Tác Động Của Đa Dạng Hóa Xuất Khẩu Đến Tăng Trưởng Kinh Tế

Nghiên cứu tác động của đa dạng hóa xuất khẩu đối với tăng trưởng kinh tế. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng và gợi ý chính sách phát triển kinh tế.

• Tác giả: Nguyễn Thị Mai Anh
• Người hướng dẫn: An Như Hưng - Khoa Kinh Tế
• Trường học: Học Viện Ngân Hàng
• Chuyên ngành: Kinh Tế Đầu Tư
• Đề tài: Tác Động Của Đa Dạng Hóa Xuất Khẩu Đến Tăng Trưởng Kinh Tế: Nghiên Cứu Từ Học Viện Ngân Hàng
• Loại tài liệu: Đề Tài Nghiên Cứu Khoa Học
• Năm xuất bản: 2019 – 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1.1. Danh mục hình
• 1.2. Danh mục bảng
• 1.3. Danh mục từ viết tắt
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Cấu trúc của bài nghiên cứu
• 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐA DẠNG HÓA XUẤT KHẨU
• 2.1. Khái niệm và đo lường
• 2.1.1. Khái niệm đa dạng hóa xuất khẩu
• 2.1.2. Các dạng thức của đa dạng hóa xuất khẩu
• 2.1.3. Đo lường đa dạng hóa xuất khẩu
• 2.2. Tác động của đa dạng hóa xuất khẩu đến tăng trưởng kinh tế
• 2.2.1. Tác động chung của đa dạng hóa xuất khẩu
• 2.2.2. Tác động riêng của từng dạng thức đa dạng hóa xuất khẩu
• 2.2.3. Một số bằng chứng thực nghiệm về tác động của đa dạng hóa xuất khẩu đến tăng trưởng kinh tế
• 3. PHƯƠNG PHÁP VÀ DỮ LIỆU NGHIÊN CỨU
• 3.1. Giả thuyết nghiên cứu
• 3.1.1. Nhóm giả thuyết thứ nhất
• 3.1.2. Nhóm giả thuyết thứ hai
• 3.1.3. Nhóm giả thuyết thứ ba
• 3.2. Phân tích định lượng
• 3.2.1. Mô hình ước lượng
• 3.2.2. Các biến số được sử dụng
• 3.2.3. Các vấn đề ước lượng và giải pháp
• 3.3. Nguồn dữ liệu và mẫu nghiên cứu
• 3.3.1. Nguồn dữ liệu
• 3.3.2. Mẫu nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 2: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Một vài mô tả về đa dạng hóa xuất khẩu
• 4.2. Tổng thể mẫu nghiên cứu
• 4.2.1. Theo khu vực địa lý
• 4.2.2. Theo trình độ phát triển
• 4.3. Kết quả kiểm định thực nghiệm
• 4.3.1. Kết quả ước lượng tác động tổng quát của đa dạng hóa xuất khẩu
• 4.3.2. Kết quả ước lượng với chỉ số đa dạng hóa xuất khẩu hiệu chỉnh
• 4.3.3. Kết quả ước lượng mối quan hệ phi tuyến tính
• 5. KẾT LUẬN, NGỤ Ý CHÍNH SÁCH VÀ HẠN CHẾ CỦA ĐỀ TÀI
• 5.1. Những kết quả chính của nghiên cứu
• 5.2. Ngụ ý chính sách
• 5.3. Hạn chế của nghiên cứu và hướng nghiên cứu tiếp theo
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tác Động Đa Dạng Hóa Xuất Khẩu Kinh Tế

