Luận văn thạc sĩ tác động của fdi đến sự rời ngành của doanh nghiệp trong nước

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu tác động của fdi đến sự rời ngành của doanh nghiệp trong nước, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực .

• Tác giả: Phạm Quang Sáng
• Người hướng dẫn: TS. Đinh Công Khải
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP.HCM
• Chuyên ngành: Chính Sách Công
• Đề tài: Tác Động Của FDI Đến Doanh Nghiệp Trong Nước
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: TP Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT
• MỤC LỤC
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH VẼ
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Cấu trúc luận văn
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÂY
• 2.1. Một số khái niệm về FDI
• 2.2. Phân loại FDI
• 2.3. Các nghiên cứu trước đây về tác động của FDI đối với doanh nghiệp trong nước
• 3. CHƯƠNG 3: MÔ HÌNH VÀ CHIẾN LƯỢC ƯỚC LƯỢNG
• 3.1. Lựa chọn mô hình
• 3.2. Chiến lược ước lượng
• 3.3. Nguồn dữ liệu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thống kê mô tả
• 4.2. Kết quả hồi quy
• 4.3. Phân tích kết quả
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH
• 5.1. Khuyến nghị chính sách
• 5.2. Giới hạn của nghiên cứu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về tác động của FDI đến doanh nghiệp trong nước

Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đã trở thành một yếu tố quan trọng trong sự phát triển kinh tế của Việt Nam. Từ khi thực hiện chính sách Đổi mới năm 1986, FDI đã đóng góp đáng kể vào tăng trưởng kinh tế, tạo ra việc làm và thúc đẩy chuyển giao công nghệ. Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích, FDI cũng mang lại những thách thức cho các doanh nghiệp trong nước, đặc biệt là trong việc cạnh tranh và duy trì sự tồn tại trên thị trường.

1.1. Định nghĩa và vai trò của FDI trong nền kinh tế

FDI được hiểu là hoạt động đầu tư nhằm đạt được lợi ích lâu dài trong một nền kinh tế khác. FDI không chỉ cung cấp vốn mà còn mang lại công nghệ và kỹ năng quản lý cho doanh nghiệp trong nước.

1.2. Tình hình FDI tại Việt Nam trong những năm qua

Việt Nam đã thu hút một lượng lớn FDI từ nhiều quốc gia, đặc biệt là trong lĩnh vực công nghiệp chế biến và dịch vụ. Sự hiện diện của các doanh nghiệp FDI đã tạo ra nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra áp lực cạnh tranh lớn cho doanh nghiệp trong nước.

II. Vấn đề và thách thức từ FDI đối với doanh nghiệp trong nước

Sự hiện diện của FDI đã tạo ra những thách thức không nhỏ cho các doanh nghiệp trong nước. Các doanh nghiệp FDI thường có lợi thế về công nghệ, vốn và quản lý, điều này khiến cho doanh nghiệp trong nước gặp khó khăn trong việc cạnh tranh.

2.1. Tác động lấn át của FDI đến doanh nghiệp trong nước

Sự cạnh tranh từ các doanh nghiệp FDI có thể dẫn đến tình trạng lấn át, khiến nhiều doanh nghiệp trong nước phải rời bỏ thị trường. Điều này đặc biệt rõ ràng trong các ngành có tính cạnh tranh cao như sản xuất và xuất khẩu.

2.2. Khó khăn trong việc tiếp cận công nghệ và thị trường

Doanh nghiệp trong nước thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận công nghệ hiện đại và thị trường quốc tế, điều này làm giảm khả năng cạnh tranh của họ so với các doanh nghiệp FDI.

III. Phương pháp giải quyết tác động tiêu cực từ FDI

Để giảm thiểu tác động tiêu cực từ FDI, cần có những chính sách hỗ trợ cho doanh nghiệp trong nước. Các giải pháp này không chỉ giúp doanh nghiệp tồn tại mà còn phát triển bền vững.

3.1. Tăng cường hỗ trợ tài chính cho doanh nghiệp trong nước

Chính phủ cần có các chính sách hỗ trợ tài chính cho doanh nghiệp trong nước, giúp họ có đủ nguồn lực để cạnh tranh với các doanh nghiệp FDI.

3.2. Khuyến khích hợp tác giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước

Tạo điều kiện cho sự hợp tác giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước có thể giúp nâng cao năng lực cạnh tranh và chuyển giao công nghệ hiệu quả hơn.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về FDI

Nghiên cứu cho thấy rằng sự hiện diện của FDI có tác động tích cực và tiêu cực đến doanh nghiệp trong nước. Các doanh nghiệp cần phải thích ứng và tìm ra cách để tận dụng những cơ hội mà FDI mang lại.

