Tác động của FDI đến sự rời ngành của doanh nghiệp trong nước

Luận văn thạc sĩ UEH phân tích tác động của FDI đến sự rời ngành của doanh nghiệp trong nước, cung cấp cái nhìn sâu sắc về thị trường.

• Tác giả: Phạm Quang Sáng
• Người hướng dẫn: TS. Đinh Công Khải
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế TP.HCM
• Chuyên ngành: Chính sách công
• Đề tài: Tác động của FDI đến sự rời ngành của doanh nghiệp Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: TP Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT
• MỤC LỤC
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH VẼ
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Cấu trúc luận văn
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÂY
• 2.1. Một số khái niệm về FDI
• 2.2. Phân loại FDI
• 2.3. Các nghiên cứu trước đây về tác động của FDI đối với doanh nghiệp trong nước
• 3. CHƯƠNG 3: MÔ HÌNH VÀ CHIẾN LƯỢC ƯỚC LƯỢNG
• 3.1. Lựa chọn mô hình
• 3.2. Chiến lược ước lượng
• 3.3. Nguồn dữ liệu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thống kê mô tả
• 4.2. Kết quả hồi quy
• 4.3. Phân tích kết quả
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH
• 5.1. Khuyến nghị chính sách
• 5.2. Giới hạn của nghiên cứu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về tác động của FDI đến doanh nghiệp Việt Nam

Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đã trở thành một yếu tố quan trọng trong sự phát triển kinh tế của Việt Nam. Từ khi thực hiện chính sách Đổi mới vào năm 1986, FDI đã đóng góp đáng kể vào tăng trưởng kinh tế, tạo ra việc làm và chuyển giao công nghệ. Tuy nhiên, sự hiện diện của FDI cũng đặt ra nhiều thách thức cho các doanh nghiệp trong nước, đặc biệt là vấn đề rời ngành. Nghiên cứu này sẽ phân tích tác động của FDI đến sự rời ngành của doanh nghiệp Việt Nam, từ đó đưa ra những khuyến nghị chính sách phù hợp.

1.1. Định nghĩa và vai trò của FDI trong nền kinh tế

FDI được hiểu là hoạt động đầu tư của một cá nhân hoặc tổ chức từ nước ngoài vào một nước khác nhằm mục đích kiểm soát và quản lý doanh nghiệp. FDI không chỉ cung cấp vốn mà còn mang lại công nghệ và kỹ năng quản lý, góp phần nâng cao năng suất lao động và cải thiện chất lượng sản phẩm.

1.2. Tình hình FDI tại Việt Nam hiện nay

Việt Nam đã thu hút một lượng lớn FDI từ nhiều quốc gia, đặc biệt là trong các lĩnh vực công nghiệp chế biến, chế tạo và dịch vụ. Tuy nhiên, sự phát triển này cũng đi kèm với những thách thức cho doanh nghiệp trong nước, khi mà họ phải cạnh tranh với các doanh nghiệp FDI có lợi thế về công nghệ và nguồn lực.

II. Vấn đề và thách thức từ FDI đối với doanh nghiệp trong nước

Sự hiện diện của FDI đã tạo ra áp lực cạnh tranh lớn đối với các doanh nghiệp trong nước. Nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã phải đối mặt với tình trạng rời ngành do không thể cạnh tranh nổi với các doanh nghiệp FDI. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sự tồn tại của doanh nghiệp mà còn tác động đến thị trường lao động và nền kinh tế nói chung.

2.1. Tác động lấn át của FDI đến doanh nghiệp trong nước

FDI có thể tạo ra tác động lấn át, khiến cho các doanh nghiệp trong nước gặp khó khăn trong việc duy trì hoạt động. Các doanh nghiệp FDI thường có lợi thế về công nghệ, quy mô sản xuất và khả năng tiếp cận thị trường, điều này dẫn đến việc doanh nghiệp trong nước bị mất thị phần.

2.2. Nguyên nhân dẫn đến sự rời ngành của doanh nghiệp

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến sự rời ngành của doanh nghiệp trong nước, bao gồm sự khác biệt về năng lực cạnh tranh, hố cách về công nghệ và năng suất lao động. Ngoài ra, chính sách ưu đãi cho FDI cũng tạo ra sự bất bình đẳng trong cạnh tranh giữa doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp FDI.

III. Phương pháp nghiên cứu tác động của FDI đến sự rời ngành

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp phân tích định lượng để đánh giá tác động của FDI đến sự rời ngành của doanh nghiệp trong nước. Dữ liệu được thu thập từ Tổng cục Thống kê Việt Nam và các nguồn tài liệu liên quan, nhằm cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình FDI và sự tồn tại của doanh nghiệp trong nước.