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, lý thuyết thương mại quốc tế truyền thống nhấn mạnh lợi ích của chuyên môn hóa sản xuất và xuất khẩu. Tuy nhiên, một xu hướng mới nổi lên, đó là đa dạng hóa xuất khẩu, đang ngày càng được công nhận. Đa dạng hóa xuất khẩu được hiểu là quá trình các quốc gia chuyển dịch cơ cấu xuất khẩu sang một cấu trúc đa dạng hơn, không chỉ tập trung vào một vài sản phẩm hoặc thị trường. Nghiên cứu từ Học viện Ngân hàng và nhiều tổ chức khác chỉ ra rằng đa dạng hóa xuất khẩu có thể là chìa khóa để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững. Thay vì chỉ dựa vào một số ít mặt hàng xuất khẩu truyền thống, việc mở rộng sang các ngành hàng mới, thị trường mới có thể giúp các quốc gia giảm thiểu rủi ro và tận dụng các cơ hội thương mại quốc tế tốt hơn. Các bằng chứng từ các nước công nghiệp mới ở châu Á (Hàn Quốc, Đài Loan, Singapore,...) cho thấy sự thành công của chính sách thương mại chủ động dựa trên đa dạng hóa xuất khẩu.

1.1. Khái Niệm Cơ Bản Về Đa Dạng Hóa Xuất Khẩu Hiện Nay

Đa dạng hóa xuất khẩu không chỉ đơn thuần là việc xuất khẩu nhiều sản phẩm hơn. Nó là một quá trình chuyển đổi cấu trúc, đòi hỏi sự thay đổi trong cơ cấu xuất khẩu của một quốc gia. Theo Ali et al., đa dạng hóa xuất khẩu là sự thay đổi trong cấu thành của rổ hàng hóa xuất khẩu. Berthélemy and Chauvin (2000) cho rằng nó đề cập đến sự trải đều hơn của hoạt động sản xuất và xuất khẩu trên các ngành/lĩnh vực khác nhau. Saviotti and Frenken (2008) định nghĩa nó là sự thay đổi cấu trúc xuất khẩu. Quá trình này liên quan đến việc khám phá các thị trường xuất khẩu mới, phát triển các sản phẩm mới và nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp. Đa dạng hóa xuất khẩu giúp giảm sự phụ thuộc vào một vài sản phẩm hoặc thị trường, từ đó làm giảm rủi ro và tăng cường sự ổn định cho nền kinh tế.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Tác Động Đa Dạng Hóa Xuất Khẩu

Nghiên cứu về tác động của đa dạng hóa xuất khẩu là vô cùng quan trọng vì nó có thể cung cấp những hiểu biết sâu sắc về cách thức các quốc gia có thể thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững. Nghiên cứu của Học viện Ngân hàng đóng góp vào việc làm sáng tỏ mối quan hệ giữa đa dạng hóa xuất khẩu và tăng trưởng kinh tế, đặc biệt là ở các nước đang phát triển. Kết quả nghiên cứu có thể giúp các nhà hoạch định chính sách đưa ra các quyết định sáng suốt hơn về chính sách thương mại quốc tế và chính sách phát triển kinh tế. Ngoài ra, nghiên cứu cũng có thể giúp các doanh nghiệp hiểu rõ hơn về các cơ hội và thách thức liên quan đến đa dạng hóa xuất khẩu, từ đó giúp họ đưa ra các quyết định kinh doanh hiệu quả hơn. Việc phân tích kinh tế lượng về tác động này là rất quan trọng.

II. Thách Thức Vấn Đề Trong Đa Dạng Hóa Xuất Khẩu Hiện Nay

Mặc dù có nhiều lợi ích tiềm năng, đa dạng hóa xuất khẩu không phải là một quá trình dễ dàng. Các quốc gia phải đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm sự thiếu hụt về vốn, công nghệ, kỹ năng và thông tin. Ngoài ra, các rào cản thương mại quốc tế và sự cạnh tranh gay gắt từ các nước khác cũng có thể cản trở quá trình đa dạng hóa xuất khẩu. Một vấn đề quan trọng là việc đo lường đa dạng hóa xuất khẩu một cách chính xác. Các chỉ số đa dạng hóa xuất khẩu thường chỉ đo lường một khía cạnh của quá trình này, và có thể không phản ánh đầy đủ sự phức tạp của nó. Do đó, cần có những phương pháp đo lường toàn diện hơn để đánh giá hiệu quả của các chính sách đa dạng hóa xuất khẩu. Theo IMF (2014) nhiều nước có thu nhập thấp vẫn phụ thuộc nhiều vào một phạm vi hẹp các sản phẩm thô truyền thống đến một số ít thị trường quen thuộc. Đây là một thách thức lớn.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Đo Lường Hiệu Quả Đa Dạng Hóa Xuất Khẩu