4.1. Kết quả từ mô hình hồi quy Probit

Mô hình hồi quy Probit cho thấy rằng sự hiện diện của FDI có ảnh hưởng đến khả năng rời ngành của doanh nghiệp trong nước, đặc biệt là trong các ngành có tính cạnh tranh cao.

4.2. Những bài học từ các quốc gia khác

Nghiên cứu từ các quốc gia khác cho thấy rằng việc quản lý FDI một cách hiệu quả có thể giúp tối ưu hóa lợi ích cho doanh nghiệp trong nước.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho doanh nghiệp trong nước

Tác động của FDI đến doanh nghiệp trong nước là một vấn đề phức tạp. Cần có những chính sách hợp lý để hỗ trợ doanh nghiệp trong nước phát triển bền vững trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu.

5.1. Tóm tắt những phát hiện chính

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng FDI có thể tạo ra cả cơ hội và thách thức cho doanh nghiệp trong nước. Cần có sự cân nhắc kỹ lưỡng trong việc xây dựng chính sách.

5.2. Định hướng phát triển trong tương lai

Doanh nghiệp trong nước cần phải nâng cao năng lực cạnh tranh, cải thiện công nghệ và tìm kiếm cơ hội hợp tác với các doanh nghiệp FDI để phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bức tranh kinh tế Việt Nam năm 2013, số lượng doanh nghiệp gặp khó khăn phải giải thể hoặc tạm ngừng hoạt động lên tới 60.737 doanh nghiệp, tăng 11,9% so với năm 2012. Bình quân mỗi tháng trong giai đoạn 2011 - 2012 có khoảng 4.500 doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường. Ngược lại, khu vực đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) tiếp tục duy trì đà tăng trưởng vượt bậc, chiếm 61,44% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước với giá trị đạt 77,3 tỷ USD trên tổng số 125,79 tỷ USD. Đáng chú ý, khối FDI chiếm lĩnh tới 98,2% kim ngạch xuất khẩu linh kiện điện tử và 99,6% máy ảnh, đặt các doanh nghiệp nội địa vào thế yếu trong việc tiếp cận thị trường.

Thực trạng này đặt ra vấn đề nghiên cứu cấp bách: Liệu sự gia tăng dòng vốn FDI đang tạo ra tác động lan tỏa năng suất hay đang tạo áp lực lấn át (crowding-out effect), đẩy các doanh nghiệp trong nước vào nguy cơ giải thể? Luận văn Thạc sĩ Chính sách công của tác giả Phạm Quang Sáng tại Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright tập trung giải quyết mục tiêu lượng hóa tác động của sự hiện diện FDI trong ngành đến xác suất rời ngành của doanh nghiệp nội địa. Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu doanh nghiệp toàn quốc giai đoạn 2002 - 2010 trên 29 phân ngành công nghiệp sản xuất và dịch vụ. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp bằng chứng định lượng với hệ số lấn át đạt mức 0,40788, giúp các nhà hoạch định chính sách đánh giá lại gói ưu đãi thuế kéo dài 10 đến 20 năm cho FDI, từ đó bảo vệ và nâng cao năng lực cạnh tranh cho 97% doanh nghiệp vừa và nhỏ trong nước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên hai nền tảng lý thuyết kinh tế quốc tế và tổ chức ngành:

Thứ nhất, mô hình cạnh tranh không hoàn hảo của Markusen và Venables (1999) chỉ ra rằng dòng vốn FDI mang lại tác động kép. Một mặt, các doanh nghiệp đa quốc gia gia tăng tổng sản lượng trong ngành, làm giảm giá bán trên thị trường hàng hóa cuối cùng, từ đó loại bỏ các doanh nghiệp nội địa kém hiệu quả khỏi thị trường. Mặt khác, FDI có thể kích thích các ngành công nghiệp phụ trợ phát triển thông qua việc tạo lập nhu cầu liên kết ngược và liên kết xuôi.

Thứ hai, lý thuyết chi phí cận biên và áp lực tiền lương của Aitken và Harrison (1999) chứng minh rằng các doanh nghiệp có vốn FDI thường sở hữu công nghệ vượt trội và chi phí cận biên thấp hơn. Để cạnh tranh, doanh nghiệp FDI sẵn sàng trả mức lương cao hơn nhằm thu hút lao động kỹ thuật, vô hình trung đẩy chi phí sản xuất trung bình của doanh nghiệp nội địa tăng cao, trực tiếp làm xói mòn khả năng duy trì hoạt động của khối doanh nghiệp tư nhân. Ngoài ra, nghiên cứu tích hợp mô hình lựa chọn nghề nghiệp trong nền kinh tế mở của Grossman (1994) để giải thích sự dịch chuyển nguồn lực sản xuất.

