Luận án: Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả kinh doanh tại NHTM Việt Nam - ĐH Ngân hàng TP.HCM

Tài liệu nghiên cứu Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả kinh doanh tại ngân hàng thương mại việt nam, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về

• Tác giả: Nguyễn Thị Đoan Trang
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Loan
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng Tp.Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính Ngân Hàng
• Đề tài: Tác Động Của Đa Dạng Hóa Thu Nhập Đến Hiệu Quả Kinh Doanh Tại Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lý do nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Đóng góp của nghiên cứu
• 1.6. Kết cấu đề tài nghiên cứu
• 1.7. Tóm tắt chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ ĐA DẠNG HÓA THU NHẬP NGÂN HÀNG
• 2.1. Cơ sở lý thuyết về đa dạng hóa thu nhập ngân hàng
• 2.2. Cơ sở lý thuyết về hiệu quả kinh doanh ngân hàng
• 2.3. Các lý thuyết về đa dạng hóa thu nhập và hiệu quả kinh doanh ngân hàng
• 2.4. Các nghiên cứu thực nghiệm
• 2.4.1. Các nghiên cứu thực nghiệm về tác động của đa dạng hóa thu nhập ngân hàng đến hiệu quả kinh doanh ngân hàng
• 2.4.2. Các nghiên cứu thực nghiệm về các yếu tố tác động đến đa dạng hóa thu nhập của ngân hàng
• 2.5. Tóm tắt chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Quy trình nghiên cứu
• 3.2. Mô hình nghiên cứu tác động của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả kinh doanh ngân hàng
• 3.3. Mô hình nghiên cứu tác động của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả kinh doanh tại ngân hàng thương mại Việt Nam
• 3.4. Các giả thuyết nghiên cứu
• 3.5. Mô hình nghiên cứu các yếu tố tác động đến đa dạng hóa thu nhập ngân hàng
• 3.6. Mô hình nghiên cứu các yếu tố tác động đến đa dạng hóa thu nhập tại ngân hàng thương mại Việt Nam
• 3.7. Các giả thuyết nghiên cứu
• 3.8. Dữ liệu nghiên cứu. Phương pháp ước lượng.
• 3.9. Tóm tắt chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thống kê mô tả dữ liệu nghiên cứu
• 4.2. Kết quả nghiên cứu
• 4.2.1. Kết quả nghiên cứu tác động của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả kinh doanh của ngân hàng
• 4.2.2. Kết quả nghiên cứu các yếu tố tác động đến đa dạng hóa thu nhập ngân hàng
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ GỢI Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. Kết luận nghiên cứu
• 5.2. Gợi ý chính sách
• 5.3. Hạn chế của nghiên cứu và hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.4. Tóm tắt chương 5
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tác Động Đa Dạng Hóa Thu Nhập Ngân Hàng

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, các ngân hàng thương mại Việt Nam (NHTM) đang tìm kiếm các nguồn thu nhập mới ngoài hoạt động tín dụng truyền thống. Việc đa dạng hóa thu nhập ngân hàng trở thành một xu hướng tất yếu, được thúc đẩy bởi đề án tái cơ cấu hệ thống các tổ chức tín dụng của Chính phủ. Tuy nhiên, tác động của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả kinh doanh ngân hàng vẫn còn là một vấn đề gây tranh cãi. Nghiên cứu này tập trung vào việc làm rõ mối quan hệ này, đồng thời xác định các yếu tố ảnh hưởng đến đa dạng hóa thu nhập tại các NHTM Việt Nam. Mục tiêu là cung cấp cơ sở lý luận và bằng chứng thực nghiệm để các ngân hàng có thể đưa ra các quyết định chiến lược phù hợp, tối ưu hóa hiệu quả hoạt động và tăng trưởng lợi nhuận.

1.1. Bối Cảnh Cạnh Tranh và Xu Hướng Đa Dạng Hóa Thu Nhập

Các NHTM Việt Nam đang phải đối mặt với áp lực cạnh tranh ngày càng lớn, đòi hỏi họ phải tìm kiếm các nguồn thu nhập mới. Theo Quyết định số 1058/QĐ-TTg ngày 19/7/2017 của Thủ tướng Chính phủ, các NHTM Việt Nam đã và đang thực hiện nhằm đa dạng hóa thu nhập cho ngân hàng. Điều này dẫn đến sự thay đổi trong mô hình kinh doanh ngân hàng, từ việc tập trung vào hoạt động tín dụng sang việc phát triển các dịch vụ phi tín dụng. Việc này ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng.