Việc đo lường hiệu quả xuất khẩu và đa dạng hóa xuất khẩu là một thách thức lớn. Các chỉ số truyền thống như chỉ số Theil hoặc Herfindahl có thể không phản ánh đầy đủ sự phức tạp của quá trình đa dạng hóa. Brenton and Newfarmer (2007) và Besedeš and Prusa (2011) cho rằng một cấu trúc xuất khẩu theo sản phẩm /ngành đa dạng hơn có thể được giải thích bởi ba nguồn: (i) sự cân bằng hơn trong xuất khẩu rổ hàng hóa hiện tại, (ii) duy trì những sản phẩm đang xuất khẩu không để mối quan hệ thương mại bị ngừng lại, (iii) xuất khẩu sản phẩm mới. Việc phân tách đa dạng hóa xuất khẩu thành các dạng thức khác nhau, chẳng hạn như đa dạng hóa theo chiều ngang và đa dạng hóa theo chiều dọc, có thể giúp hiểu rõ hơn về tác động của nó.

2.2. Mối Quan Hệ Phi Tuyến Tính Giữa Đa Dạng Hóa Tăng Trưởng Kinh Tế

Mối quan hệ giữa đa dạng hóa xuất khẩu và tăng trưởng kinh tế có thể không phải là tuyến tính. Imbs and Wacziarg (2003) đã đưa ra dự đoán về mối liên kết hình chữ U giữa thu nhập bình quân đầu người và mức độ chuyên môn hóa. Điều này có nghĩa là, ở giai đoạn đầu phát triển, đa dạng hóa xuất khẩu có thể thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, nhưng ở giai đoạn sau, chuyên môn hóa có thể trở nên quan trọng hơn. Baldwin and Robert-Nicoud (2008) cũng cho rằng tác động giữa đa dạng hóa xuất khẩu đến tăng trưởng kinh tế phụ thuộc vào khả năng đổi mới sáng tạo của quốc gia. Kiểm định thực nghiệm của Hesse (2009) đưa ra bằng chứng ủng hộ giả thuyết này.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Tác Động Đa Dạng Hóa Xuất Khẩu HVNH

Nghiên cứu của Học viện Ngân hàng sử dụng phương pháp phân tích kinh tế lượng để đánh giá tác động của đa dạng hóa xuất khẩu đến tăng trưởng kinh tế. Mô hình nghiên cứu sử dụng phương pháp GMM (Generalized Method of Moments) để khắc phục các vấn đề nội sinh và tự tương quan. Dữ liệu được thu thập từ 59 quốc gia đang phát triển trong giai đoạn 2000-2017. Nghiên cứu kiểm định các giả thuyết về tác động tổng quát của đa dạng hóa xuất khẩu, tác động của các dạng thức đa dạng hóa khác nhau (theo chiều ngang và chiều dọc), và mối quan hệ phi tuyến tính giữa đa dạng hóa và tăng trưởng kinh tế. Nghiên cứu tập trung vào các nước đang phát triển để có các ngụ ý chính sách phù hợp.

3.1. Mô Hình Ước Lượng Tác Động Đa Dạng Hóa Xuất Khẩu Đến GDP

Mô hình ước lượng được sử dụng trong nghiên cứu dựa trên mô hình Solow dạng mở rộng, tích hợp thêm các chỉ số đo lường mức độ đa dạng hóa xuất khẩu. Các biến số được sử dụng trong mô hình bao gồm tăng trưởng GDP, vốn, lao động, và các chỉ số đo lường đa dạng hóa xuất khẩu (ví dụ: chỉ số Theil, chỉ số Herfindahl). Phương pháp GMM được sử dụng để ước lượng mô hình, giúp khắc phục các vấn đề nội sinh và tự tương quan có thể xảy ra. Nghiên cứu xem xét cả tác động tổng quát của đa dạng hóa xuất khẩu và tác động của các dạng thức đa dạng hóa khác nhau.