Bốn khái niệm then chốt trong nghiên cứu gồm:

• Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI): Dòng vốn đầu tư nhằm giành quyền quản lý và kiểm soát tài sản doanh nghiệp tại nước tiếp nhận.
• Sự rời ngành của doanh nghiệp (Firm Exit): Trạng thái doanh nghiệp ngừng hoạt động, giải thể hoặc chuyển địa bàn khiến mã định danh không còn tồn tại trong kỳ khảo sát kế tiếp.
• Hiệu ứng lấn át (Crowding-out Effect): Tác động tiêu cực từ sự mở rộng của khối FDI làm giảm thị phần, nguồn lực và sự sống còn của doanh nghiệp trong nước.
• Chỉ số tập trung Herfindahl-Hirschman (HHI): Thước đo mức độ cạnh tranh và độc quyền trong từng phân ngành kinh tế.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu khai thác nguồn dữ liệu thứ cấp từ các cuộc Tổng điều tra Doanh nghiệp hàng năm do Tổng cục Thống kê Việt Nam (GSO) thực hiện từ năm 2002 đến năm 2010. Dữ liệu gốc bao gồm 200.505 quan sát thuộc khối FDI và 178.441 quan sát thuộc khối doanh nghiệp trong nước.

Về cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Mẫu phân tích hồi quy chuyên sâu được sàng lọc gồm 43.405 quan sát có đầy đủ thông tin kiểm soát liên tục. Tác giả thực hiện chọn mẫu toàn bộ đối với các doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp tư nhân có quy mô từ 10 lao động trở lên. Nhóm doanh nghiệp dưới 10 lao động được loại khỏi mô hình nhằm loại trừ sai số đo lường, bởi Tổng cục Thống kê áp dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên thay đổi hàng năm cho nhóm doanh nghiệp siêu nhỏ này, khiến việc theo dõi trạng thái sống sót liên tục không đạt độ tin cậy.

Về phương pháp phân tích: Luận văn sử dụng mô hình hồi quy Probit trên dữ liệu bảng (Panel Data) với phương pháp ước lượng Hợp lý cực đại (Maximum Likelihood Estimation). Lý do lựa chọn mô hình Probit xuất phát từ đặc tính của biến phụ thuộc rời ngành là biến nhị phân mang giá trị 1 hoặc 0. So với mô hình tỷ lệ nguy cơ Cox, mô hình Probit kết hợp hàm phân phối tích lũy chuẩn CDF cho phép lượng hóa chính xác xác suất biên khi các yếu tố nội tại và thị phần FDI thay đổi một đơn vị, phù hợp hoàn hảo với tập dữ liệu bảng kéo dài 9 năm tại Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Mô hình hồi quy Probit với 43.405 quan sát đã chỉ ra các phát hiện cốt lõi:

Thứ nhất, thị phần FDI trong ngành (Horizontal) có tác động thuận chiều có ý nghĩa thống kê ở mức 1% đối với xác suất rời ngành của doanh nghiệp nội địa (hệ số hồi quy dương 0,40788). Giá trị trung bình của thị phần FDI trong các ngành đạt 35,65%, cá biệt có ngành lên tới 99,8%. Trong điều kiện tỷ lệ rời ngành cơ sở là 5%, khi thị phần FDI trong ngành tăng thêm 1%, xác suất rời ngành của doanh nghiệp trong nước tăng thêm 1,937%. Nếu tỷ lệ rời ngành cơ sở của thị trường ở mức 30%, tác động biên của thị phần FDI làm tăng nguy cơ rời ngành lên tới 8,565%.

Thứ hai, hoạt động xuất nhập khẩu (Im_Ex) đóng vai trò lá chắn bảo vệ sự sống còn của doanh nghiệp với hệ số hồi quy âm (-0,46985, p < 0,01). Thống kê mô tả cho thấy 90,4% doanh nghiệp có tham gia thương mại quốc tế. Tỷ lệ giải thể ở nhóm doanh nghiệp không tham gia xuất nhập khẩu lên tới 19,7%, trong khi ở nhóm có hoạt động xuất nhập khẩu chỉ là 11,4%, tương ứng xác suất rời ngành giảm 2,232% trong điều kiện cơ sở.

Thứ ba, năng suất lao động (Productivity) và quy mô lao động (Size) tương quan nghịch với nguy cơ rời ngành (hệ số lần lượt là -0,002967 và -0,0005267, đều đạt mức ý nghĩa 1%). Doanh nghiệp trong mẫu có năng suất trung bình đạt 73 triệu đồng/lao động/năm và quy mô bình quân 130 lao động. Khi năng suất lao động tăng thêm 1 triệu đồng/người, nguy cơ rời ngành giảm từ 0,014% đến 0,062% tùy theo trạng thái ngành.