3.1. Mô hình nghiên cứu và dữ liệu sử dụng

Mô hình hồi quy Probit được sử dụng để phân tích dữ liệu, nhằm xác định mối quan hệ giữa sự hiện diện của FDI và khả năng rời ngành của doanh nghiệp trong nước. Dữ liệu được thu thập từ năm 2002 đến 2010, bao gồm các thông tin về quy mô, thời gian hoạt động và tình trạng xuất nhập khẩu của doanh nghiệp.

3.2. Phân tích kết quả nghiên cứu

Kết quả từ mô hình hồi quy cho thấy rằng sự hiện diện của FDI có tác động đáng kể đến khả năng rời ngành của doanh nghiệp trong nước. Các yếu tố như thị phần FDI trong ngành, năng suất lao động và quy mô doanh nghiệp đều có ảnh hưởng lớn đến quyết định rời ngành của doanh nghiệp.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng FDI không chỉ mang lại lợi ích mà còn tạo ra những thách thức cho doanh nghiệp trong nước. Các kết quả nghiên cứu cho thấy rằng cần có những chính sách hỗ trợ để giảm thiểu tác động tiêu cực từ FDI, đồng thời khuyến khích sự phát triển bền vững của doanh nghiệp trong nước.

4.1. Kết quả chính từ nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng sự hiện diện của FDI có thể dẫn đến sự rời ngành của doanh nghiệp trong nước, đặc biệt là trong các ngành có tính cạnh tranh cao. Doanh nghiệp trong nước cần cải thiện năng lực cạnh tranh và đổi mới công nghệ để tồn tại và phát triển.

4.2. Khuyến nghị chính sách cho doanh nghiệp trong nước

Để giảm thiểu tác động tiêu cực từ FDI, cần có các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp trong nước như tăng cường đào tạo nguồn nhân lực, cải thiện môi trường kinh doanh và khuyến khích sự liên kết giữa doanh nghiệp trong nước và FDI.

V. Kết luận và tương lai của doanh nghiệp Việt Nam trong bối cảnh FDI

Tác động của FDI đến sự rời ngành của doanh nghiệp Việt Nam là một vấn đề phức tạp, đòi hỏi sự quan tâm từ các nhà hoạch định chính sách. Cần có những giải pháp đồng bộ để hỗ trợ doanh nghiệp trong nước, đồng thời tận dụng tối đa lợi ích từ FDI để phát triển bền vững.

5.1. Tương lai của doanh nghiệp Việt Nam trong bối cảnh FDI

Trong tương lai, doanh nghiệp Việt Nam cần phải thích ứng với sự cạnh tranh từ FDI bằng cách nâng cao năng lực cạnh tranh và đổi mới công nghệ. Sự hỗ trợ từ chính phủ và các tổ chức liên quan sẽ là yếu tố quyết định cho sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp trong nước.

5.2. Đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc đánh giá sâu hơn về tác động của FDI đến các ngành cụ thể, từ đó đưa ra những khuyến nghị chính sách phù hợp hơn cho từng lĩnh vực, nhằm tối ưu hóa lợi ích từ FDI cho doanh nghiệp trong nước.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) giữ vai trò động lực tăng trưởng quan trọng tại Việt Nam. Theo thống kê của Tổng cục Hải quan, năm 2013 kim ngạch xuất khẩu của khối doanh nghiệp FDI đạt 77,3 tỷ USD, chiếm tới 61,44% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước, đồng thời thâu tóm các ngành chủ lực như máy vi tính và linh kiện điện tử với 98,2%, máy ảnh 99,6%, giày dép 77,4% và dệt may 60%. Tuy nhiên, song hành cùng sự bứt phá của khối ngoại là làn sóng đình trệ của khu vực kinh tế nội địa, thể hiện qua con số 60.737 doanh nghiệp giải thể hoặc ngừng hoạt động trong năm 2013, tăng 11,9% so với năm 2012.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm đặt ra là liệu sự hiện diện ngày càng áp đảo của dòng vốn FDI đang tạo ra hiệu ứng lan tỏa tích cực hay đang gây ra tác động lấn át khốc liệt, đẩy các doanh nghiệp trong nước vào tình thế phá sản và rời bỏ thị trường. Mục tiêu của luận văn là lượng hóa chính xác mức độ ảnh hưởng của thị phần FDI cùng các đặc tính nội tại của doanh nghiệp đến xác suất rời ngành của khối nội địa.