3.2. Dữ Liệu Mẫu Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Đến Kinh Tế Việt Nam

Dữ liệu được sử dụng trong nghiên cứu được thu thập từ các nguồn quốc tế uy tín, chẳng hạn như Ngân hàng Thế giới (World Bank) và Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF). Mẫu nghiên cứu bao gồm 59 quốc gia đang phát triển từ khắp các khu vực trên thế giới. Giai đoạn nghiên cứu là 2000-2017, đảm bảo sự tương thích về dữ liệu và phương pháp đo lường xuyên suốt cho các quốc gia trong mẫu. Các quốc gia phụ thuộc nhiều vào xuất khẩu dầu mỏ và các quốc gia có quy mô (dân số) nhỏ bị loại trừ khỏi mẫu để đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy của kết quả.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Tác Động Đa Dạng Hóa Xuất Khẩu Kinh Tế

Kết quả nghiên cứu cho thấy đa dạng hóa xuất khẩu có tác động tích cực đến tăng trưởng kinh tế ở các nước đang phát triển. Tác động này đặc biệt mạnh mẽ đối với các nước có trình độ phát triển thấp. Nghiên cứu cũng cho thấy rằng đa dạng hóa theo chiều dọc (xuất khẩu sản phẩm mới) có tác động lớn hơn so với đa dạng hóa theo chiều ngang (xuất khẩu nhiều sản phẩm hiện có hơn). Ngoài ra, nghiên cứu cũng tìm thấy bằng chứng về mối quan hệ phi tuyến tính giữa đa dạng hóa và tăng trưởng kinh tế, cho thấy rằng tác động của đa dạng hóa có thể khác nhau tùy thuộc vào trình độ phát triển của quốc gia. Theo kết quả từ Học viện Ngân hàng, các chỉ số hiệu chỉnh về đa dạng hóa xuất khẩu còn cho thấy tác động rõ rệt hơn.

4.1. Ước Lượng Tác Động Tổng Quát Đa Dạng Hóa Xuất Khẩu Tăng Trưởng

Nghiên cứu cho thấy rằng, nhìn chung, đa dạng hóa xuất khẩu có tác động tích cực và đáng kể đến tăng trưởng kinh tế ở các nước đang phát triển. Điều này củng cố quan điểm rằng việc mở rộng cơ cấu xuất khẩu có thể mang lại lợi ích đáng kể cho các quốc gia đang tìm cách thúc đẩy phát triển kinh tế. Kết quả này phù hợp với nhiều nghiên cứu trước đó, nhưng cũng cung cấp thêm bằng chứng cho thấy tầm quan trọng của đa dạng hóa xuất khẩu trong bối cảnh hiện nay.

4.2. Đa Dạng Hóa Xuất Khẩu Mối Quan Hệ Phi Tuyến Tính

Nghiên cứu cũng khám phá mối quan hệ phi tuyến tính giữa đa dạng hóa xuất khẩu và tăng trưởng kinh tế. Kết quả cho thấy rằng tác động của đa dạng hóa có thể thay đổi tùy thuộc vào trình độ phát triển của quốc gia. Ở các nước có trình độ phát triển thấp, đa dạng hóa có thể có tác động lớn hơn so với các nước có trình độ phát triển cao hơn. Điều này cho thấy rằng các chính sách thúc đẩy đa dạng hóa cần được điều chỉnh phù hợp với điều kiện cụ thể của từng quốc gia.

V. Ngụ Ý Chính Sách Để Thúc Đẩy Đa Dạng Hóa Xuất Khẩu

Dựa trên kết quả nghiên cứu, có một số ngụ ý chính sách quan trọng cho các nước đang phát triển. Thứ nhất, các quốc gia cần tập trung vào việc thúc đẩy đa dạng hóa xuất khẩu bằng cách hỗ trợ các doanh nghiệp khám phá các thị trường xuất khẩu mới và phát triển các sản phẩm mới. Thứ hai, các quốc gia cần đầu tư vào giáo dục, đào tạo và cơ sở hạ tầng để nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp. Thứ ba, các quốc gia cần tạo ra một môi trường kinh doanh thuận lợi, bao gồm việc giảm thiểu các rào cản thương mại quốc tế và cải thiện quản trị nhà nước. Thứ tư, các chính sách nên chú trọng khuyến khích xuất khẩu các sản phẩm mới (đa dạng hóa chiều dọc).