Thứ tư, tuổi thọ doanh nghiệp (Age) giúp củng cố khả năng chống chịu với hệ số hồi quy âm (-0,0044159, p < 0,05). Thống kê chỉ ra 54,4% doanh nghiệp Việt Nam có thời gian hoạt động dưới 5 năm. Cứ thêm 1 năm hoạt động, xác suất đóng cửa của doanh nghiệp giảm 0,021% đến 0,093%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của hiệu ứng lấn át xuất phát từ sự cách biệt lớn về trình độ công nghệ và năng lực quản trị giữa hai khối doanh nghiệp. Theo số liệu điều tra lao động, tỷ lệ lao động qua đào tạo chuyên môn kỹ thuật tại Việt Nam năm 2009 chỉ đạt 17,6%, dẫn đến năng suất lao động của Việt Nam thấp hơn Indonesia 10 lần và thấp hơn Malaysia 20 lần. Doanh nghiệp FDI với nguồn lực tài chính dồi dào và chính sách miễn giảm thuế đã hút phần lớn lao động tay nghề cao, buộc các doanh nghiệp trong nước phải chi trả chi phí nhân sự cao hơn trong khi hiệu quả sản xuất chưa tương xứng.

Về mặt so sánh học thuật, kết quả này củng cố các nghiên cứu của Aitken và Harrison (1999) tại Venezuela, Bandick (2007) tại Thụy Điển và Ferragina cùng cộng sự (2009) tại Ý khi cùng ghi nhận tác động lấn át ngắn hạn của FDI. Tuy nhiên, kết quả có sự tương phản với nghiên cứu của Görg và Strobl (2004) tại Ireland, nơi FDI hỗ trợ doanh nghiệp nội địa tồn tại nhờ các liên kết công nghệ cao. Sự khác biệt này bắt nguồn từ việc Việt Nam chưa phát triển được mạng lưới công nghiệp hỗ trợ vững chắc, khiến các doanh nghiệp FDI chủ yếu nhập khẩu linh kiện đầu vào thay vì kết nối với chuỗi cung ứng bản địa.

Dữ liệu của nghiên cứu có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua biểu đồ đường thể hiện tỷ lệ rời ngành tăng từ 15% năm 2002 lên 21% năm 2009, kết hợp cùng bảng ma trận tác động biên đo lường độ nhạy của biến FDI qua các mức xác suất cơ sở từ 5% đến 30%.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả thực nghiệm, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm hạn chế tác động lấn át và nâng cao tỷ lệ sống sót cho doanh nghiệp nội địa:

Thứ nhất, tái cấu trúc chính sách ưu đãi thuế và tạo lập môi trường kinh doanh bình đẳng. Bộ Tài chính và Bộ Kế hoạch và Đầu tư cần rà soát, bãi bỏ các khung ưu đãi thuế bất bình đẳng hiện dành cho khối FDI (miễn thuế 10 năm và giảm 50% trong 10 năm tiếp theo) đối với các dự án chỉ mang tính gia công xuất khẩu. Thay vào đó, áp dụng cơ chế ưu đãi thuế bình đẳng dựa trên tỷ lệ nội địa hóa và mức độ chuyển giao công nghệ, hướng tới mục tiêu giảm chênh lệch tiếp cận chính sách giữa hai khối về 0% trong giai đoạn 2024 - 2026.

Thứ hai, mở rộng các kênh tài chính và hạ lãi suất tín dụng cho doanh nghiệp vừa và nhỏ. Ngân hàng Nhà nước cần chủ trì thiết lập các gói bảo lãnh tín dụng tín chấp dựa trên dòng tiền hợp đồng, tạo điều kiện cho 97% doanh nghiệp vừa và nhỏ tiếp cận vốn vay. Mục tiêu cụ thể là nâng tỷ lệ doanh nghiệp tiếp cận vốn ngân hàng từ 30% lên tối thiểu 65% trong khung thời gian 12 - 24 tháng tới, giúp doanh nghiệp vượt qua áp lực hàng tồn kho và nợ xấu.

Thứ ba, quy hoạch và phát triển chuỗi cung ứng công nghiệp hỗ trợ. Bộ Công Thương cần ban hành chiến lược hỗ trợ kỹ thuật và tài chính cho các doanh nghiệp cơ khí, điện tử và vật liệu phụ trợ trong nước nhằm đáp ứng tiêu chuẩn nhà cung cấp cấp 1 và cấp 2 cho các tập đoàn đa quốc gia. Chỉ tiêu đặt ra là nâng tỷ lệ cung ứng linh kiện nội địa cho khối FDI từ mức dưới 20% lên 45% vào năm 2030.