1.2. Vấn Đề Nghiên Cứu Tác Động và Các Yếu Tố Ảnh Hưởng

Mặc dù đa dạng hóa thu nhập được xem là một giải pháp tiềm năng để cải thiện hiệu quả kinh doanh, nhưng các nghiên cứu trước đây lại đưa ra những kết quả trái ngược nhau. Một số nghiên cứu cho thấy đa dạng hóa làm tăng lợi nhuận và giảm rủi ro, trong khi những nghiên cứu khác lại cho thấy điều ngược lại. Bên cạnh đó, việc xác định các yếu tố ảnh hưởng đến đa dạng hóa thu nhập cũng là một vấn đề quan trọng, giúp các ngân hàng có thể điều chỉnh chiến lược kinh doanh của mình một cách hiệu quả. Nghiên cứu này sẽ tập trung vào việc giải quyết những vấn đề này, cung cấp một cái nhìn toàn diện về tác động của đa dạng hóa và các yếu tố liên quan.

II. Thách Thức và Cơ Hội Từ Đa Dạng Hóa Thu Nhập Ngân Hàng

Việc đa dạng hóa thu nhập mang lại cả cơ hội và thách thức cho các ngân hàng thương mại Việt Nam. Một mặt, nó giúp các ngân hàng giảm sự phụ thuộc vào hoạt động tín dụng truyền thống, tăng cường khả năng sinh lời và giảm thiểu rủi ro. Mặt khác, nó cũng đòi hỏi các ngân hàng phải đầu tư vào các lĩnh vực mới, đối mặt với sự cạnh tranh từ các đối thủ khác và quản lý rủi ro một cách hiệu quả. Việc cân bằng giữa cơ hội và thách thức là yếu tố then chốt để đa dạng hóa thu nhập thành công. Theo Stiroh (2004a), các ngân hàng ổn định thu nhập và khả năng chịu rủi ro của ngân hàng là mối quan tâm chính của các nhà quản lý và giám sát.

2.1. Lợi Ích Tiềm Năng Tăng Trưởng Lợi Nhuận và Giảm Rủi Ro

Đa dạng hóa thu nhập có thể giúp các ngân hàng tăng cường khả năng sinh lời bằng cách khai thác các nguồn thu nhập mới, chẳng hạn như phí dịch vụ, hoa hồng và các hoạt động kinh doanh khác. Đồng thời, nó cũng giúp các ngân hàng giảm thiểu rủi ro bằng cách phân tán rủi ro sang nhiều lĩnh vực khác nhau. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh thị trường tài chính Việt Nam ngày càng biến động.

2.2. Rủi Ro và Chi Phí Liên Quan Đến Đa Dạng Hóa Hoạt Động

Tuy nhiên, đa dạng hóa thu nhập cũng đi kèm với những rủi ro và chi phí nhất định. Các ngân hàng có thể phải đối mặt với chi phí chuyển đổi, chi phí đào tạo nhân viên và chi phí quản lý rủi ro. Ngoài ra, việc đa dạng hóa quá mức có thể dẫn đến sự phân tán nguồn lực và làm giảm hiệu quả hoạt động tổng thể. Do đó, các ngân hàng cần phải có một chiến lược đa dạng hóa rõ ràng và quản lý rủi ro một cách chặt chẽ.