5.1. Hỗ Trợ Doanh Nghiệp Tham Gia Thương Mại Quốc Tế

Chính phủ có thể đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ các doanh nghiệp tham gia vào thương mại quốc tế. Điều này có thể bao gồm việc cung cấp thông tin về các thị trường xuất khẩu mới, hỗ trợ tài chính cho các doanh nghiệp xuất khẩu, và giúp các doanh nghiệp tuân thủ các quy định thương mại quốc tế. Ngoài ra, chính phủ có thể đàm phán các hiệp định thương mại tự do để giảm thiểu các rào cản thương mại và tạo ra một sân chơi bình đẳng cho các doanh nghiệp.

5.2. Đầu Tư Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh Của Doanh Nghiệp

Để đa dạng hóa xuất khẩu thành công, các quốc gia cần đầu tư vào việc nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp. Điều này có thể bao gồm việc đầu tư vào giáo dục, đào tạo, nghiên cứu và phát triển, và cơ sở hạ tầng. Ngoài ra, chính phủ có thể hỗ trợ các doanh nghiệp áp dụng các công nghệ mới và cải thiện quản lý chất lượng. Việc cải thiện môi trường kinh doanh cũng là rất quan trọng để thu hút đầu tư và tạo ra một sân chơi bình đẳng cho tất cả các doanh nghiệp.

VI. Kết Luận Hướng Nghiên Cứu Về Đa Dạng Hóa Xuất Khẩu Tương Lai

Nghiên cứu của Học viện Ngân hàng cung cấp thêm bằng chứng cho thấy đa dạng hóa xuất khẩu có thể là một động lực quan trọng cho tăng trưởng kinh tế ở các nước đang phát triển. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng tác động của đa dạng hóa có thể khác nhau tùy thuộc vào điều kiện cụ thể của từng quốc gia. Do đó, các chính sách thúc đẩy đa dạng hóa cần được điều chỉnh phù hợp với bối cảnh kinh tế và xã hội của từng quốc gia. Các nghiên cứu trong tương lai nên tập trung vào việc khám phá các cơ chế chi tiết hơn thông qua đó đa dạng hóa xuất khẩu ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế, và đánh giá hiệu quả của các chính sách cụ thể nhằm thúc đẩy đa dạng hóa.

6.1. Tóm Tắt Kết Quả Chính Nghiên Cứu Của HVNH

Nghiên cứu của Học viện Ngân hàng đã xác nhận rằng đa dạng hóa xuất khẩu có tác động tích cực đến tăng trưởng kinh tế ở các nước đang phát triển. Nghiên cứu cũng đã chỉ ra rằng đa dạng hóa theo chiều dọc (xuất khẩu sản phẩm mới) có tác động lớn hơn so với đa dạng hóa theo chiều ngang (xuất khẩu nhiều sản phẩm hiện có hơn). Ngoài ra, nghiên cứu đã tìm thấy bằng chứng về mối quan hệ phi tuyến tính giữa đa dạng hóa và tăng trưởng kinh tế.

6.2. Hạn Chế Nghiên Cứu Hướng Đi Sâu Hơn Trong Tương Lai

Nghiên cứu của Học viện Ngân hàng có một số hạn chế. Thứ nhất, nghiên cứu chỉ tập trung vào các nước đang phát triển, và kết quả có thể không áp dụng được cho các nước phát triển. Thứ hai, nghiên cứu sử dụng dữ liệu từ giai đoạn 2000-2017, và kết quả có thể không còn phù hợp trong bối cảnh kinh tế toàn cầu hiện nay. Các nghiên cứu trong tương lai nên tập trung vào việc khắc phục những hạn chế này và khám phá các khía cạnh khác của mối quan hệ giữa đa dạng hóa xuất khẩu và tăng trưởng kinh tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Phương pháp và dữ liệu nghiên cứu. Dựa trên những tranh luận xung quanh cơ chế bên trong của đa dạng hóa xuất khẩu và kênh truyền dẫn đến tăng trưởng kinh tế, ba nhóm giả thuyết nghiên cứu được xây dựng. Sau đó, cách thức cụ thể để kiểm định các giả thuyết này được làm rõ với việc chỉ định mô hình kinh tế lượng, chọn mẫu nghiên cứu và thu thập dữ liệu cần thiết. Ngoài ra, phương pháp ước lượng các mô hình này sẽ được thảo luận một cách chi tiết nhằm đảm bảo độ tin cậy của các ước lượng.