Thứ tư, nâng cấp chất lượng nguồn nhân lực và chuẩn hóa kỹ năng lao động. Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp cùng các viện nghiên cứu và trường đại học đẩy mạnh đào tạo nghề chuyên sâu theo chuẩn khu vực. Mục tiêu gia tăng tỷ lệ lao động qua đào tạo từ 17,6% lên 70%, thúc đẩy tốc độ tăng năng suất lao động đạt trên 6,5%/năm trong lộ trình 5 năm tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng sau:

• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Công Thương, Ban Quản lý các Khu công nghiệp): Sử dụng luận văn như một tài liệu thẩm định khoa học để điều chỉnh tiêu chí thu hút dòng vốn FDI thế hệ mới, chuyển từ thu hút số lượng sang chất lượng và ngăn chặn nguy cơ lấn át ngành nghề nội địa.
• Lãnh đạo các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) và các hiệp hội ngành nghề: Tham khảo các chỉ báo thực nghiệm về năng suất lao động, quy mô nhân sự và thị phần FDI để chủ động tái cấu trúc mô hình quản trị, tập trung tham gia vào chuỗi xuất nhập khẩu nhằm giảm thiểu nguy cơ phá sản.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Kinh tế, Chính sách công: Sử dụng luận văn làm tài liệu tham khảo mẫu mực về kỹ thuật xử lý dữ liệu bảng quy mô lớn với hơn 43.000 quan sát và phương pháp ứng dụng mô hình Probit trong kinh tế lượng ứng dụng.
• Các tổ chức phát triển quốc tế và quỹ đầu tư (World Bank, ADB, VCCI): Khai thác các phát hiện về rào cản tín dụng và chênh lệch năng suất để xây dựng các chương trình tài trợ kỹ thuật và hỗ trợ phát triển khu vực kinh tế tư nhân tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao thị phần FDI trong ngành càng cao lại làm tăng nguy cơ rời ngành của doanh nghiệp trong nước?

Sự hiện diện quy mô lớn của doanh nghiệp FDI tạo ra áp lực cạnh tranh khốc liệt về thị phần sản phẩm và nguồn nhân lực chất lượng cao. Doanh nghiệp FDI sở hữu chi phí biên thấp hơn và được hưởng ưu đãi thuế lên đến 20 năm, trong khi doanh nghiệp nội địa chịu chi phí vốn cao và năng suất thấp, dẫn đến việc bị đẩy ra khỏi thị trường với hệ số tác động là 0,40788.

Doanh nghiệp có hoạt động xuất nhập khẩu nhận được lợi thế sinh tồn như thế nào?

Theo kết quả hồi quy với hệ số âm 0,46985, hoạt động thương mại quốc tế giúp doanh nghiệp đa dạng hóa thị trường và phân tán rủi ro khi thị trường nội địa biến động. Doanh nghiệp xuất nhập khẩu có tỷ lệ rời ngành chỉ 11,4% (so với 19,7% ở nhóm thuần nội địa) nhờ cơ hội tiếp cận nguyên liệu giá rẻ và tiếp thu công nghệ tiên tiến từ nước ngoài.

Quy mô và tuổi đời của doanh nghiệp ảnh hưởng ra sao đến xác suất đóng cửa?

Mô hình Probit chứng minh quy mô và tuổi đời đều giúp giảm nguy cơ giải thể với hệ số tương ứng là -0,0005267 và -0,0044159. Doanh nghiệp lớn có nguồn lực tài chính vững chắc, trong khi doanh nghiệp lâu năm có uy tín thị trường và kinh nghiệm quản trị tốt hơn hẳn so với 54,4% nhóm doanh nghiệp dưới 5 năm tuổi.

Sự chênh lệch về chính sách ưu đãi giữa khối FDI và doanh nghiệp nội địa cụ thể là gì?

Trong nhiều năm, doanh nghiệp FDI được hưởng mức ưu đãi vượt trội gồm miễn thuế thu nhập doanh nghiệp 10 năm, giảm 50% trong 10 năm tiếp theo cùng quyền ưu tiên tiếp cận đất đai. Ngược lại, 97% doanh nghiệp nội địa là quy mô vừa và nhỏ, có 90% phải vay vốn với lãi suất thương mại và gặp nhiều rào cản tài sản thế chấp.

Vì sao nghiên cứu lại sử dụng mô hình hồi quy Probit thay vì mô hình OLS thông thường?

