------------------------------------------------------------+
|                     LỘ TRÌNH CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU DOANH THU                     |
+-------------------------------------------------------------------------------+
| Giai đoạn 1 (0-6 tháng) : Tối ưu hóa hạ tầng Core Banking, API & Phí dịch vụ  |
| Giai đoạn 2 (6-18 tháng): Đẩy mạnh Bancassurance, FX Trading & Wealth Mgmt    |
| Giai đoạn 3 (18-36 tháng): Ra mắt hệ sinh thái số Banking-as-a-Service (BaaS) |
| Giai đoạn 4 (>36 tháng) : Đưa tỷ trọng thu ngoài lãi (NII) vượt ngưỡng 35-40%|
+-------------------------------------------------------------------------------+

1. Phát triển sản phẩm dịch vụ phi tín dụng (Fee-based services): Tận dụng hạ tầng ngân hàng số để mở rộng dịch vụ thanh toán quốc tế, thanh toán điện tử, bảo lãnh, tư vấn đầu tư và phân phối bảo hiểm (Bancassurance).
2. Quản trị rủi ro nợ xấu chủ động: Do hệ số tác động của $\text{NPL}$ lên $\text{ROA}$ là rất lớn ($-0.0463$), việc kiểm soát và phân loại nợ chặt chẽ theo Thông tư 02/2013/TT-NHNN giúp giảm chi phí trích lập dự phòng rủi ro, bảo toàn lợi nhuận ròng.
3. Tăng cường năng lực vốn tự có ($\text{EQUITY}$): Tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản có hệ số tác động dương ($+0.0341$). Ngân hàng có tỷ lệ an toàn vốn cao (đáp ứng chuẩn Basel II/III) có lợi thế cạnh tranh về chi phí huy động vốn trên thị trường liên ngân hàng.

---

Hạn chế và hướng phát triển

• Hạn chế dữ liệu: Mẫu nghiên cứu kết thúc ở năm 2018, chưa phản ánh đầy đủ tác động của làn sóng chuyển đổi số mạnh mẽ và các biến động tài chính sau đại dịch COVID-19.
• Phân rã cấu phần ngoài lãi: Chỉ số NTR tổng hợp phản ánh toàn bộ thu nhập ngoài lãi nhưng chưa phân tách chi tiết thành các nhánh con: lãi thuần từ dịch vụ, kinh doanh ngoại hối, mua bán chứng khoán kinh doanh và đầu tư.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Ứng dụng mô hình GMM hệ thống (System GMM) hai bước để kiểm soát triệt để hiện tượng nội sinh (Endogeneity) giữa biến phụ thuộc trễ $\text{ROA}_{t-1}$ và biến quy mô $\text{SIZE}$; mở rộng chuỗi dữ liệu đến giai đoạn 2020–2025.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Sinh viên & Học viên cao học Tài chính - Ngân hàng: Cung cấp khung phương pháp luận định lượng hoàn chỉnh từ khâu thu thập BCTC, tính toán chỉ số HHI đến quy trình kiểm định kinh tế lượng trên Stata.
• Chuyên viên phân tích dữ liệu & Data Scientist FinTech: Tham khảo thuật toán xử lý dữ liệu bảng và mô hình định lượng cấu trúc sinh lời ngân hàng.
• Ban lãnh đạo NHTM & Nhà hoạch định chính sách: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc để xây dựng lộ trình chuyển dịch cơ cấu thu nhập, giảm dần tỷ trọng tín dụng truyền thống nhằm tăng cường khả năng chống chịu rủi ro hệ thống.
• Nhà nghiên cứu kinh tế lượng ứng dụng: Mô hình tham chiếu về cách xử lý hiện tượng phương sai thay đổi và tự tương quan chuỗi bằng phương pháp FGLS.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao chỉ số NTR chỉ nhận giá trị trong khoảng từ 0 đến 0.5?