Chương 2: Kết quả và thảo luận. Với phương pháp nghiên cứu được trình bày trong chương 3, chương 4 báo cáo những kết quả nghiên cứu tìm được và giải quyết các câu hỏi nghiên cứu đã đặt ra. Các kết quả ước lượng sau đó được thảo luận và suy diễn một cách khách quan, hợp lý nhằm xây dựng hiểu biết vững chắc về tác động của đa dạng hóa xuất khẩu đến tăng trưởng kinh tế. 8 Chương 3: Kết luận, ngụ ý chính sách và hạn chế của đề tài.

Chương này tóm tắt những kết quả chính tìm được trong quá trình nghiên cứu, trước khi đưa ra những ngụ ý chính sách hợp lý cho các nước đang phát triển với chính sách thương mại hướng đến đa dạng hóa xuất khẩu. Những hạn chế của nghiên cứu cũng được phân tích nhằm gợi ý hướng nghiên cứu sâu hơn cho những nghiên cứu tiếp theo. 9 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐA DẠNG HÓA XUẤT KHẨU 1. Khái niệm và đo lường Trước khi đi xa hơn đến tác động tiềm năng của đa dạng hóa xuất khẩu đến tăng trưởng kinh tế cũng như bằng chứng thực nghiệm cho những tác động đó, chúng ta cần định nghĩa rõ ràng và phân loại chi tiết đa dạng hóa xuất khẩu.

Khái niệm đa dạng hóa xuất khẩu Đa dạng hóa xuất khẩu là gì? Một số học giả đưa ra định nghĩa cho đa dạng hóa xuất khấu. Đa dạng hóa xuất khẩu được định nghĩa là sự thay đổi trong cấu thành của rổ hàng hóa xuất khẩu hiện tại của một quốc gia (Ali et al. Đó có thể là cấu thành theo sản phẩm hay đối tác xuất khẩu. Ở một góc nhìn khác, Berthélemy and Chauvin (2000) cho rằng đa dạng hóa sản xuất và xuất khẩu đề cập đến sự trải đều hơn của hoạt động sản xuất và xuất khẩu trên các ngành/lĩnh vực khác nhau.

Saviotti and Frenken (2008) lại định nghĩa một cách đơn giản hơn, đa dạng hóa xuất xuất khẩu là sự thay đổi cấu trúc xuất khẩu của một quốc gia. Ba định nghĩa trên đã nêu lên một hoặc một vài khía cạnh về đa đạng hóa xuất khẩu. Tựu chung lại, đa dạng hóa xuất khẩu trước hết đề cập đến một quá trình. Thứ hai, đó là quá trình thay đổi trong cấu trúc xuất khẩu của một quốc gia.

Song, quan trọng hơn, sự thay đổi đó cần phải theo hướng làm cho cấu trúc xuất khẩu đa dạng hơn. Đa dạng hóa xuất khẩu được hiểu là quá trình trong đó các quốc gia chuyển dịch cấu trúc xuất khẩu hiện tại sang một cấu trúc xuất khẩu đa dạng hơn. Câu hỏi tiếp theo cần giải quyết là: Thế nào cấu trúc xuất khẩu? Và thể nào là đa dạng hơn? 1. Các dạng thức của đa dạng hóa xuất khẩu Brenton and Newfarmer (2007) đưa ra câu trả lời cho hai câu hỏi trên với việc phân loại các dạng thức khác nhau của đa dạng hóa xuất khẩu.