Biến phụ thuộc rời ngành là biến nhị phân chỉ nhận giá trị 1 (rời ngành) hoặc 0 (tiếp tục hoạt động). Mô hình OLS thông thường sẽ tạo ra xác suất nằm ngoài khoảng từ 0 đến 1 và phương sai sai số thay đổi. Mô hình Probit với hàm phân phối tích lũy chuẩn CDF đảm bảo ước lượng tham số chính xác và phản ánh trung thực tác động biên trên dữ liệu bảng.

Kết luận

• Luận văn khẳng định tồn tại tác động lấn át có ý nghĩa thống kê của dòng vốn FDI đối với xác suất rời ngành của doanh nghiệp nội địa tại Việt Nam giai đoạn 2002 - 2010.
• Thị phần FDI trong ngành làm tăng tỷ lệ giải thể của doanh nghiệp trong nước với hệ số hồi quy dương 0,40788, đặc biệt tác động biên tăng mạnh khi thị trường có tỷ lệ đào thải cao.
• Năng suất lao động, quy mô nhân sự, tuổi đời doanh nghiệp và hoạt động xuất nhập khẩu là 4 yếu tố nội lực cốt lõi giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro đóng cửa.
• Khoảng cách công nghệ lớn và sự thiếu hụt mạng lưới công nghiệp hỗ trợ là nguyên nhân chính cản trở tác động lan tỏa tích cực từ khối doanh nghiệp FDI sang khối tư nhân.
• Nghiên cứu đóng góp cơ sở dữ liệu thực nghiệm quan trọng trên 43.405 quan sát, mở ra hướng đi cho việc cải cách chính sách ưu đãi đầu tư và hoàn thiện hệ sinh thái công nghiệp phụ trợ.

Để bảo vệ và phát triển khu vực kinh tế tư nhân trong giai đoạn hội nhập mới, các cơ quan chức năng cần nhanh chóng triển khai đồng bộ lộ trình bình đẳng hóa ưu đãi thuế trong 2 năm tới và hoàn thiện chiến lược nội địa hóa chuỗi cung ứng vào năm 2030. Các nhà nghiên cứu và doanh nghiệp hãy tiếp tục khai thác sâu các phân tích thực nghiệm này để xây dựng những chiến lược thích ứng linh hoạt và bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU 1. Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) là hoạt động đầu tư được thực hiện nhằm đạt được lợi ích lâu dài trong một doanh nghiệp hoạt động trong một nền kinh tế khác nền kinh tế nước chủ đầu tư, mục đích của chủ đầu tư là giành quyền quản lý doanh nghiệp (IMF, 2003). Kể từ sau chính sách “Đổi mới” của năm 1986, Việt Nam đã trải qua quá trình tăng trưởng kinh tế; cùng với xuất khẩu, đầu tư trực tiếp nước ngoài được coi là đóng góp đáng kể vào sự phát triển gần đây của nền kinh tế Việt Nam. Luật Đầu tư nước ngoài của Việt Nam (LFI) đóng vai trò quan trọng trong việc thu hút một lượng đáng kể của nguồn vốn FDI vào Việt Nam.

Nghiên cứu kinh tế về FDI thường tập trung vào yếu tố quyết định của FDI đó là làm thế nào để thu hút FDI đến Việt Nam, đây có thể xem như một vấn đề trung tâm của các mối quan tâm trong nhiều nghiên cứu. Ngoài ra, việc phân tích những tác động của FDI nhằm mục đích sử dụng nguồn vốn FDI hiệu quả hơn cũng khá quan trọng trong quá trình phát triển đất nước. Tuy vậy, các nghiên cứu về vấn đề này đối với trường hợp của Việt Nam vẫn còn khiêm tốn. FDI có thể được sử dụng như một phương tiện để thúc đẩy tăng trưởng năng suất (Bitzer và Görg, 2004).

Bên cạnh đó, FDI có thể mang lại sự chuyển giao công nghệ mới cho các nước đang phát triển, đồng thời FDI có thể cải thiện kiến thức và kỹ năng của người quản lý hoặc người lao động, FDI cũng có thể nâng cao hiệu quả và năng suất trong sản xuất (Mansfield và Romeo, 1980). Hầu hết các nghiên cứu về tác động của FDI thường tập trung vào tác động lan tỏa năng suất (vốn hoặc công nghệ). Trong những năm gần đây, một cách tiếp cận mới về lan tỏa vốn và công nghệ đã được giới thiệu trong một số công trình thực nghiệm trên thế giới. Nghiên cứu của Görg và Strobl (2004) điều tra các cơ chế truyền tải và các kênh mà qua đó những yếu tố bên ngoài tác động vào sự tồn tại của các doanh nghiệp trong nước.