Chỉ số $\text{NTR} = 1 - [(\text{NON}/\text{NETOP})^2 + (\text{NET}/\text{NETOP})^2]$. Khi ngân hàng chỉ có 1 nguồn thu nhập duy nhất (hoặc 100% từ lãi, hoặc 100% ngoài lãi), tổng bình phương tỷ trọng bằng 1, do đó $\text{NTR} = 1 - 1 = 0$. Khi thu nhập chia đều 50% cho lãi và 50% cho ngoài lãi (đa dạng hóa tối đa), tổng bình phương là $0.5^2 + 0.5^2 = 0.5$, khi đó $\text{NTR} = 1 - 0.5 = 0.5$.

2. Vì sao mô hình FGLS được chọn là mô hình tối ưu thay vì Pooled OLS hay FEM/REM?

Pooled OLS bỏ qua đặc trưng riêng của từng ngân hàng. REM được lựa chọn thông qua kiểm định Hausman ($p > 0.05$), tuy nhiên khi kiểm định sâu, REM vi phạm giả định về phương sai sai số không đổi (Heteroskedasticity). Phương pháp FGLS sử dụng ma trận hiệp phương sai tổng quát khả thi để hiệu chỉnh sai số chuẩn, mang lại các ước lượng không chệch và hiệu quả nhất.

3. Tỷ lệ nợ xấu NPL ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động ngân hàng như thế nào?

Theo kết quả hồi quy FGLS, biến $\text{NPL}$ có hệ số hồi quy âm $-0.0463$ với mức ý nghĩa 1%. Điều này chứng minh nợ xấu làm gia tăng chi phí trích lập dự phòng rủi ro tín dụng và làm giảm dòng tiền thu lãi, từ đó làm suy giảm trực tiếp tỷ suất $\text{ROA}$.

4. Quy mô ngân hàng (SIZE) có tác động tích cực đến khả năng sinh lời hay không?

Có. Biến $\text{SIZE}$ mang hệ số hồi quy dương $+0.0019$ có ý nghĩa thống kê $1%$. Điều này cho thấy các ngân hàng có tổng tài sản lớn sở hữu lợi thế kinh tế nhờ quy mô (Economies of Scale), mạng lưới chi nhánh rộng lớn và uy tín thương hiệu giúp mở rộng doanh thu dịch vụ phi tín dụng hiệu quả hơn.

5. Tại sao biến tăng trưởng GDP lại có hệ số mang dấu âm trong mô hình FGLS?

Hệ số của biến $\text{GDP}$ mang dấu âm ($-0.0014$, $p < 0.05$). Trong giai đoạn nền kinh tế tăng trưởng nóng, các ngân hàng thường có xu hướng nới lỏng điều kiện tín dụng và gia tăng chi phí hoạt động để cạnh tranh giành thị phần, dẫn đến chi phí vận hành tăng cao tạm thời làm giảm nhẹ biên lợi nhuận ròng trên tổng tài sản.

---

Kết luận

Đồ án đã chứng minh một cách khoa học và thực nghiệm rằng việc mở rộng hoạt động kinh doanh ngoài lãi đóng vai trò động lực thúc đẩy tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA) của các ngân hàng thương mại Việt Nam. Việc phối hợp hài hòa giữa tín dụng truyền thống và phát triển dịch vụ tài chính hiện đại, kết hợp với quản trị rủi ro nợ xấu nghiêm ngặt và củng cố bộ đệm vốn chủ sở hữu, là chiến lược sống còn giúp các NHTM Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững trong kỷ nguyên số hóa tài chính toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề - Tính cấp thiết của đề tài - Mục tiêu nghiên cứu - Câu hỏi nghiên cứu - Đối tượng và phạm vi nghiên cứu - Phương pháp nghiên cứu - Kết cấu bài nghiên cứu Trong đó, các chương được sắp xếp theo bố cục nhằm trả lời các câu hỏi sau: - Tỷ lệ kinh doanh ngoài lãi có ý nghĩa tác động tới lợi nhuận của NHTM VN hay không? - Các NHTM VN có nên phát triển các loại hình hoạt động kinh doanh ngoài lãi để để gia tăng HQHĐ hay không? Sử dụng hai phương pháp nghiên cứu chính là FEM và REM để có thể đánh giá tác động hoạt động kinh doanh ngoài lãi của ngân hàng cũng như đưa ra những kiến nghị phù hợp dưới góc nhìn của tác giả. 8 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ HOẠT ĐỘNG NGOÀI LÃI, HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG VÀ LỢI NHUẬN CỦA NGÂN HÀNG 2. Cơ sở lý thuyết và các thực nghiệm nghiên cứu 2. NHTM và thu nhập của NHTM NHTM là một loại hình tổ chức tín dụng, mà nó có thể thực hiện tất cả các hoạt động NH và các hoạt động kinh doanh khác có liên quan theo quy định nhằm mục tiêu lợi nhuận (theo luật các TCTD 47/2010/QH12, 2010).