Phạm vi nghiên cứu bao trùm 29 ngành sản xuất và dịch vụ trên phạm vi cả nước trong giai đoạn 2002-2010, sử dụng bộ dữ liệu tổng điều tra doanh nghiệp của Tổng cục Thống kê với 178.441 quan sát doanh nghiệp nội địa. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp cơ sở khoa học định lượng giúp các nhà hoạch định chính sách nhận diện rủi ro lấn át, từ đó tái cấu trúc chính sách thu hút FDI và nâng cao năng lực cạnh tranh cho khu vực kinh tế tư nhân.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng khung lý thuyết tổ chức ngành và lý thuyết kinh tế học quốc tế hiện đại để lý giải động thái sinh tồn của doanh nghiệp:

Lý thuyết cạnh tranh và tác động lấn át của Markusen và Venables (1999) cùng mô hình chi phí của Aitken và Harrison (1999) chỉ ra rằng các tập đoàn đa quốc gia với lợi thế chi phí cận biên thấp và năng lực công nghệ vượt trội sẽ mở rộng quy mô sản xuất, làm sụt giảm giá thị trường và gia tăng chi phí nhân công, từ đó chèn ép thị phần và đẩy các doanh nghiệp nội địa kém hiệu quả rời khỏi ngành.

Lý thuyết tiến hóa ngành và học hỏi công nghệ của Jovanovic (1982), Hopenhayn (1992) và Grossman (1994) giải thích sự sàng lọc tự nhiên trên thị trường dựa trên mức độ hiệu quả sản xuất và khả năng thích ứng của doanh nghiệp trong môi trường mở cửa.

Các khái niệm chính được chuẩn hóa trong nghiên cứu bao gồm:

• Rời ngành: Tình trạng một doanh nghiệp có mã số thuế hoạt động trong năm trước nhưng biến mất hoàn toàn trong năm kế tiếp do phá sản, giải thể hoặc dừng kinh doanh.
• Tác động lấn át: Hiện tượng sự gia tăng hiện diện của khối ngoại làm suy giảm quy mô hoặc loại bỏ doanh nghiệp bản địa khỏi thị trường.
• Thị phần FDI trong ngành: Tỷ lệ phần trăm doanh thu của các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài trên tổng doanh thu toàn ngành.
• Mức độ tập trung ngành: Chỉ số Herfindahl-Hirschman (HHI) đo lường mức độ phân bổ thị phần và tính cạnh tranh độc quyền trong ngành kinh tế, có giá trị từ 0 đến 10.000 điểm.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp từ các cuộc Tổng điều tra doanh nghiệp hàng năm của Tổng cục Thống kê Việt Nam (GSO) trong mốc thời gian 9 năm liên tục từ 2002 đến 2010.

Về cỡ mẫu và quy trình chọn mẫu, cuộc điều tra gốc tiến hành khảo sát 100% doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp tư nhân có từ 10 lao động trở lên, trong khi nhóm dưới 10 lao động chỉ được điều tra chọn mẫu. Để đảm bảo tính chuẩn xác và theo dõi liên tục trạng thái rời ngành của từng mã doanh nghiệp qua các năm, tác giả đã sàng lọc và loại bỏ các đơn vị dưới 10 lao động, hình thành mẫu phân tích hồi quy chính thức gồm 43.405 quan sát doanh nghiệp trong nước.

Về phương pháp phân tích, tác giả lựa chọn mô hình hồi quy Probit cho dữ liệu bảng kết hợp ước lượng hợp lý cực đại (Maximum Likelihood Estimation). Lý do lựa chọn mô hình Probit xuất phát từ bản chất của biến phụ thuộc rời ngành là biến nhị phân rời rạc mang giá trị 0 hoặc 1. Hàm phân phối xác suất tích lũy chuẩn hóa của mô hình Probit khắc phục triệt để nhược điểm ước lượng xác suất nằm ngoài khoảng 0 và 1 của phương pháp bình phương bé nhất thông thường, đồng thời cho phép tính toán chính xác tác động biên phi tuyến của từng biến độc lập tại các mức xác suất nền khác nhau.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Mô hình hồi quy Probit với thống kê kiểm định Wald đạt 368,000 (p < 0,001) trên mẫu 43.405 quan sát đã chứng minh các phát hiện cụ thể:

Thứ nhất, sự hiện diện của FDI tạo ra tác động lấn át rõ rệt đối với doanh nghiệp nội địa. Biến thị phần FDI có hệ số hồi quy dương 0,4078813 với mức ý nghĩa thống kê 1%. Khi thị phần FDI trong ngành tăng thêm 1%, xác suất rời ngành của doanh nghiệp trong nước tăng thêm 1,937% ở mức xác suất nền 5%, và tăng vọt lên mức 8,566% khi xác suất nền của ngành đạt 30%.

Thứ hai, tham gia hoạt động thương mại quốc tế giúp củng cố tỷ lệ sống sót của doanh nghiệp. Biến xuất nhập khẩu mang hệ số âm -0,469854 (p < 0,01). Thống kê chéo trên 162.355 lượt doanh nghiệp cho thấy nhóm không có xuất nhập khẩu có tỷ lệ rời ngành lên tới 19,7% (13.865 doanh nghiệp giải thể trên tổng số 131.738 đơn vị), trong khi nhóm có hoạt động xuất nhập khẩu chỉ ghi nhận tỷ lệ rời ngành 11,4% (1.788 doanh nghiệp trên 30.617 đơn vị).