Đây là một chủ đề quan trọng vì sự tồn tại của các doanh nghiệp và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế có ảnh hưởng đến phúc lợi xã hội trong nền kinh tế. TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 2 Việt Nam đã thay đổi sang nền kinh tế theo định hướng thị trường từ năm 1986 và gia nhập khối ASEAN vào tháng 7 năm 1995, hoàn thành chương trình tự do hóa thương mại trong Khu vực Mậu dịch tự do ASEAN (AFTA) vào tháng 1 năm 2006. Ngoài ra, kể từ khi tham gia vào Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào năm 1991, Việt Nam đã được chấp nhận là thành viên đầy đủ chính thức gia nhập WTO vào năm 2007. Chính phủ Việt Nam thực hiện mục tiêu thu hút vốn và công nghệ cao từ các quốc gia như Mỹ, EU, Nhật Bản,.với hy vọng quá trình chuyển giao công nghệ sẽ đóng góp tốt hơn cho các doanh nghiệp trong nước thông qua nguồn vốn FDI.

Tuy vậy, trên thực tế theo số liệu của Tổng cục Hải quan Việt Nam, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của cả nước trong năm 2013 đạt 250,93 tỷ USD, tăng 15,2% so với cùng kỳ năm 2012. Trong đó, kim ngạch xuất khẩu đạt 125,79 tỷ USD, tăng 15,4%, xuất siêu 650 triệu USD. Kim ngạch xuất khẩu của doanh nghiệp FDI đạt 77,3 tỷ USD, chiếm 61,44% tổng kim ngạch xuất khẩu. Dựa vào những các con số, có thể thấy rằng các doanh nghiệp Việt Nam đang “lép vế” trên lĩnh vực xuất khẩu linh kiện điện tử, máy ảnh, dệt may.

Theo đó, với máy vi tính, linh kiện và hàng điện tử, doanh nghiệp FDI đóng góp 98,2%; giày dép chiếm 77,4%, hàng dệt may chiếm 60%, máy ảnh lên tới 99,6%.1: Số doanh nghiệp gặp khó khăn, giải thể và ngừng hoạt động năm 2013 (tăng giảm so với 2012) Nguồn: Tính toán của tác giả từ số liệu Tổng cục thống kê (2013) TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 3 Theo báo cáo của Tổng cục thống kê và Bộ Kế hoạch Đầu tư thì trong năm 2013, số doanh nghiệp gặp khó khăn phải giải thể hoặc ngừng hoạt động là 60.737 doanh nghiệp, tăng 11,9% so với năm 2012 (Hình 1. Năm 2011 mỗi tháng có 4.498 doanh nghiệp giải thể và tạm ngừng hoạt động, đến năm 2012 là 4.517 doanh nghiệp và bình quân 5 tháng đầu năm 2013 là 4. Một thực tế cho thấy, từ năm 2007 đến nay tốc độ tăng trưởng kinh tế nước ta chậm lại, trong khi hàng vạn doanh nghiệp trong nước kinh doanh kém hiệu quả và phải ngừng hoạt động thì FDI vẫn đang được xem là động lực tăng trưởng, vận hành tốt và điều này đã làm nảy sinh vấn đề cần quan tâm, đó là hoạt động của doanh nghiệp FDI có lấn át doanh nghiệp trong nước và cần làm gì để giải quyết vấn đề này? Để tìm được câu trả lời đúng, cần có cách tiếp cận khoa học đối với chủ trương thu hút FDI của nước ta. Nhiều quốc gia trên thế giới cũng đã có những nghiên cứu về tác động của FDI đối với các doanh nghiệp trong nước (cụ thể là tìm hiểu về tác động lan tỏa và tác động lấn át), như nghiên cứu của Görg và Greenaway (2003), Bloomstrom và Kokko (1997), Ferragina, Pittiglio và Reganati (2009), Aitken và Harrison (1999), Franco và Gelübcke (2013)… Những nghiên cứu này đã tìm hiểu về sự tác động của FDI đối với các doanh nghiệp trong nước đối với những quốc gia khác nhau, các kết luận cho thấy có sự khác biệt về sự tác động của FDI đối với các doanh nghiệp trong nước bao gồm cả tác động lan tỏa và tác động lấn át.

