PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Di dân (migration) không phải là một hiện tượng mới mẻ trong lịch sử phát triển kinh tế - xã hội của bất cứ quốc gia nào. Trong lịch sử Việt Nam đã chứng kiến nhiều cuộc di dân lớn nhỏ do nhiều nguyên nhân khác nhau, từ việc khai hoang lấn biển, mở mang bờ cõi từ thời đầu dựng nước, cho đến các cuộc di dân có tổ chức với các kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của nhà nước. Và đây luôn là mối quan tâm nghiên cứu của nghiều ngành khoa học xã hội cả ở trong và ngoài nước.
Đặc biệt kể từ năm 1986, tại kì họp Quốc hội lần thứ VI, chính phủ đã chính thức đề ra chính sách Đổi mới nhằm phát triển đất nước theo định hướng kinh tế thị trường. Chính sách Đổi mới đã góp phần giải phóng lực lượng lao động và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế cũng như biến đổi xã hội ở quy mô lớn. Ảnh hưởng lớn từ chính sách này đến di dân là không hề nhỏ, một là nó tạo điều kiện cho người lao động tách mình khỏi những ràng buộc của cơ chế bao cấp, và gò bó trong môi trường hợp tác xã. Người lao động được tự do hơn trong lựa chọn công việc và nơi làm việc cho mình.
Thứ hai, chính sách Đổi mới nhằm phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã mở ra một con đường, một kỷ nguyên phát triển mới cho các thành phần kinh tế, đặc biệt là các thành phần kinh tế tư nhân, ngoài nhà nước mở rộng quy mô sản xuất, từ đó nhu cầu sử dụng lao động tăng, tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho người dân. Hai tác động này cộng hưởng đã tạo ra một luồng di dân lớn từ nông thôn đến đô thị của người dân nông thôn nhằm kiếm việc làm, nâng cao thu nhập và điều kiện sống. Rõ ràng, sự thay đổi này tất yếu dù ít hay nhiều đều có những tác động nhất định đến đời sống người di dân và gia đình người di dân nói riêng và đời sống nông thôn nói chung. Vậy tác động cụ thể của di dân nông thôn – đô thị theo mùa vụ đến đời sống gia đình nông thôn như thế nào? Đã có không ít những nhà nghiên cứu quan tâm và tiến hành nghiên cứu về vấn đề di dân cũng như tác động của nó 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đến đời sống kinh tế - xã hội, tuy nhiên hầu hết các nghiên cứu đều ở quy mô lớn và mang tính tổng quát, chung chung.
Do đó, chúng tôi tiến hành nghiên cứu về tác động của di dân nông thôn – đô thị đến đời sống gia đình nông thôn với trường hợp cụ thể là ở xã Cẩm Văn – Cẩm Giàng – Hải Dương. Đây là một địa bàn có nhiều biến đổi về đời sống kinh tế - văn hóa, trong đó di dân từ nông thôn đến đô thị cũng là một vấn đề được người dân và các cấp chính quyền nơi đây quan tâm. Vì những lý do trên, chúng tôi thực hiện đề tài nghiên cứu “Tác động của di cư mùa vụ nông thôn - đô thị đến đời sống gia đình nông thôn” (Nghiên cứu trường hợp xã Cẩm Văn – Cẩm Giàng – Hải Dương để đóng góp một bằng chứng cụ thể, chi tiết và bổ sung cho các nghiên cứu vĩ mô trước đó. Đồng thời chỉ ra thực trạng vấn đề di dân mùa vụ nông thôn – đô thị và tác động của nó đến đời sống gia đình nông thôn không chỉ cho người dân mà còn cho các cấp lãnh đạo chính quyền địa phương có những nhìn nhận và giải pháp quản lý tốt hơn vấn đề này.
Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn 2.1 Ý nghĩa khoa học Đề tài này tiếp cận những kiến thức của xã hội học, trong đó vận dụng những lý thuyết cụ thể như lý thuyết hút – đẩy của Everetts Lee và lý thuyết phân tích mạng lưới xã hội để giải thích hiện tượng di cư mùa vụ nông thôn – đô thị; giúp bổ sung và làm rõ thêm hệ khái niệm của xã hội học và đặc biệt là các khái niệm liên quan đến di cư và gia đình. Từ đó góp phần chứng minh các lý thuyết này. Bên cạnh đó, nghiên cứu còn áp dụng những phương pháp nghiên cứu xã hội học bao gồm các phương pháp thu thập thông tin định lượng và định tính để có những bằng chứng khoa học chứng minh cho các giả thuyết nghiên cứu đưa ra. Với những áp dụng này, luận văn có ý nghĩa khoa học sâu sắc.2 Ý nghĩa thực tiễn Đề tài mô tả và phân tích một hiện tượng xã hội đang được quan tâm là di cư mùa vụ nông thôn – đô thị tại một địa bàn nghiên cứu cụ thể là xã Cẩm 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Văn, huyện Cẩm Giàng, tỉnh Hải Dương.
Từ đó chỉ ra thực trạng và các tác động của di cư mùa vụ đối với đời sống gia đình nông thôn để hướng tới đưa ra các khuyến nghị về quản lý di cư tại nông thôn. Đề tài còn giúp người nghiên cứu vận dụng được những kiến thức, kỹ năng, phương pháp trong xã hội học để triển khai một vấn đề cụ thể và có thêm kinh nghiệm trong nghiên cứu xã hội học. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu nhằm tìm hiểu những đặc trưng di dân mùa vụ nông thôn – đô thị và tác động của nó đến đời sống kinh tế - xã hội của các gia đình nông thôn trên một địa bàn nghiên cứu là xã Cẩm Văn – huyện Cẩm Giàng – tỉnh Hải Dương.