Thứ ba, quy mô lao động và thâm niên hoạt động tỷ lệ nghịch với nguy cơ đào thải. Hệ số của quy mô doanh nghiệp là -0,0005267 (p < 0,01) và số năm thành lập là -0,0044159 (p < 0,05). Thống kê mô tả cho thấy 54,4% doanh nghiệp trong mẫu có tuổi đời dưới 5 năm và quy mô bình quân là 130 lao động (trung vị 59 lao động). Các doanh nghiệp non trẻ và quy mô nhỏ có rủi ro đóng cửa cao hơn đáng kể.

Thứ tư, nâng cao năng suất lao động làm giảm nguy cơ phá sản, trong khi thị trường tập trung cao làm tăng rủi ro rút lui. Biến năng suất lao động có hệ số âm -0,0029705 (p < 0,01). Ngược lại, chỉ số tập trung HHI mang hệ số dương 0,000021 (p < 0,01), khẳng định các ngành có mức độ tập trung doanh thu vào một vài doanh nghiệp đầu ngành sẽ tạo áp lực đào thải lớn lên các đơn vị còn lại.

Thảo luận kết quả

Khi mô tả dữ liệu phân phối theo bảng hồi quy và biểu đồ biến động thời gian, tỷ lệ doanh nghiệp nội địa rời ngành tăng liên tục từ 15% năm 2002 lên 21% năm 2009. Cơ chế lấn át được giải thích bởi sự cách biệt sâu sắc về năng suất và chính sách ưu đãi. Doanh nghiệp FDI được hưởng khung ưu đãi vượt trội với 10 năm miễn thuế thu nhập doanh nghiệp và 10 năm giảm 50% tiếp theo, tạo ưu thế cạnh tranh không bình đẳng với khối doanh nghiệp tư nhân trong nước có năng suất bình quân chỉ đạt 73 triệu đồng/lao động/năm.

Kết quả nghiên cứu này tương đồng với các phát hiện thực nghiệm của Aitken và Harrison (1999) tại Venezuela hay Franco và Gelübcke (2013) tại Đức, nhưng phản ánh bức tranh đối lập với kết quả lan tỏa tích cực tại Ai-len của Görg và Strobl (2003). Nguyên nhân cốt lõi là liên kết dọc giữa khối ngoại và doanh nghiệp bản địa tại Việt Nam gần như không tồn tại. Các tập đoàn FDI chủ yếu vận hành theo mô hình gia công khép kín, nhập khẩu nguyên phụ liệu từ mạng lưới công ty mẹ và chiếm lĩnh nguồn lao động kỹ thuật cao, khiến doanh nghiệp phụ trợ nội địa bị cô lập và rơi vào vòng xoáy giải thể.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm giảm thiểu tác động lấn át và nâng cao sức chịu đựng của doanh nghiệp trong nước trước sức ép FDI, các cơ quan quản lý và cộng đồng doanh nghiệp cần thực thi 4 nhóm giải pháp đồng bộ:

Thứ nhất, tái cơ cấu chính sách ưu đãi đầu tư hướng tới môi trường kinh doanh bình đẳng. Bộ Kế hoạch và Đầu tư cùng Bộ Tài chính cần rà soát và bãi bỏ các gói đặc quyền ưu đãi thuế kéo dài hàng chục năm dành riêng cho khối ngoại trong lộ trình 2015-2018. Thay vào đó, chính sách ưu đãi cần chuyển dịch từ ưu đãi theo nguồn gốc sở hữu sang ưu đãi theo hiệu quả chuyển giao công nghệ và mức độ liên kết nội địa hóa, đưa tỷ lệ sống sót của khối doanh nghiệp tư nhân tăng thêm 15% trong vòng 5 năm.

Thứ tư, mở rộng cơ chế tiếp cận nguồn vốn tín dụng cho doanh nghiệp vừa và nhỏ. Ngân hàng Nhà nước cần ban hành chính sách chỉ đạo các ngân hàng thương mại phát triển các sản phẩm vay tín chấp dựa trên phương án kinh doanh khả thi với lãi suất ưu đãi giảm từ 1,5% đến 2,5%/năm trong giai đoạn 2015-2020. Mục tiêu là tháo gỡ điểm nghẽn tài sản đảm bảo cho hơn 90% doanh nghiệp vừa và nhỏ vốn đang phụ thuộc vào vốn vay ngân hàng nhưng bị từ chối hồ sơ.

Thứ ba, quy hoạch và phát triển cụm liên kết ngành công nghiệp hỗ trợ. Bộ Công Thương cần thiết lập tiêu chuẩn bắt buộc về tỷ lệ cung ứng nội địa tối thiểu từ 30% đến 45% đối với các dự án FDI công nghệ cao giai đoạn 2016-2025. Đồng thời, nhà nước trích lập quỹ hỗ trợ đổi mới công nghệ tài trợ 20% chi phí chuyển giao quy trình sản xuất linh kiện, tạo cầu nối trực tiếp giữa nhà cung cấp trong nước với các tập đoàn đa quốc gia.