2.3. Quản Trị Rủi Ro Tín Dụng Trong Đa Dạng Hóa Thu Nhập

Một trong những rủi ro lớn nhất khi đa dạng hóa thu nhập là rủi ro tín dụng. Khi ngân hàng mở rộng sang các lĩnh vực mới, họ có thể không có đủ kinh nghiệm và kiến thức để đánh giá và quản lý rủi ro tín dụng một cách hiệu quả. Điều này có thể dẫn đến tình trạng nợ xấu gia tăng và ảnh hưởng đến hiệu quả tài chính của ngân hàng. Do đó, việc quản trị rủi ro tín dụng là một yếu tố then chốt để đa dạng hóa thu nhập thành công.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Tác Động Đa Dạng Hóa Thu Nhập NHTM

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp định lượng để đánh giá tác động của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng thương mại Việt Nam. Dữ liệu được thu thập từ báo cáo tài chính của 28 NHTM Việt Nam trong giai đoạn 2008-2018. Mô hình hồi quy được sử dụng để phân tích mối quan hệ giữa đa dạng hóa thu nhập và các chỉ số hiệu quả tài chính, như ROA và ROE. Ngoài ra, nghiên cứu cũng xem xét các yếu tố khác có thể ảnh hưởng đến hiệu quả kinh doanh, như quy mô ngân hàng, tỷ lệ an toàn vốn và rủi ro tín dụng. Luận án kế thừa nghiên cứu của Lee và cộng sự (2014) và một số nghiên cứu liên quan để xây dựng mô hình về tác động của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả kinh doanh tại NHTM Việt Nam.

3.1. Mô Hình Nghiên Cứu và Các Biến Số Sử Dụng

Mô hình nghiên cứu bao gồm hai phần chính: một phần đánh giá tác động của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả kinh doanh, và một phần xác định các yếu tố ảnh hưởng đến đa dạng hóa thu nhập. Các biến số được sử dụng bao gồm chỉ số Herfindahl-Hirschman (HHI) và tỷ lệ thu nhập ngoài lãi để đo lường đa dạng hóa thu nhập, ROA và ROE để đo lường hiệu quả kinh doanh, và các biến kiểm soát như quy mô ngân hàng, tỷ lệ an toàn vốn và rủi ro tín dụng.

3.2. Phương Pháp Ước Lượng và Kiểm Định Mô Hình

Nghiên cứu sử dụng phương pháp ước lượng SGMM hai bước của Arellano & Bover (1995) và Blundell & Bond (1998) để chạy và kiểm định mô hình nghiên cứu. Phương pháp này cho phép kiểm soát các vấn đề nội sinh và tự tương quan trong dữ liệu bảng. Các kiểm định thống kê được sử dụng để đánh giá tính phù hợp của mô hình và độ tin cậy của kết quả.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Tác Động Thực Tế Tại NHTM Việt Nam

Kết quả nghiên cứu cho thấy đa dạng hóa thu nhập có tác động tích cực đến hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng thương mại Việt Nam. Cụ thể, đa dạng hóa làm tăng ROA và ROE của các ngân hàng. Ngoài ra, nghiên cứu cũng xác định được một số yếu tố khác có ảnh hưởng đến hiệu quả kinh doanh, như quy mô ngân hàng, tỷ lệ an toàn vốn và rủi ro tín dụng. Các yếu tố này cần được xem xét khi các ngân hàng đưa ra các quyết định chiến lược liên quan đến đa dạng hóa thu nhập. Qua kết quả nghiên cứu, có thể kết luận về lợi ích của đa dạng hóa thu nhập đối với các NHTM Việt Nam đó là đa dạng hóa làm tăng hiệu quả kinh doanh cũng như hiệu quả kinh doanh điều chỉnh rủi ro của ngân hàng.

4.1. Ảnh Hưởng Của Đa Dạng Hóa Đến ROA và ROE

Kết quả hồi quy cho thấy đa dạng hóa thu nhập có tác động dương và có ý nghĩa thống kê đến ROA và ROE của các ngân hàng thương mại Việt Nam. Điều này cho thấy việc đa dạng hóa giúp các ngân hàng tăng cường khả năng sinh lời và cải thiện hiệu quả hoạt động.

4.2. Các Yếu Tố Khác Ảnh Hưởng Đến Hiệu Quả Kinh Doanh

Ngoài đa dạng hóa thu nhập, nghiên cứu cũng xác định được một số yếu tố khác có ảnh hưởng đến hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng, bao gồm quy mô ngân hàng, tỷ lệ an toàn vốn và rủi ro tín dụng. Các yếu tố này cần được xem xét khi các ngân hàng đưa ra các quyết định chiến lược liên quan đến đa dạng hóa thu nhập.