Nghiên cứu này thực hiện một phân tích thực nghiệm về việc liệu rằng sự hiện diện của dòng vốn FDI có ảnh hưởng tiêu cực đến sự tồn tại của doanh nghiệp trong nước, khi mà qui mô và năng lực cạnh tranh các doanh nghiệp trong nước còn chưa cao. Tác giả cho rằng nếu tồn tại sự gia tăng năng suất của các doanh nghiệp trong nước thông qua hiệu ứng lan tỏa công nghệ do đầu tư nước ngoài mang lại sẽ làm giảm chi phí trung bình các doanh nghiệp trong nước sản xuất. Tuy nhiên , một mặt khác thì sự có mặt của dòng vốn FDI cũng có thể có tác động tiêu cực đến những hoạt động và sự sống còn của các doanh nghiệp trong nước, FDI có thể gây nên tác động lấn át (crowding out effect) đối với những doanh nghiệp này. Một số ý kiến lo ngại về tác động tiêu cực của FDI tới tăng trưởng kinh tế, cho rằng sự xuất hiện của doanh nghiệp có vốn FDI có thể gây cạnh tranh khốc liệt với các doanh nghiệp trong nước mà phần thua thiệt thường TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 4 là các doanh nghiệp trong nước.

Các doanh nghiệp trong nước bị mất thị trường, mất lao động có kỹ năng và vì vậy có thể dẫn đến phá sản. Ngoài ra, vốn FDI có thể làm cho đầu tư trong nước bị thu hẹp do nhiều doanh nghiệp bị mất cơ hội đầu tư hoặc đầu tư không hiệu quả do trình độ công nghệ thấp kém, vốn ít (Nguyễn Thị Tuệ Anh và cộng sự, 2006). Đối với Việt Nam, cho đến nay vẫn chưa có nghiên cứu định lượng nào thực sự rõ ràng nhằm chỉ ra được sự tác động lấn át của FDI đối với các doanh nghiệp trong nước mà chủ yếu là các nghiên cứu về lan tỏa năng suất và tăng trưởng. Do vậy, nghiên cứu này sẽ cụ thể hóa bằng cách xác định xem sự hiện diện nước ngoài thể hiện thông qua dòng vốn FDI có tác động tích cực hay tiêu cực đến sự sống còn của doanh nghiệp trong nước.

Các nghiên cứu trước đây về tác động của FDI trên bối cảnh của từng địa phương đã tập trung vào tác động lan tỏa năng suất (công nghệ hoặc bằng tiền) trên việc phân tích các yếu tố quyết định đến thu hút FDI. Với cách tiếp cận khác, nghiên cứu này đánh giá về tác động của đầu tư trực tiếp nước ngoài đối với sự rời ngành1 của các doanh nghiệp ở Việt Nam thông qua những số liệu cụ thể. Chủ đề này khá thích hợp cho Việt Nam khi thực trạng hiện nay là số doanh nghiệp trong nước đóng cửa khá cao và vai trò ngày càng tăng của dòng vốn FDI trong những năm qua. Nghiên cứu cố gắng đánh giá một mặt khác ngoài tác động lan tỏa năng suất và tìm hiểu các yếu tố bên trong cũng như bên ngoài tác động đến sự tồn tại của các doanh nghiệp trong nước.

Đây là một chủ đề quan trọng vì sự sống còn của các doanh nghiệp trong nước có liên quan đến công việc của lao động và cả những vấn đề có ảnh hưởng đến phúc lợi xã hội trong nền kinh tế. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu Mục tiêu của nghiên cứu này nhằm điều tra tác động của FDI vào các doanh nghiệp sản xuất và dịch vụ ở Việt Nam, xem xét tác động của sự hiện diện các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài đối với sự sống còn của các doanh nghiệp trong nước và từ đó đề xuất những hàm 1 Markusen và Venables (1999) cung cấp một trong những mô hình chính thức đầu tiên mà kết hợp tác động khác nhau. Họ cho rằng FDI tạo ra một hiệu ứng cạnh tranh, tác động mạnh mẽ trong thị trường hàng hóa cuối cùng và sẽ dẫn đến giá thị trường thấp hơn, điều này có thể buộc doanh nghiệp trong nước kém hiệu quả rời khỏi thị trường, tác động này được xem là sự rời ngành của doanh nghiệp. TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 5 ý chính sách nhằm giảm tác động tiêu cực (nếu có) của FDI đối với các doanh nghiệp trong nước.

Nghiên cứu tập trung trả lời hai câu hỏi:  Câu hỏi 1: Sự xuất hiện đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) trong ngành tác động đến việc rời ngành (firm exit) của các doanh nghiệp trong nước như thế nào?  Câu hỏi 2: Những gợi ý chính sách nào để giảm tác động tiêu cực từ FDI đối với sự rời ngành doanh nghiệp trong nước? 1. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu Nghiên cứu về tác động của FDI đến sự tồn tại của các doanh nghiệp trong nước tại Việt Nam. Đề tài tập trung nghiên cứu các vấn đề đó là cơ sở lý thuyết về FDI và tác động lấn át của FDI đối với các doanh nghiệp trong nước.