Thứ tư, nâng cấp chất lượng nguồn nhân lực và mở rộng năng lực xúc tiến xuất nhập khẩu. Các doanh nghiệp trong nước cần tăng ngân sách đào tạo nội bộ nhằm cải thiện năng suất lao động, phối hợp cùng hệ thống dạy nghề nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo kỹ thuật từ mức 17,6% lên 40% vào năm 2020. Song song đó, doanh nghiệp cần ứng dụng thương mại điện tử xuyên biên giới nhằm gia tăng tỷ lệ đơn vị tham gia xuất nhập khẩu thêm 10% mỗi năm, tận dụng đòn bẩy thị trường quốc tế để phân tán rủi ro cạnh tranh nội địa.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và khung phân tích định lượng của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Cơ quan hoạch định chính sách kinh tế và chuyên viên Bộ Kế hoạch và Đầu tư: Sử dụng kết quả định lượng về tác động biên của thị phần FDI để thiết kế bộ lọc dự án đầu tư nước ngoài, xây dựng các điều khoản ràng buộc về trách nhiệm phát triển nhà cung ứng địa phương và tối ưu hóa hệ thống văn bản pháp luật đầu tư.

2. Ban lãnh đạo doanh nghiệp vừa và nhỏ cùng các hiệp hội ngành nghề: Ứng dụng mô hình các nhân tố ảnh hưởng để nhận diện sớm nguy cơ rời ngành, định vị lại phân khúc sản phẩm, chủ động nâng cấp năng suất lao động và chuyển hướng tham gia chuỗi cung ứng linh kiện phụ trợ cho các nhà máy FDI.

3. Chuyên viên phân tích rủi ro tín dụng tại các ngân hàng thương mại: Khai thác các chỉ số thực nghiệm về quy mô lao động, số năm hoạt động, chỉ số HHI và tình trạng xuất nhập khẩu để xây dựng mô hình chấm điểm tín nhiệm và quản trị rủi ro phá sản cho danh mục khách hàng doanh nghiệp.

4. Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Kinh tế và Chính sách công: Sử dụng luận văn như tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp xử lý dữ liệu bảng lớn trên phần mềm chuyên dụng và kỹ thuật hồi quy Probit ước lượng xác suất nhị phân trong nghiên cứu kinh tế ứng dụng.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao sự gia tăng thị phần FDI lại đẩy nhanh tỷ lệ rời ngành của doanh nghiệp trong nước?

Doanh nghiệp FDI sở hữu ưu thế vượt trội về quy mô vốn, công nghệ hiện đại và chi phí cận biên thấp. Khi thị phần FDI trong ngành mở rộng, các đơn vị này chiếm lĩnh thị trường tiêu thụ và hút cạn lao động có tay nghề thông qua mức lương cao, khiến doanh nghiệp nội địa bị thu hẹp sản lượng, tăng chi phí trung bình và mất khả năng duy trì hoạt động.

Hoạt động xuất nhập khẩu giúp doanh nghiệp nội địa giảm thiểu nguy cơ phá sản như thế nào?

Doanh nghiệp có hoạt động xuất nhập khẩu có thể đa dạng hóa thị trường tiêu thụ, giảm sự phụ thuộc vào thị trường nội địa đang bị FDI cạnh tranh. Đồng thời, việc nhập khẩu máy móc và nguyên phụ liệu tiên tiến giúp doanh nghiệp hạ giá thành sản xuất, tiếp thu tri thức kỹ thuật quốc tế và nâng cao năng suất để duy trì sự sống còn.

Tại sao nghiên cứu phải loại trừ các doanh nghiệp có dưới 10 lao động ra khỏi mô hình hồi quy?

Tổng cục Thống kê chỉ áp dụng phương pháp điều tra toàn bộ 100% đối với doanh nghiệp có từ 10 lao động trở lên, trong khi nhóm dưới 10 lao động được khảo sát theo phương thức chọn mẫu ngẫu nhiên không lặp lại qua các năm. Việc loại bỏ nhóm siêu nhỏ nhằm đảm bảo tính liên tục của dữ liệu bảng khi xác định biến rời ngành.

Chỉ số Herfindahl-Hirschman (HHI) cao phản ánh điều gì về rủi ro của doanh nghiệp?

Chỉ số HHI cao biểu thị mức độ tập trung thị phần lớn vào một số ít doanh nghiệp đầu ngành, hình thành cấu trúc thị trường mang tính độc quyền nhóm. Trong môi trường này, các doanh nghiệp nhỏ và vừa phải chịu sức ép định giá khốc liệt và rào cản gia nhập lớn, dẫn đến xác suất bị đào thải và rời ngành tăng cao.