4.3. Tác Động Của Rủi Ro Tín Dụng Đến Hiệu Quả Hoạt Động

Nghiên cứu cho thấy rủi ro tín dụng có tác động tiêu cực đến hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng thương mại Việt Nam. Điều này cho thấy việc quản trị rủi ro tín dụng là một yếu tố then chốt để đảm bảo hiệu quả hoạt động của các ngân hàng.

V. Gợi Ý Chính Sách và Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Ngân Hàng

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận án đưa ra một số gợi ý chính sách cho các ngân hàng thương mại Việt Nam. Thứ nhất, các ngân hàng nên tiếp tục đa dạng hóa thu nhập để tăng cường khả năng sinh lời và giảm thiểu rủi ro. Thứ hai, các ngân hàng cần chú trọng đến việc quản trị rủi ro tín dụng để đảm bảo hiệu quả hoạt động. Thứ ba, các nhà quản lý nên xem xét các yếu tố khác có thể ảnh hưởng đến hiệu quả kinh doanh, như quy mô ngân hàng và tỷ lệ an toàn vốn. Nghiên cứu này cũng có một số hạn chế, chẳng hạn như phạm vi dữ liệu và phương pháp nghiên cứu. Các nghiên cứu trong tương lai có thể mở rộng phạm vi dữ liệu và sử dụng các phương pháp nghiên cứu khác để có được kết quả toàn diện hơn. Thông qua kết quả nghiên cứu, luận án đã đưa ra một số kiến nghị đối với các NHTM Việt Nam để các ngân hàng có thể tăng đa dạng hóa thu nhập và nâng cao hiệu quả kinh doanh.

5.1. Chiến Lược Đa Dạng Hóa Thu Nhập Hiệu Quả Cho NHTM

Các ngân hàng thương mại Việt Nam nên xây dựng một chiến lược đa dạng hóa thu nhập rõ ràng và phù hợp với điều kiện cụ thể của từng ngân hàng. Chiến lược này cần xem xét các yếu tố như quy mô ngân hàng, năng lực quản lý và mức độ chấp nhận rủi ro.

5.2. Nâng Cao Quản Trị Rủi Ro Tín Dụng Trong Ngân Hàng

Các ngân hàng cần nâng cao năng lực quản trị rủi ro tín dụng bằng cách áp dụng các phương pháp đánh giá rủi ro tiên tiến và tăng cường đào tạo nhân viên. Điều này sẽ giúp các ngân hàng giảm thiểu rủi ro và cải thiện hiệu quả hoạt động.

5.3. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Hiệu Quả Kinh Doanh

Các nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào việc đánh giá tác động của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả kinh doanh trong dài hạn, cũng như xem xét các yếu tố khác có thể ảnh hưởng đến mối quan hệ này, chẳng hạn như môi trường kinh tế vĩ mô và chính sách của chính phủ.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế và tự do hóa tài chính, hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM) Việt Nam đối mặt với sức ép cạnh tranh khốc liệt, biên lãi ròng truyền thống thu hẹp và áp lực cơ cấu lại toàn diện. Nhằm triển khai Quyết định số 1058/QĐ-TTg ngày 19/7/2017 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án "Cơ cấu lại hệ thống các tổ chức tín dụng gắn với xử lý nợ xấu giai đoạn 2016-2020", các ngân hàng buộc phải thực hiện mục tiêu mang tính chiến lược: "chuyển đổi mạnh mẽ mô hình kinh doanh của các ngân hàng thương mại theo hướng từ “độc canh tín dụng” sang mô hình đa dạng hóa sản phẩm dịch vụ ngân hàng phi tín dụng". Luận án tiến sĩ Tài chính - Ngân hàng của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Đoan Trang (Mã số: 9 34 02 01), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Thị Loan tại Trường Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh (năm 2020), là công trình tiên phong tiếp cận toàn diện mối quan hệ hai chiều giữa đa dạng hóa thu nhập và hiệu quả hoạt động trong điều kiện độ mở tài chính ngày càng sâu rộng.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực trạng các công trình thực nghiệm quốc tế và trong nước tồn tại những mâu thuẫn sâu sắc chưa được giải quyết. Trong khi các nghiên cứu quốc tế như Elsas và cộng sự (2010), Lee và cộng sự (2014) ghi nhận tác động tích cực của đa dạng hóa thu nhập, thì các tác giả như DeYoung và Rice (2004), Stiroh và Rumble (2006), Lepetit và cộng sự (2008) lại chứng minh hiện tượng chiết khấu đa dạng hóa (diversification discount) làm gia tăng rủi ro và suy giảm hiệu quả tài chính. Tại Việt Nam, sự phân kỳ kết quả nghiên cứu diễn ra gay gắt: Võ Xuân Vinh và Trần Thị Phương Mai (2015), Batten và Võ Xuân Vinh (2016) cho rằng đa dạng hóa làm suy giảm lợi nhuận điều chỉnh rủi ro, ngược lại Nguyễn Quang Khải (2016) cùng Lê Văn Hậu và Phạm Xuân Quỳnh (2017) khẳng định tác động cùng chiều. Đặc biệt, hầu hết các công trình trước đây chỉ phân tích đơn tuyến một chiều và bỏ qua mô hình tích hợp các loại rủi ro đặc thù (tín dụng, thanh khoản, phá sản) cùng biến số độ mở tài chính vĩ mô.