Theo Getter (2016), NHTM là một tổ chức tài chính đang hoạt động với hai hinh thức kinh doanh chính đó là một liên bang nhận bảo hiểm cho tiền gửi của KH và trả lãi cho họ khi đến hạn; đồng thời thực hiện dịch vụ cấp vốn tín dụng, kiểm tra số dư tiền mặt, thanh toán bù trừ và chứng khoán bảo lãnh. Tương tự thế, các khái niệm khác về NHTM cho rằng, NHTM được quy định như các tổ chức được thành lập với hai chức năng là trả lãi tiền gửi và hoạt động cấp vốn tín dụng (Rajan, 1998). NHTM sử dụng tiền gửi của KH để phát hành các khoản vay và phụ vụ cho hoạt động thanh toán (Li & Zou, 2014). Và điều này đóng vai trò quan trọng trong việc lưu thông các nguồn lực tài chính đối với nền kinh tế hiện đại (Tariq et al.

Một định nghĩa khác về NHTM cho rằng, nó là một trung gian tài chính có thể giup cho những người có như cầu về tiền vốn đầu tư sử dụng hiệu quả nguồn vốn nhàn rỗi trên thị trường vào các hoạt động sản xuất kinh doanh và phục vụ mục đích cá nhân (Tuyishime et al. Nói tóm lại, NHTM trong đề tại được nghiên cứu dưới định nghĩa là một tổ chức tài chính, hoạt động dưới hình thức nhận tiền gửi, trả lãi cho người gửi tiền và cấp vốn tín dụng cho các thành phần kinh tế khác để tạo điều kiện phát triển cho nên kinh tế của một quốc gia. Hoạt động kinh doanh của NHTM là việc kinh doanh và cung ứng một số nghiệp vụ, ví dụ như: nhận tiền gửi, cung cấp tín dụng, cung cấp dịch vụ thanh toán qua tài khoản. Từ hoạt động kinh doanh tìm kiếm lợi nhuận, có thể chia nguồn thu nhập của NH thành hai phần: thu nhập lãi thuần và thu nhập ngoài lãi thuần.

9 Thu nhập từ lãi thuần là khoản thu từ lãi (từ hoạt động cho vay, từ khoản tiền gửi tại các tổ chức tín dụng và thu thu đầu tư chứng khoán nợ) trừ đi chi phí lãi. Thu nhập ngoài lãi thuần bao gồm lãi (lỗ) thuần từ hoạt động dịch vụ, từ hoạt động kinh doanh ngoại hối, từ mua bán chứng khoán kinh doanh, mua bán chứng khoán đầu tư, từ hoạt động khác và thu nhập từ góp vốn mua cổ phần. Kinh doanh ngoài lãi và lợi nhuận của NHTM Các hoạt động kinh doanh ngoài lãi hay có thể hiểu là đa dạng hóa thu nhập bao gồm các hoạt động dịch vụ, kinh doanh ngoại hối, mua bán chứng khoán kinh doanh, chứng khoán đầu tư, góp vốn cổ phần và các hoạt động khác. Việc mở rộng các loại hình kinh doanh ngoài lãi của các NH được thể hiện thông qua sự thay đổi của tỷ lệ thu nhập ngoài lãi trong phần tổng thu nhập của NH.