Doanh nghiệp nội địa cần chuẩn bị những điều kiện gì để đón nhận hiệu ứng lan tỏa công nghệ từ FDI?

Doanh nghiệp trong nước cần chủ động nâng cao năng lực hấp thụ công nghệ thông qua việc đào tạo kỹ năng cho người lao động, đầu tư đổi mới dây chuyền sản xuất đạt tiêu chuẩn quốc tế và xây dựng hệ thống quản trị minh bạch nhằm đáp ứng các yêu cầu kiểm định khắt khe của các chuỗi cung ứng toàn cầu.

Kết luận

Luận văn đã thực hiện phân tích thực nghiệm toàn diện và rút ra 5 kết luận cốt lõi:

• Chứng minh thực nghiệm sự tồn tại của tác động lấn át từ nguồn vốn FDI đối với sự rời ngành của doanh nghiệp sản xuất và dịch vụ trong nước tại Việt Nam giai đoạn 2002-2010.
• Xác định mối quan hệ nghịch biến có ý nghĩa thống kê giữa quy mô lao động, số năm hoạt động, năng suất lao động, năng lực xuất nhập khẩu với xác suất rời ngành của doanh nghiệp nội địa.
• Lượng hóa chính xác tác động biên của thị phần FDI trong ngành, cho thấy khi thị phần ngoại tăng 1% thì nguy cơ đóng cửa của doanh nghiệp trong nước tăng từ 1,937% đến 8,566% tùy thuộc vào mức độ rủi ro nền.
• Phân tích nguyên nhân đứt gãy liên kết chuỗi giá trị và bất bình đẳng chính sách ưu đãi thuế giữa khối doanh nghiệp ngoại và khối doanh nghiệp tư nhân trong nước.
• Cung cấp hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ về thể chế, tài chính tín dụng, công nghiệp hỗ trợ và phát triển nhân lực nhằm củng cố nội lực kinh tế quốc gia.

Đóng góp quan trọng nhất của luận văn là đặt nền móng định lượng cho việc nghiên cứu tác động của FDI đối với sự tồn tại của doanh nghiệp tại Việt Nam. Trong các bước tiếp theo, các nghiên cứu cần tiếp tục cập nhật chuỗi dữ liệu sau năm 2010, phân tách chi tiết tác động theo từng phân ngành kinh tế kỹ thuật chuyên sâu và bóc tách riêng biệt khu vực doanh nghiệp nhà nước với doanh nghiệp tư nhân. Các cơ quan quản lý và cộng đồng doanh nghiệp cần khẩn trương phối hợp hành động để chuyển hóa sức ép cạnh tranh thành động lực nâng cấp năng lực nội sinh bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU 1. Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) là hoạt động đầu tư được thực hiện nhằm đạt được lợi ích lâu dài trong một doanh nghiệp hoạt động trong một nền kinh tế khác nền kinh tế nước chủ đầu tư, mục đích của chủ đầu tư là giành quyền quản lý doanh nghiệp (IMF, 2003). Kể từ sau chính sách “Đổi mới” của năm 1986, Việt Nam đã trải qua quá trình tăng trưởng kinh tế; cùng với xuất khẩu, đầu tư trực tiếp nước ngoài được coi là đóng góp đáng kể vào sự phát triển gần đây của nền kinh tế Việt Nam. Luật Đầu tư nước ngoài của Việt Nam (LFI) đóng vai trò quan trọng trong việc thu hút một lượng đáng kể của nguồn vốn FDI vào Việt Nam.

Nghiên cứu kinh tế về FDI thường tập trung vào yếu tố quyết định của FDI đó là làm thế nào để thu hút FDI đến Việt Nam, đây có thể xem như một vấn đề trung tâm của các mối quan tâm trong nhiều nghiên cứu. Ngoài ra, việc phân tích những tác động của FDI nhằm mục đích sử dụng nguồn vốn FDI hiệu quả hơn cũng khá quan trọng trong quá trình phát triển đất nước. Tuy vậy, các nghiên cứu về vấn đề này đối với trường hợp của Việt Nam vẫn còn khiêm tốn. FDI có thể được sử dụng như một phương tiện để thúc đẩy tăng trưởng năng suất (Bitzer và Görg, 2004).

Bên cạnh đó, FDI có thể mang lại sự chuyển giao công nghệ mới cho các nước đang phát triển, đồng thời FDI có thể cải thiện kiến thức và kỹ năng của người quản lý hoặc người lao động, FDI cũng có thể nâng cao hiệu quả và năng suất trong sản xuất (Mansfield và Romeo, 1980). Hầu hết các nghiên cứu về tác động của FDI thường tập trung vào tác động lan tỏa năng suất (vốn hoặc công nghệ). Trong những năm gần đây, một cách tiếp cận mới về lan tỏa vốn và công nghệ đã được giới thiệu trong một số công trình thực nghiệm trên thế giới. Nghiên cứu của Görg và Strobl (2004) điều tra các cơ chế truyền tải và các kênh mà qua đó những yếu tố bên ngoài tác động vào sự tồn tại của các doanh nghiệp trong nước.