Luận án giải quyết hệ thống bốn câu hỏi nghiên cứu và bốn nhóm giả thuyết tương ứng:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (H1): Đa dạng hóa thu nhập tác động như thế nào đến hiệu quả kinh doanh (ROA, ROE) của các NHTM Việt Nam? Giả thuyết $H_1$: Đa dạng hóa thu nhập có mối quan hệ đồng biến với hiệu quả kinh doanh.
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (H2): Đa dạng hóa thu nhập tác động như thế nào đến hiệu quả kinh doanh điều chỉnh rủi ro (SDROA, SDROE)? Giả thuyết $H_2$: Đa dạng hóa thu nhập làm gia tăng hiệu quả kinh doanh điều chỉnh rủi ro.
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (H3): Những yếu tố nội tại và vĩ mô nào chi phối mức độ đa dạng hóa thu nhập tại các NHTM Việt Nam? Giả thuyết $H_3$: Các yếu tố quy mô, tỷ lệ an toàn vốn, rủi ro hoạt động và độ mở tài chính tác động có ý nghĩa thống kê đến mức độ đa dạng hóa thu nhập.
• Câu hỏi nghiên cứu 4 (H4): Mối quan hệ hai chiều giữa hiệu quả kinh doanh và đa dạng hóa thu nhập diễn ra theo cơ chế nào trong bối cảnh gia tăng độ mở tài chính? Giả thuyết $H_4$: Hiệu quả kinh doanh và độ mở tài chính tác động cùng chiều thúc đẩy ngược lại tiến trình đa dạng hóa thu nhập.

Khung lý thuyết của công trình được thiết lập vững chắc trên sự tích hợp của Lý thuyết danh mục đầu tư hiện đại (Modern Portfolio Theory), Lý thuyết tính kinh tế theo quy mô và phạm vi (Economies of Scale and Scope), Lý thuyết quyền lực thị trường (Market Power Theory) và Lý thuyết cấu trúc hiệu quả (Efficiency Structure Theory). Về phạm vi không gian và thời gian, dữ liệu bảng được thu thập đồng bộ từ 28 NHTM Việt Nam trong giai đoạn 11 năm (2008–2018), bao quát 4 NHTM Nhà nước và 24 NHTM cổ phần, loại trừ các ngân hàng 0 đồng và các đơn vị thiếu tính liên tục về báo cáo tài chính. Kết quả mang lại đóng góp đột phá khi giải quyết dứt điểm các tranh luận học thuật về lợi ích của đa dạng hóa thu nhập điều chỉnh rủi ro tại thị trường mới nổi Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế ghi nhận hai trường phái đối nghịch rõ nét. Luồng quan điểm thứ nhất khẳng định lợi ích vượt trội của chiến lược phi truyền thống hóa doanh thu. Baele và cộng sự (2007) cùng Elsas và cộng sự (2010) lập luận rằng "khi các ngân hàng đa dạng hóa sẽ làm tăng lợi nhuận và giảm rủi ro cho các ngân hàng bởi các ngân hàng có thể chia sẻ thông tin, các yếu tố đầu vào như lao động và công nghệ cùng lúc cho nhiều hoạt động khác nhau nên được hưởng lợi ích về quy mô". Bằng chứng thực nghiệm từ Chiorazzo và cộng sự (2008) tại Ý, Gurbuz và cộng sự (2013) tại Thổ Nhĩ Kỳ, Meslier và cộng sự (2014) tại Philippines và Moudud-Ul-Huq và cộng sự (2018) tại khối ASEAN-5 đều chứng minh thu nhập ngoài lãi củng cố khả năng sinh lời và phân tán rủi ro chu kỳ.