Theo đó, đa dạng hóa cấu trúc xuất khẩu có thể là (i) đa dạng hóa về chủng loại hàng hóa và chất lượng (xuất 10 khẩu nhiều mặt hàng hơn với chất lượng cao hơn), (ii) đa dạng hóa ngành/lĩnh vực xuất khẩu (xuất khẩu ở nhiều ngành kinh tế hơn, hay mở rộng xuất khẩu cả về hàng hóa và dịch vụ), hoặc (iii) đa dạng hóa về đối tác thương mại (xuất khẩu đến nhiều quốc gia hơn). Như vậy, cho câu hỏi thứ nhất, cấu trúc xuất khẩu được hiểu là cấu trúc theo sản phẩm/ngành (tổng xuất khẩu được cấu thành từ những sản phẩm/ngành nào, với tỷ trọng bao nhiêu) hoặc cấu trúc theo đối tác thương mại (xuất khẩu đến nước đối tác nào, với tỷ trọng bao nhiêu). Cách hiểu này kéo theo sự phân chia đa dạng hóa xuất khẩu thành hai dạng chính: đa dạng hóa xuất khẩu theo sản phẩm/ngành và đa dạng hóa xuất khẩu theo đối tác thương mại. Đa dạng hóa theo sản phẩm/ngành đạt được bằng cách mở rộng giỏ hàng hóa xuất khẩu hiện có.

Trong khi đó, đa dạng hóa theo đối tác thương mại là sự mở rộng thị trường xuất khẩu (Hinlo and Arranguez, 2017). Cho câu hỏi thứ hai, có thể thấy định nghĩa của Brenton and Newfarmer (2007) và Hinlo and Arranguez (2017) chỉ đề cập đến đa dạng hóa như một sự mở rộng xuất khẩu những sản phẩm/ngành mới hay thâm nhập thị trường mới. Cách định nghĩa này loại trừ khả năng cấu trúc xuất khẩu vẫn trở nên đa dạng hơn dù không có hàng hóa mới nào được xuất khẩu hay không có thị trường mới nào được khai phá. Đó là khi tỷ trọng xuất khẩu trở nên cân bằng hơn giữa các sản phẩm/ngành hoặc giữa các nước đối tác.

Cân bằng hơn được hiểu là bớt tập trung hơn, hay bớt phụ thuộc hơn vào một số ít ngành/sản phẩm hay bạn hàng xuất khẩu. Khi đó đa dạng hóa được gọi là đa dạng hóa theo chiều ngang3. Ngược lại, đa dạng hóa theo chiều dọc 4 xảy ra khi xuất khẩu hàng hóa mới chưa từng xuất khẩu, hoặc xuất khẩu hàng hóa đã từng xuất khẩu nhưng đến thị trường mới, hoặc cả hai (Cadot et al. Besedeš and Prusa (2011) cung cấp một tranh luận đầy đủ hơn cho việc phân chia giữa hai dạng đa dạng hóa này.

Amurgo-Pacheco and Pierola (2008) nhận thấy rằng một phần lớn tăng trưởng xuất khẩu ở các nước đang phát triển được giải thích bởi đa dạng hóa theo chiều dọc, lên đến 37% đối với các nước châu Phi cận Sahara. Brenton and Newfarmer (2007) cũng tìm thấy kết quả tương tự, đa dạng hóa theo biên mở rộng chiếm 57% tăng 3 Horizontal diversification. 11 trưởng xuất khẩu ở các nước châu Phi và 35% ở các nước thu nhập thấp. Trong cả hai bài viết, một tỷ trọng lớn của đa dạng hóa theo chiều dọc được giải thích bằng cách xuất khẩu sang các thị trường mới (đa dạng hóa theo đối tác thương mại) dù có sự chênh lệch khá cao giữa các quốc gia.

Ngược lại, nghiên cứu gần đây hơn của Rondeau and Roudaut (2014) trên 64 nước đang phát triển lại tìm thấy tác động đến tăng trưởng kinh tế của việc xuất khẩu sản phẩm mới cao gấp đôi tác động của xuất khẩu sang thị trường mới. Trong trường hợp xuất khẩu sản phẩm mới chưa từng xuất khẩu (đa dạng hóa chiều dọc), hàng hóa này có thể thuộc về một ngành hàng đã từng có xuất khẩu, hoặc thuộc về một ngành hàng chưa từng được xuất khẩu. Tương ứng với cách hiểu này có thể chia đa dạng hóa xuất khẩu thành hai dạng: đa dạng hóa chủng loại (variety) sản phẩm trong cùng một ngành5 và đa dạng hóa giữa các ngành6 (Aditya et al. Sử dụng cách phân loại tương tự như trên nhưng với góc nhìn khác, Frenken et al.