Bên cạnh việc tập trung vào hoạt động cấp vốn tín dụng, các NHTM cần mở rộng mạng lưới sản phẩm dịch vụ phi tín dụng. Như vậy, việc phát triển hoạt động kinh doanh ngoài lãi có nhiều phương pháp: cung cấp nhiều sản phẩm phi tín dụng nhằm đáp ứng nhu cầu tài chính tiền tệ của khách hàng nhằm mang lại lợi nhuận từ hoạt động dịch vụ, mở rộng hoạt động đầu tư (hoạt động kinh doanh ngoại hối, mua bán chứng khoán kinh doanh, chứng khoán đầu tư, góp vốn mua cổ phần) (Lý Hải Triều, 2016). Tỷ lệ TNNL càng cao thể hiện mức độ đa dạng dóa thu nhập của NHTM cụ thể đa dạng hóa các sản phẩm dịch vụ khác phi tín dụng và hiệu quả của các sản phẩm này càng lớn. Điều này thể hiện, việc mở rộng kinh doanh ngoài lãi cũng giup cho các NHTM có thể phân tán các rủi ro có thể có trong hoạt động kinh doanh giữa các sản phẩm dịch vụ của NH (Hoàng Ngọc Tiến và Võ Thị Hiền, 2010).

Trong quá trình phát triển các loại hình sản phẩm kinh doanh phi truyền thống, các NHTM có thể sử dụng hiệu quả và triệt để các cơ sở vật chất kỹ thuật cũng như đội ngũ cán bộ của chính mình. Vì thế, các chi phí quản lí, chi phí hoạt động sẽ giảm, tặng lời nhuận cho các NH. Đồng thời, khi thực hiện mở rộng hoạt động kinh doanh này, các ngân hàng còn có thể phân tán lời và giảm thiểu các rủi ro, đặc biệt là rủi ro từ hoạt động tín dụng. Từ một quan điểm lý thuyết, việc quyết định thực hiện đa dạng hóa thu nhập hay phát triển các sản phẩm kinh doanh phi lãi 1 là điều cần thiết cho cả hai vấn đề: hiệu quả và quản lí rủi ro.

Theo Klein và Saidenberg (1997), trên góc nhìn kinh tế, việc phát triển một loạt các dịch vụ tài chính làm tăng hiệu quả của NH. Do đó, có thể nói, phát triển các loại hình dịch vụ mới góp phần tăng khả năng sinh lời. Khi các nhà nghiên cứu xem xét về rủi ro, họ thấy rằng, đa dạng hóa nguồn thu nhập là sự thay đổi từ lãi đến phi lãi, nên giảm tổng rủi ro. Theo Odesanmi và Wolfe (2007), tăng tỷ lệ TNNL giúp cho ngân hàng có nguồn thu nhập ổn định hơn, từ đây giúp cải thiện hiệu quả kinh doanh và điều chỉnh rủi ro.

Việc gia tăng TNNL sẽ làm tăng hiệu quả hoạt động của các NH, đặc biệt là đối với các NH lớn thì sự tác động này càng thể hiện rõ ràng và cụ thể hơn (Chiorazzo và cộng sự, 2008; Baele và cộng sự, 2007). Cũng nghiên cứu về vấn đề này, theo Deyoung và Rice (2004), với nghiên cứu về mối quan hệ giữa TNNL và hiệu quả tài chính của các NHTM tại Mỹ, có sự rút kết rằng, tỷ lệ TNNL có tác động cùng chiều đến tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE). Việc phát triển các sản phẩm trong quá trình kinh doanh của NHTM cũng chỉ hướng tới mục đích là tối đa hóa lợi nhuận. Để đạt được mức thu lợi nhuận cao nhất thì vấn đề chủ yếu ở đây là quản lý thật tốt các khoản mục tài sản bên Có (Ngọc Anh, 2016).

