Chương 1 TỔNG QUAN 1. Tổng quan đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội và văn hóa của thị xã An Khê 1. Điều kiện tự nhiên của thị xã An Khê Thị xã An Khê được thành lập ngày 09/12/2003, nằm phía Đông tỉnh Gia Lai và được Tỉnh ủy Gia Lai xác định là vùng kinh tế động lực phía Đông của tỉnh. Thị xã An Khê là cửa ngõ phía Đông của tỉnh Gia Lai, phía Đông giáp huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định, phía Tây giáp huyện Đăk Pơ, tỉnh Gia Lai; phía Bắc giáp huyện K’Bang, tỉnh Gia Lai; phía Nam giáp huyện Đăk Pơ, tỉnh Gia Lai, nơi tiếp giáp, giao lưu kinh tế với các tỉnh duyên hải miền Trung, tọa lạc dọc theo tuyến quốc lộ 19, là con đường chiến lược quan trong của Việt Nam, có tỉnh lộ 669 và tỉnh lộ 674 đi qua.
Do vậy, việc giao thương với các vùng miền rất thuận lợi. Phía Đông và Nam thị xã An Khê là vùng núi non hiểm trở có độ cao từ 410 đến 900m so với mực nước biển; Phía Tây, phía Bắc và trung tâm thị xã An Khê thuộc vùng núi tương đối bằng phẳng có độ cao từ 400 đến 500m so với mực nước biển và nằm ở phía Đông dãy Trường Sơn trên bậc thềm chuyển tiếp giữa vùng Cao nguyên và duyên hải Nam Trung bộ, nên khí hậu nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa (Cao nguyên); mùa mưa thường đến và kết thúc muộn hơn bên sườn Tây Trường Sơn từ một đến hai tháng. Nhiệt độ trung bình năm là 23,6 0C, cao nhất từ 27,90C - 40,80C và thấp nhất từ 8,50C -16,50C. Lượng mưa trung bình năm từ 1.225mm, cao nhất là từ 1.565mm và thấp nhất là từ 681-794mm.
Mưa chủ yếu tập trung vào các tháng 8,9,10. Tuy nhiên, do đặc thù là bậc thềm chuyển tiếp giữa vùng Cao nguyên và Duyên hải Nam Trung bộ, tại An Khê thường có mưa 4 dông từ tháng 4 đến tháng 7 (do ảnh hưởng của khí hậu Cao nguyên). Chính vì vậy, tổng số ngày mưa trong năm khoảng 150 ngày. Đây là một trong những lợi thế trong phát triển sản xuất đối với các loại cây trồng phụ thuộc vào tự nhiên.
An Khê có mạng lưới sông suối tương đối nhiều, phân bố đều khắp trên lãnh thổ, đặc biệt có sông Ba là con sông lớn, dài nhất chảy qua địa phận nhiều huyện thị trong tỉnh. Ngoài ra còn có nhiều nhánh suối nhỏ là lưu vực của sông Ba. Đây là nguồn dự trữ và cung cấp nước chủ yếu của thị xã, cho các ngành sản xuất, dịch vụ cũng như sinh hoạt của nhân dân. Sông Ba là sông lớn, dài nhất chảy theo hướng Bắc - Nam, lưu tốc dòng chảy đạt được 0,12m/s.
Về mùa mưa thường xảy ra lũ lớn, lưu tốc dòng chảy V = 1,5m/s, có giá trị về phát triển thủy lợi, thủy sản phục vụ phát triển kinh tế - xã hội của thị xã An Khê. Tuy nhiên hiện nay do tác hại của Thủy điện mà Sông Ba trở thành sông chết vào mùa khô, lũ lụt vào mùa mưa. Tổng diện tích tự nhiên là 20.006,78 ha, chiếm khoảng 2% diện tích toàn tỉnh Gia Lai, trong đó: Đất nông nghiệp: 16.542,34 ha chiếm 82,68% tổng diện tích tự nhiên, đất phi nông nghiệp: 3.342,78 ha chiếm 16,71% tổng diện tích tự nhiên, đất chưa sử dụng: 121,66 ha; chiếm 0,61 % diện tích tự nhiên toàn thị xã. Về thổ nhưỡng, thị xã An Khê bao gồm các nhóm đất chính đó là đất xám và xám nâu hình thành trên đá granít, riolít, sa thạch, thích hợp cho cây công nghiệp ngắn ngày (mía, vừng, thuốc lá, mỳ, đậu, đỗ các loại,.); Nhóm đất phù sa ở ven sông, suối thích hợp cho cây lúa nước, cây công nghiệp ngắn ngày (mía, mỳ, lạc,.) và cây thực phẩm; Đất đỏ vàng trên đá granit, riolit, đỏ vàng trên đá gnai và phiến thạch mica, đỏ vàng biến đổi thích hợp cho trồng lúa nước.