Trên cơ sở đó, đề xuất các giải pháp, khuyến nghị cho vấn đề di dân cũng như quản lý di dân mùa vụ nông thôn – đô thị ngày nay đối với các cấp chính quyền địa phương. Nhiệm vụ nghiên cứu - Nghiên cứu các đặc trưng của người di dân và hộ gia đình có người di dân mùa vụ nông thôn – đô thị, đặc biệt là các đặc trưng về nhân khẩu học; - Tìm hiểu tác động của di dân mùa vụ nông thôn – đô thị đến đời sống vật chất (kinh tế) của gia đình nông thôn; - Tìm hiểu tác động của di dân mùa vụ nông thôn – đô thị đến đời sống tinh thần, sức khỏe của gia đình nông thôn. Đối tƣợng, khách thể, phạm vi nghiên cứu 4. Đối tượng nghiên cứu Tác động của di dân mùa vụ nông thôn – đô thị đến đời sống của người dân nông thôn.
Khách thể nghiên cứu - Người di dân - Hộ gia đình của người di dân - Cơ quan chức năng tại địa phương 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Phạm vi nghiên cứu - Thời gian thực hiện: 15/01/2013 – 15/11/2013 - Địa điểm: thôn Hoành Lộc, thôn Văn Thai, thôn Đức Chính – xã Cẩm Văn – huyện Cẩm Giàng – tỉnh Hải Dương. Câu hỏi nghiên cứu - Thực trạng di dân mùa vụ nông thôn – đô thị ở xã Cẩm Văn – huyện Cẩm Giàng – tỉnh Hải Dương đang diễn ra như thế nào? - Di dân mùa vụ nông thôn – đô thị có tác động như thế nào đến đời sống kinh tế, đời sống văn hóa, giáo dục, tinh thần, xã họi và chính trị của các gia đình ở xã Cẩm Văn – huyện Cẩm Giàng – tinh Hải Dương? 6. Giả thuyết nghiên cứu - Chính sách đổi mới kinh tế tạo điều kiện cho thị trường lao động mở rộng, khuyến khích người dân nông thôn di dân ra đô thị.
- Di dân mùa vụ nông thôn – đô thị có tác động đến đời sống kinh tế, vật chất của người di dân và gia đình có người di dân ở nông thôn. - Di dân mùa vụ nông thôn – đô thị góp phần thay đổi đời sống văn hóa, giáo dục, văn hóa, tinh thần, xã hội và chính trị của người di dân và gia đình. Phƣơng pháp nghiên cứu 7. Phân tích tài liệu Thực chất của việc phân tích tài liệu là phân tích, bóc tách các thông tin có sẵn trong tài liệu, trên cơ sở đó rút ra các thông tin cần thiết nhằm đáp ứng những mục tiêu của đề tài.
Trong đề tài này, chúng tôi phân tích một số tài liệu chủ yếu sau: - Các tài liệu luật pháp liên quan đến vấn đề di dân; - Các tài liệu, văn bản về tình hình kinh tế - xã hội xã Cẩm Văn – Cẩm Giàng – Hải Dương; - Các nghiên cứu trong nước về vấn đề di dân; - Các nghiên cứu nước ngoài về vấn đề di dân. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Phương pháp chọn mẫu Quy trình chọn mẫu của cuộc điều tra tuân thủ theo phương pháp luận về chọn mẫu thống nhất. Sử dụng phương pháp chọn mẫu mạng lưới (mô hình quả bóng tuyết hay chuỗi liên tiếp hoặc chọn mẫu theo uy tín/ danh tiếng) và chọn mẫu có chủ đích.
Phương pháp chọn mẫu mạng lưới (mô hình quả bóng tuyết): được chấp nhận sử dụng cho một vài trường hợp đặc biệt như các thành viên của một dân số đặc biệt khó tiếp cận. Bắt đầu phỏng vấn từ một hoặc một vài người, sau đó dựa trên cơ sở mạng lưới quan hệ quen biết của họ để đề nghị giới thiệu đến những người tiếp theo và tiếp tục triển khai phỏng vấn. Tiếp tục triển khai phỏng vấn cho đến khi đủ số lượng 300 mẫu. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích: Là phương pháp chọn các trường hợp gia đình có người di dân mùa vụ từ nông thôn đến đô thị, và những người di dân này nhằm mục đích làm ăn kinh tế, không phải vì mục đích học tập (sinh viên).
Phương pháp này không dựa trên một bản danh sách có sẵn về các gia đình di dân và lựa chọn ngẫu nhiên từ bản danh sách đó, do việc quản lý nhân khẩu và quản lý số liệu về số lượng người di dân mùa vụ trên thực tế là một việc làm khó khăn và độ chính xác không cao. Do đó, phương pháp này cũng không cho biết rằng mẫu được lấy có đại diện cho toàn dân số của xã hay không. Phỏng vấn bằng bảng hỏi Là phương pháp định lượng, chúng tôi sử dụng một bảng hỏi đã được chuẩn hoá, bao gồm câu hỏi và các câu thu thập thông tin từ người trả lời. Trong cuộc nghiên cứu này, chúng tôi thu về được 300 bảng hỏi hợp lệ và được xử lý qua chương trình SPSS.