Ngược lại, luồng quan điểm thứ hai cảnh báo sự gia tăng rủi ro hệ thống. DeYoung và Roland (2001) cùng DeYoung và Rice (2004) tại thị trường Mỹ chỉ ra ba rào cản cốt tử: đòn bẩy hoạt động cao do đầu tư công nghệ/nhân sự, chi phí chuyển đổi của khách hàng đối với dịch vụ thu phí thấp hơn so với tín dụng, và việc thiếu hụt quy định an toàn vốn nghiêm ngặt cho hoạt động thu phí. Stiroh (2004a, 2004b) và Stiroh và Rumble (2006) khẳng định biến động thu nhập ngoài lãi cao hơn nhiều so với thu nhập lãi thuần, khiến lợi ích đa dạng hóa bị triệt tiêu hoàn toàn bởi chi phí gián tiếp tăng thêm. Tại Châu Âu, Mercieca và cộng sự (2007) và Lepetit và cộng sự (2008) phát hiện mối tương quan đồng biến nguy hiểm giữa mở rộng dịch vụ phi lãi và nguy cơ mất khả năng thanh toán ở các ngân hàng vừa và nhỏ.

Tác giả & Năm	Thị trường & Mẫu	Phương pháp	Kết quả chính
DeYoung & Rice (2004)	Mỹ (4.712 NHTM)	GLS	Thu nhập phi lãi làm giảm hiệu quả tài chính điều chỉnh rủi ro
Stiroh & Rumble (2006)	Mỹ (Công ty tài chính)	OLS	Đa dạng hóa làm tăng chi phí, không tăng hiệu quả điều chỉnh rủi ro
Chiorazzo và cộng sự (2008)	Ý (85 ngân hàng)	FEM, REM	Đa dạng hóa làm tăng lợi nhuận điều chỉnh rủi ro, nhất là ngân hàng nhỏ
Lee và cộng sự (2014)	22 quốc gia Châu Á (967 ngân hàng)	SGMM	Hoạt động phi lãi làm giảm rủi ro nhưng không làm tăng lợi nhuận
Võ Xuân Vinh & Trần Thị Phương Mai (2015)	Việt Nam (37 ngân hàng)	FEM, REM, GMM	Đa dạng hóa tăng ROA/ROE nhưng giảm hiệu quả điều chỉnh rủi ro
Lê Văn Hậu & Phạm Xuân Quỳnh (2017)	Việt Nam (26 ngân hàng)	FEM, REM	Thu nhập ngoài lãi tăng khả năng sinh lời và hiệu quả điều chỉnh rủi ro

Luận án định vị chính xác khoảng trống học thuật bằng cách đặt Việt Nam trong sự so sánh trực tiếp với hai nghiên cứu quốc tế điển hình: nghiên cứu của Lee và cộng sự (2014) trên 967 ngân hàng tại 22 quốc gia Châu Á và công trình của Hamdi, Hakimi và Zaghdoudi (2017). Luận án phát triển vượt bậc so với các nghiên cứu tiền nhiệm tại Việt Nam nhờ xây dựng khung phân tích song hành: vừa đo lường tác động của đa dạng hóa đến hiệu quả tài chính (thông thường và điều chỉnh rủi ro), vừa giải mã toàn diện các động lực thúc đẩy hành vi đa dạng hóa dưới áp lực của bộ ba rủi ro (tín dụng, thanh khoản, phá sản) và mức độ hội nhập tài chính quốc tế.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc kiểm chứng và mở rộng biên độ giải thích của bốn lý thuyết kinh tế tài chính kinh điển trong điều kiện thể chế chuyển đổi:

• Lý thuyết danh mục đầu tư hiện đại (Harry Markowitz, 1952; Levy & Sarnat, 1970): Khẳng định cơ chế kết hợp dòng thu nhập lãi và ngoài lãi có tương quan không hoàn hảo ($r < 1$) giúp tối ưu hóa đường biên hiệu quả, cho phép các NHTM dịch chuyển lên mức sinh lời cao hơn ứng với một đơn vị rủi ro xác định.
• Lý thuyết tính kinh tế theo quy mô và phạm vi (Panzar & Willig, 1977; Markides & Williamson, 1994): Chứng minh việc chia sẻ hạ tầng công nghệ số, mạng lưới chi nhánh và dữ liệu khách hàng giữa các mảng kinh doanh giúp hạ thấp chi phí biên dài hạn, tạo ra hiệu ứng cộng hưởng doanh thu vượt trội.
• Lý thuyết quyền lực thị trường (SCP và RMP - Olweny & Shipho, 2011) & Lý thuyết cấu trúc hiệu quả (Berger, 1995; Athanasoglou và cộng sự, 2006): Làm rõ hiệu quả kinh doanh của NHTM Việt Nam chịu sự chi phối quyết định bởi năng lực quản trị nội bộ (X-efficiency) hơn là việc khai thác sức mạnh thị trường độc quyền thuần túy.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án thiết lập phương pháp tiếp cận đa chiều với hai mô hình hồi quy động có mối liên hệ mật thiết:

• Mô hình 1 (Tác động của đa dạng hóa đến hiệu quả kinh doanh): $$PERF_{it} = \alpha_0 + \alpha_1 PERF_{it-1} + \alpha_2 DIV_{it} (\text{hoặc } NON_{it}) + \sum \beta_k X_{kit} + \varepsilon_{it}$$ Trong đó, $PERF_{it}$ là các chỉ số hiệu quả kinh doanh bao gồm ROA, ROE và hiệu quả kinh doanh điều chỉnh rủi ro gồm SDROA (ROA chia cho độ lệch chuẩn của ROA), SDROE (ROE chia cho độ lệch chuẩn của ROE).
• Mô hình 2 (Các nhân tố tác động đến mức độ đa dạng hóa thu nhập): $$DIV_{it} (\text{hoặc } NON_{it}) = \gamma_0 + \gamma_1 DIV_{it-1} + \gamma_2 PERF_{it} + \gamma_3 CREDIT_{it} + \gamma_4 LIQ_{it} + \gamma_5 ZSCORE_{it} + \gamma_6 FO_{it} + \sum \delta_j Z_{jit} + u_{it}$$ Đa dạng hóa thu nhập được đo lường chuẩn hóa qua hai thước đo: (1) Chỉ số Herfindahl-Hirschman nghịch đảo $DIV = 1 - (INT^2 + NON^2)$ (giá trị từ 0 đến 0,5); và (2) Tỷ lệ thu nhập thuần ngoài lãi $NON = \frac{\text{Thu nhập thuần ngoài lãi}}{\text{Tổng thu nhập thuần}}$. Điểm đột phá là việc đưa đồng thời ba chỉ báo rủi ro (Rủi ro tín dụng qua tỷ lệ dự phòng rủi ro/nợ xấu, Rủi ro thanh khoản qua tỷ lệ cho vay/tiền gửi, Rủi ro phá sản qua chỉ số Z-score) cùng biến số Độ mở tài chính ($FO$) vào kiểm định thực nghiệm.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ chặt chẽ thế giới quan thực chứng (Positivism) với lập trường nhận thức luận khách quan (Objectivist Epistemology). Thiết kế nghiên cứu định lượng trên dữ liệu bảng động (Dynamic Panel Data) được lựa chọn nhằm kiểm soát triệt để tính quán tính của các chỉ tiêu tài chính và các đặc tính cố định không quan sát được của từng ngân hàng.

Mẫu nghiên cứu gồm 28 NHTM cổ phần và quốc doanh hoạt động liên tục tại Việt Nam trong suốt giai đoạn 2008–2018 (308 quan sát năm-ngân hàng). Mẫu đại diện trên 90% tổng tài sản và thị phần tín dụng của toàn hệ thống ngân hàng Việt Nam, đảm bảo tính đại diện thống kê cao độ.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Nhằm giải quyết triệt để vấn đề nội sinh (Endogeneity) phát sinh do sự tồn tại của biến trễ biến phụ thuộc ($PERF_{it-1}$, $DIV_{it-1}$) và mối quan hệ nhân quả hai chiều tiềm ẩn giữa đa dạng hóa và khả năng sinh lời, luận án áp dụng kỹ thuật ước lượng System GMM (SGMM) hai bước theo chuẩn mực của Arellano và Bover (1995) cùng Blundell và Bond (1998).