Ngoài ra còn có đất dốc tụ thung lũng, đất nâu thẩm trên sản phẩm phân hóa bazan và đất sói mòn trơ sỏi đá. Chất lượng đất ở mức trung bình, phần lớn có tầng dày thuận lợi cho canh tác. Điều kiện kinh tế xã hội Dân số năm 2015 là 67.055 người, mật độ dân số 334,34 người/km 2. Số người trong độ tuổi lao động 54.837 người; trong đó 44.236 người có việc làm, 10.601 người không có việc làm thường xuyên.
Tỷ lệ tăng dân số tự nhiên của thị xã An Khê có xu hướng giảm từ 1,16% năm 2011 xuống còn 1,07% vào năm 5 2015. Theo số liệu thống kê của thị xã, dân số năm 2011 là 64.517 người đến năm 2015 tăng lên 67. Lực lượng lao động có chiều hướng gia tăng, tăng từ 49.486 người năm 2011 lên 55.214 người năm 2015 (tăng 5. Trong giai đoạn 2011-2015, có xu hướng giảm lao động nông lâm – ngư nghiệp, tăng lao động công nghiệp - xây dựng và thương mại - dịch vụ.
Lao động nông lâm – ngư nghiệp giảm từ 58% năm 2011 xuống còn 47% vào năm 2015, công nghiệp - xây dựng tăng từ 18% năm 2011 lên 25,77% năm 2015, tương tự đối với thương mại - dịch vụ tăng từ 22% năm 2011 lên 27,23% năm 2015. Cùng với sự phát triển kinh tế của tỉnh Gia Lai, thị xã An Khê đã có nhiều chuyển biến tích cực, phù hợp với xu hướng phát triển của tỉnh và cả nước. Giai đoạn 2011 - 2015, tổng giá trị sản xuất trên địa bàn thị xã An Khê tăng trưởng khá, bình quân 9,02%/năm (giá cố định 1994). Trong đó, công nghiệp - xây dựng tăng 5,79%/năm, nông - lâm - thuỷ sản tăng 1,88%/năm và dịch vụ tăng 15,75%/năm.
Tốc độ tăng trưởng kinh tế tương đối khá và sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng tích cực, đã tác động mạnh mẽ thu nhập bình quân đầu người trên địa bàn thị xã những năm vừa qua. GDP bình quân đầu người năm 2015 tăng lên 83.972 đồng, gấp 1,63 lần so với năm 2011. Tuy nhiên, sự phát triển này chưa tương xứng với yêu cầu của một đô thị, chưa phát triển được ngành mũi nhọn mang tỷ trọng lớn. Nhìn vào bức tranh tổng thể của nền kinh tế ta dễ nhận thấy tỷ trọng ngành công nghiệp - xây dựng hầu như dậm chân tại chỗ, trong khi đó ngành dịch vụ tăng không đáng kể.
Mặt khác, biên độ dao động về tăng, giảm tổng giá trị sản xuất theo cơ cấu ngành và toàn xã hội lớn; giá trị thu về từ các ngành nông, lâm nghiệp chưa cao, thiếu tính ổn định. 6 Chương 2 NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2. Khái niệm š tưởng về sinh kế được đề câp› tới trong tác phẩm nghiên cứu R. Về sau, khái niêm › này xuất hiê ›n nhiều hơn trong các nghiên cứu của F.Ellis, Barret, Morrison, Dorward.