Lợi nhuận của NHTM được tính theo công thức sau: Lợi nhuận trước thuế = Tổng thu nhập – Tổng chi phí Lợi nhuận sau thuế = Lợi nhuận trước thuế – Thuế thu nhập doanh nghiệp Nhìn chung, khi nguồn thu nhập được mở rộng, NH có thể tối đa hóa lợi nhuận qua việc sử dụng triệt để, có hiệu quả cơ sở vật chất kỹ thuật và đội ngũ cán bộ của mỗi NH; do vậy, giảm chi phí quản lý, chi phí hoạt động. Hiệu quả hoạt động của NHTM Có nhiều quan điểm khác nhau về định nghĩa cũng như cách ước lượng về HQHĐ của NHTM: - Theo Antonio, Ludger và Vito (2006), hiệu quả hoạt động được xem như phép so sánh giữa đầu vào và đầu ra hay giữa lợi nhuận và chi phí. Với cùng một mức đầu vào được nhất định, hoạt động nào có thể tạo ra nhiều đầu ra hơn sẽ là hoạt động có hiệu quả cao hơn”. Hoặc là theo Từ điển Toán kinh tế, Thống kê, kinh tế 1 lượng Anh – Việt (PGS.TS Nguyễn Khắc Minh, 2004), hiệu quả được xem là mức độ đạt được mà các doanh nghiệp hoặc các ngân hàng hoàn thành việc thực hiện phân bổ các đầu vào có thể sử dụng và các đầu ra mà họ sản xuất, đáp ứng mục tiêu được lập ra.

- NHTM là một trung gian tài chính đóng vai trò rất quan trọng trong nền kinh tế thị trường, luôn có hoạt động điều chuyển nguồn vốn từ nơi thừa sang nơi thiếu (Peter S. Rose, 2014), và trong việc kinh doanh, hoạt động của NH phải luôn có sự kết hợp giữa hai yếu tố là tối đa hoá lợi nhuận nhưng trong mức rủi ro cho phép – mức rủi ro NHTM có thể chấp nhận được. - Hiệu quả thể hiện sự tương quan giữa các biến đầu ra thu được so với các biến đầu vào, biến đã được sử dụng để tạo ra những đầu ra đó: trong đó, hiệu quả chi phí hay hiệu quả kinh tế bao gồm hiệu quả kỹ thuật và hiệu quả phân bổ. Hiệu quả kỹ thuật là chỉ số thể hiện khả năng sản xuất tối đa của đơn vị với đầu vào được cho trước, còn hiệu quả phân bổ được dùng để phản ánh khả năng tối ưu hoá các yếu tố đầu vào khi đã biết giá cả của chúng.

Do vậy, hiệu quả còn có thể nói cách khác là những lợi ích mang lại từ các hoạt động cụ thể dưới hình thức tối ưu hoá đầu vào và tối đa hoá đầu ra. - Có thể hiểu, HQHĐ của một NHTM như là khả năng tạo ra lợi nhuận của NHTM đó trong điều kiện hạn chế rủi ro và các hoạt động của NH vẫn đúng theo mục tiêu đã định. Theo Chang & cộng sự (2010) cũng nêu rằng hiệu quả cũng phản ánh năng lực quản lí, sử dụng nguồn lực và kiểm soát chi phí để tạo đầu ra. - NHTM vận dụng các nguồn lực (lao động, cơ sở vật chất, nguồn vốn) để thực hiện các hoạt động kinh doanh chính: cấp tín dụng, nhận tiền gửi, đầu tư… để tạo lợi nhuận cho chính NHTM.

Đây cũng được xem là một cơ sở để xác định sự hiệu quả và các yếu tố tác động đến hiệu quả hoạt động của NHTM.