(2007) định nghĩa sự đa dạng gần gũi và không gần gũi7. Sự đa dạng gần gũi đề cập đến mức độ đa dạng trong từng lĩnh vực, ngành hàng xuất khẩu. Ngược lại, sự đa dạng không gần gũi thể hiện mức độ đa dạng giữa các lĩnh vực/ngành chính trong nền kinh tế. Cách phân loại này có ý nghĩa kinh tế đặc biệt quan trọng.

Các sản phẩm trong cùng một ngành thường sử dụng những nguồn lực, kỹ năng. (gọi chung là năng lực sản xuất8) khá giống nhau, trong khi những năng lực cần thiết để sản xuất những sản phẩm ở các ngành khác nhau có thể sẽ rất khác nhau. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến chiều hướng của đa dạng hóa sản phẩm xuất khẩu, theo nghĩa các nước có xu hướng xuất khẩu những sản phẩm mới ở trong cùng một ngành với các sản phẩm xuất khẩu hiện tại, thay vì xuất khẩu những sản phẩm mới hoàn toàn trong những ngành kinh tế khác. Tuy nhiên những nghiên cứu gần đây hơn chất vấn giả định ẩn ngầm nền tảng trong cách phân loại trên rằng các sản phẩm trong cùng một ngành sử dụng những năng lực sản xuất giống nhau.

Có hai vấn đề với giả định này. Vấn đề thứ nhất nằm ở chỗ sự phân ngành đôi khi chỉ để tổ chức dữ liệu một cách hiệu quả hơn thay vì phải 5 Diversification within sector. 6 Diversification across sectors. 7 Related và Unrelated diversity.

12 nhất thiết có sự phân định rạch ròi giữa các ngành. Vấn đề thứ hai nằm ở bản chất quá trình sản xuất và xuất khẩu ngày nay. Các nước hiện nay thường tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu trong đó mỗi khâu/công đoạn sản xuất được tiến hành ở một nước nhất định. Khâu lắp ráp cuối cùng trước khi xuất khẩu thành phẩm thường được tiến hành ở các nước đang phát triển nhằm tận dụng lao động giá rẻ (vì đây là khâu thâm dụng lao động).

Khi đó xuất khẩu ở những nước này sẽ được ghi nhận cho những mặt hàng có hàm lượng công nghệ rất cao (ví dụ: điện thoại thông minh) hoàn toàn đối lập với những sản phẩm thô (ví dụ: gạo) xuất khẩu khác, tức là xuất khẩu sản phẩm khác ngành. Song về thực chất, năng lực cần thiết để lắp ráp điện thoại thông minh và sản xuất gạo không có nhiều sự khác biệt. Vì vậy các nghiên cứu gần đây hơn không tập trung vào ngành hàng nữa và tìm kiếm những phương pháp thực nghiệm khác nhau để mô tả chính xác hơn bản chất của sự "gần gũi". Các học giả gần đây cải biến cách phân loại trên thành: đa dạng hóa vào những sản phẩm không gần gũi9 hay đa dạng hóa không bị ràng buộc10 theo cách gọi của Coniglio et al.

(2018); và ngược lại là đa dạng hóa vào những sản phẩm gần gũi11. Đa dạng hóa vào những sản phẩm không gần gũi là quá trình đa dạng hóa vào những sản phẩm (i) sử dụng năng lực sản xuất rất khác với so với năng lực sản xuất hiện tại của quốc gia, giống như từ sản xuất gạo sang sản xuất điện thoại thông minh (Neffke et al., 2018); hoặc (ii) kết hợp những năng lực sản xuất hiện tại của quốc gia theo cách chưa từng được kết hợp (Castaldi et al.