Theo định nghĩa của khung phân tích sinh kế bền vững, “sinh kế bao gồm các khả năng, các tài sản (bao gồm cả các nguồn lực vật chất và xã hội) và các hoạt động cần thiết để kiếm sống” (DFID, 1999, trang 4). Theo Bùi Đình Toái (2004), khái niệm về sinh kế của hộ hay một cộng đồng là một tập hợp của các nguồn lực và khả năng của con người kết hợp với những quyết định và những hoạt động mà họ sẽ thực hiện để không những kiếm sống mà còn đạt đến mục tiêu đa dạng hơn. Có nhiều cách tiếp cân› hay định nghĩa khác nhau về sinh kế , tuy nhiên, có sự nhất trí rằng khái niê ›m bao hàm nhiều yếu tố có ảnh hưởng đến hoạt đô ›ng sống của mỗi cá nhân hay hô › gia đình. Về căn bản, các hoạt đô ›ng sinh kế do mỗi cá nhân hay nông hô › tự quyết định dựa vào năng lực và khả năng của họ, đồng thời chịu tác đô ›ng của các thể chế, chính sách, những mối quan hê › xã hô i› mà các cá nhân và hô › gia đình đã thiết lâp› trong cô n› g đồng.
Hay nói cách khác, sinh kế của một hộ gia đình hay một cộng đồng còn được gọi là kế sinh nhai của hộ gia đình hay cộng đồng đó. Đặc điểm và nhân tố ảnh hưởng Để duy trì sinh kế, mỗi hộ gia đình thường có các kế sách sinh nhai khác nhau. 7 Kế sách sinh nhai của hộ hay chiến lược sinh kế của hộ là quá trình ra quyết định về các vấn đề cấp hộ. Bao gồm những vấn đề như thành phần của hộ, tính gắn bó giữa các thành viên, phân bổ các nguồn lực vật chất và chi phí vật chất của hộ.
Chiến lược sinh kế của hộ phải dựa vào năm loại nguồn lực (tài sản) cơ bản sau: Nguồn nhân lực Nguồn lực xã Nguồn lực tự hội nhiên SINH KẾ Nguồn lực Nguồn lực tài chính vật chất Hình 2.1: Các nguồn lực tạo thành sinh kế - Nguồn nhân lực: Bao gồm kỹ năng, kiến thức, khả năng lao động và sức khoẻ con người. Các yếu tố đó giúp cho con người có thể theo đuổi những chiến lược tìm kiếm thu nhập khác nhau và đạt những mục tiêu kế sinh nhai của họ. Ở mức độ gia đình nguồn nhân lực được xem là số lượng và chất lượng nhân lực có sẵn. - Nguồn lực xã hội: Là những nguồn lực định tính dựa trên những gì mà con người đặt ra để theo đuổi mục tiêu kế sinh nhai của họ.
Chúng bao gồm uy tín của hộ, các mối quan hệ xã hội của hộ. - Nguồn lực tự nhiên: Là cơ sở các tài nguyên thiên nhiên của hộ hay của cộng đồng, được trông cậy vào để sử dụng cho mục đích sinh kế như đất đai, nguồn nước, cây trồng, vật nuôi, mùa màng. Trong thực tế, sinh kế của người dân thường bị tác động rất lớn bởi những biến động của nguồn lực tự nhiên. Trong các chương trình di dân tái định cư, việc di chuyển dân, thu hồi đất đai, thay đổi dòng chảy… đã làm thay đổi nguồn lực tự nhiên của người dân và qua đó đã làm thay đổi sinh kế của họ.
8 - Nguồn lực vật chất: Bao gồm tài sản hộ gia đình hỗ trợ cho sinh kế như nhà ở, các phương tiện sản xuất, đi lại, thông tin. - Nguồn lực tài chính: Là những gì liên quan đến tài chính mà con người có được như: nguồn thu nhập tiền mặt, tiền tiết kiệm, tín dụng và các nguồn khác như lương, bổng, nguồn hỗ trợ, viện trợ từ bên ngoài cho hộ gia đình và cho cộng đồng.