Đây là một chủ đề quan trọng vì sự tồn tại của các doanh nghiệp và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế có ảnh hưởng đến phúc lợi xã hội trong nền kinh tế. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 Việt Nam đã thay đổi sang nền kinh tế theo định hướng thị trường từ năm 1986 và gia nhập khối ASEAN vào tháng 7 năm 1995, hoàn thành chương trình tự do hóa thương mại trong Khu vực Mậu dịch tự do ASEAN (AFTA) vào tháng 1 năm 2006. Ngoài ra, kể từ khi tham gia vào Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào năm 1991, Việt Nam đã được chấp nhận là thành viên đầy đủ chính thức gia nhập WTO vào năm 2007. Chính phủ Việt Nam thực hiện mục tiêu thu hút vốn và công nghệ cao từ các quốc gia như Mỹ, EU, Nhật Bản,.với hy vọng quá trình chuyển giao công nghệ sẽ đóng góp tốt hơn cho các doanh nghiệp trong nước thông qua nguồn vốn FDI.

Tuy vậy, trên thực tế theo số liệu của Tổng cục Hải quan Việt Nam, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của cả nước trong năm 2013 đạt 250,93 tỷ USD, tăng 15,2% so với cùng kỳ năm 2012. Trong đó, kim ngạch xuất khẩu đạt 125,79 tỷ USD, tăng 15,4%, xuất siêu 650 triệu USD. Kim ngạch xuất khẩu của doanh nghiệp FDI đạt 77,3 tỷ USD, chiếm 61,44% tổng kim ngạch xuất khẩu. Dựa vào những các con số, có thể thấy rằng các doanh nghiệp Việt Nam đang “lép vế” trên lĩnh vực xuất khẩu linh kiện điện tử, máy ảnh, dệt may.

Theo đó, với máy vi tính, linh kiện và hàng điện tử, doanh nghiệp FDI đóng góp 98,2%; giày dép chiếm 77,4%, hàng dệt may chiếm 60%, máy ảnh lên tới 99,6%.1: Số doanh nghiệp gặp khó khăn, giải thể và ngừng hoạt động năm 2013 (tăng giảm so với 2012) Nguồn: Tính toán của tác giả từ số liệu Tổng cục thống kê (2013) LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Theo báo cáo của Tổng cục thống kê và Bộ Kế hoạch Đầu tư thì trong năm 2013, số doanh nghiệp gặp khó khăn phải giải thể hoặc ngừng hoạt động là 60.737 doanh nghiệp, tăng 11,9% so với năm 2012 (Hình 1. Năm 2011 mỗi tháng có 4.498 doanh nghiệp giải thể và tạm ngừng hoạt động, đến năm 2012 là 4.517 doanh nghiệp và bình quân 5 tháng đầu năm 2013 là 4. Một thực tế cho thấy, từ năm 2007 đến nay tốc độ tăng trưởng kinh tế nước ta chậm lại, trong khi hàng vạn doanh nghiệp trong nước kinh doanh kém hiệu quả và phải ngừng hoạt động thì FDI vẫn đang được xem là động lực tăng trưởng, vận hành tốt và điều này đã làm nảy sinh vấn đề cần quan tâm, đó là hoạt động của doanh nghiệp FDI có lấn át doanh nghiệp trong nước và cần làm gì để giải quyết vấn đề này? Để tìm được câu trả lời đúng, cần có cách tiếp cận khoa học đối với chủ trương thu hút FDI của nước ta. Nhiều quốc gia trên thế giới cũng đã có những nghiên cứu về tác động của FDI đối với các doanh nghiệp trong nước (cụ thể là tìm hiểu về tác động lan tỏa và tác động lấn át), như nghiên cứu của Görg và Greenaway (2003), Bloomstrom và Kokko (1997), Ferragina, Pittiglio và Reganati (2009), Aitken và Harrison (1999), Franco và Gelübcke (2013)… Những nghiên cứu này đã tìm hiểu về sự tác động của FDI đối với các doanh nghiệp trong nước đối với những quốc gia khác nhau, các kết luận cho thấy có sự khác biệt về sự tác động của FDI đối với các doanh nghiệp trong nước bao gồm cả tác động lan tỏa và tác động lấn át.

Nghiên cứu này thực hiện một phân tích thực nghiệm về việc liệu rằng sự hiện diện của dòng vốn FDI có ảnh hưởng tiêu cực đến sự tồn tại của doanh nghiệp trong nước, khi mà qui mô và năng lực cạnh tranh các doanh nghiệp trong nước còn chưa cao. Tác giả cho rằng nếu tồn tại sự gia tăng năng suất của các doanh nghiệp trong nước thông qua hiệu ứng lan tỏa công nghệ do đầu tư nước ngoài mang lại sẽ làm giảm chi phí trung bình các doanh nghiệp trong nước sản xuất. Tuy nhiên , một mặt khác thì sự có mặt của dòng vốn FDI cũng có thể có tác động tiêu cực đến những hoạt động và sự sống còn của các doanh nghiệp trong nước, FDI có thể gây nên tác động lấn át (crowding out effect) đối với những doanh nghiệp này. Một số ý kiến lo ngại về tác động tiêu cực của FDI tới tăng trưởng kinh tế, cho rằng sự xuất hiện của doanh nghiệp có vốn FDI có thể gây cạnh tranh khốc liệt với các doanh nghiệp trong nước mà phần thua thiệt thường LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 là các doanh nghiệp trong nước.

Các doanh nghiệp trong nước bị mất thị trường, mất lao động có kỹ năng và vì vậy có thể dẫn đến phá sản. Ngoài ra, vốn FDI có thể làm cho đầu tư trong nước bị thu hẹp do nhiều doanh nghiệp bị mất cơ hội đầu tư hoặc đầu tư không hiệu quả do trình độ công nghệ thấp kém, vốn ít (Nguyễn Thị Tuệ Anh và cộng sự, 2006). Đối với Việt Nam, cho đến nay vẫn chưa có nghiên cứu định lượng nào thực sự rõ ràng nhằm chỉ ra được sự tác động lấn át của FDI đối với các doanh nghiệp trong nước mà chủ yếu là các nghiên cứu về lan tỏa năng suất và tăng trưởng. Do vậy, nghiên cứu này sẽ cụ thể hóa bằng cách xác định xem sự hiện diện nước ngoài thể hiện thông qua dòng vốn FDI có tác động tích cực hay tiêu cực đến sự sống còn của doanh nghiệp trong nước.

Các nghiên cứu trước đây về tác động của FDI trên bối cảnh của từng địa phương đã tập trung vào tác động lan tỏa năng suất (công nghệ hoặc bằng tiền) trên việc phân tích các yếu tố quyết định đến thu hút FDI. Với cách tiếp cận khác, nghiên cứu này đánh giá về tác động của đầu tư trực tiếp nước ngoài đối với sự rời ngành1 của các doanh nghiệp ở Việt Nam thông qua những số liệu cụ thể. Chủ đề này khá thích hợp cho Việt Nam khi thực trạng hiện nay là số doanh nghiệp trong nước đóng cửa khá cao và vai trò ngày càng tăng của dòng vốn FDI trong những năm qua. Nghiên cứu cố gắng đánh giá một mặt khác ngoài tác động lan tỏa năng suất và tìm hiểu các yếu tố bên trong cũng như bên ngoài tác động đến sự tồn tại của các doanh nghiệp trong nước.

Đây là một chủ đề quan trọng vì sự sống còn của các doanh nghiệp trong nước có liên quan đến công việc của lao động và cả những vấn đề có ảnh hưởng đến phúc lợi xã hội trong nền kinh tế. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu Mục tiêu của nghiên cứu này nhằm điều tra tác động của FDI vào các doanh nghiệp sản xuất và dịch vụ ở Việt Nam, xem xét tác động của sự hiện diện các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài đối với sự sống còn của các doanh nghiệp trong nước và từ đó đề xuất những hàm 1 Markusen và Venables (1999) cung cấp một trong những mô hình chính thức đầu tiên mà kết hợp tác động khác nhau. Họ cho rằng FDI tạo ra một hiệu ứng cạnh tranh, tác động mạnh mẽ trong thị trường hàng hóa cuối cùng và sẽ dẫn đến giá thị trường thấp hơn, điều này có thể buộc doanh nghiệp trong nước kém hiệu quả rời khỏi thị trường, tác động này được xem là sự rời ngành của doanh nghiệp. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 ý chính sách nhằm giảm tác động tiêu cực (nếu có) của FDI đối với các doanh nghiệp trong nước.

Nghiên cứu tập trung trả lời hai câu hỏi:  Câu hỏi 1: Sự xuất hiện đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) trong ngành tác động đến việc rời ngành (firm exit) của các doanh nghiệp trong nước như thế nào?  Câu hỏi 2: Những gợi ý chính sách nào để giảm tác động tiêu cực từ FDI đối với sự rời ngành doanh nghiệp trong nước? 1. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu Nghiên cứu về tác động của FDI đến sự tồn tại của các doanh nghiệp trong nước tại Việt Nam. Đề tài tập trung nghiên cứu các vấn đề đó là cơ sở lý thuyết về FDI và tác động lấn át của FDI đối với các doanh nghiệp trong nước.