Quy trình kiểm định kỹ thuật bao gồm:

• Kiểm định Arellano-Bond: Bắt buộc có tự tương quan bậc nhất $AR(1)$ ($p < 0,05$) nhưng tuyệt đối không tồn tại tự tương quan bậc hai $AR(2)$ ($p > 0,10$) trong phần dư sai phân.
• Kiểm định Hansen/Sargan: Đánh giá tính hợp lệ của toàn bộ hệ thống biến công cụ ngoại sinh (Instrument Validity) với mức ý nghĩa $p > 0,10$, bảo đảm mô hình không bị hiện tượng xác định quá mức (Over-identifying restrictions).
• Kiểm soát đa cộng tuyến: Ma trận tương quan giữa các biến độc lập đều có hệ số $|r| < 0,8$, đáp ứng điều kiện hồi quy kinh tế lượng tiêu chuẩn.

Data và phân tích

Toàn bộ quy trình xử lý dữ liệu, kiểm định thống kê và ước lượng hồi quy được thực hiện tự động hóa trên phần mềm chuyên dụng Stata 13.0.

Dữ liệu vĩ mô về tốc độ tăng trưởng kinh tế (GDP) và tỷ lệ lạm phát (INF) được trích xuất từ cơ sở dữ liệu của Ngân hàng Thế giới (World Bank) và Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF). Dữ liệu tài chính vi mô được trích xuất từ Báo cáo tài chính hợp nhất đã kiểm toán độc lập của 28 NHTM. Luận án thực hiện kiểm tra độ bền vững (Robustness checks) nghiêm ngặt thông qua việc chạy đối ứng song song hai phương pháp đo lường đa dạng hóa ($DIV$ và $NON$) trên bốn phương trình hiệu quả kinh doanh ($ROA$, $ROE$, $SDROA$, $SDROE$).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả phân tích định lượng cung cấp những bằng chứng thực nghiệm rõ ràng về hoạt động ngân hàng tại Việt Nam:

1. Khẳng định tính ưu việt của đa dạng hóa thu nhập: Nghiên cứu đưa ra kết luận chính thức rằng đa dạng hóa thu nhập làm tăng hiệu quả kinh doanh ($ROA$, $ROE$) đồng thời tăng hiệu quả kinh doanh điều chỉnh rủi ro ($SDROA$, $SDROE$) với ý nghĩa thống kê cao ($p < 0,01$ và $p < 0,05$). Phát hiện này phản bác luận điểm về "chiết khấu đa dạng hóa" tại thị trường Việt Nam.
2. Xác lập mối quan hệ tác động hai chiều: Hiệu quả kinh doanh tác động cùng chiều trở lại mức độ đa dạng hóa thu nhập ($p < 0,01$). Các ngân hàng có tiềm lực tài chính và tỷ suất sinh lời vượt trội có xu hướng chủ động trích lập nguồn lực để mở rộng dịch vụ ngoài lãi.
3. Độ mở tài chính là chất xúc tác mạnh mẽ: Biến độ mở tài chính ($FO$) tác động cùng chiều có ý nghĩa thống kê đến cả hiệu quả kinh doanh lẫn mức độ đa dạng hóa thu nhập, cho thấy hội nhập tài chính thúc đẩy chuyển giao công nghệ và sản phẩm tài sinh lời cao.
4. Hệ thống các nhân tố quyết định đa dạng hóa: Quy mô ngân hàng ($SIZE$), Tỷ lệ an toàn vốn ($CAR$), Rủi ro tín dụng ($CREDIT$), và mức độ đa dạng hóa kỳ trước ($DIV_{t-1}$) tác động cùng chiều đến đa dạng hóa thu nhập. Ngược lại, Tỷ lệ cho vay trên tổng tài sản ($LOAN$), Tăng trưởng kinh tế ($GDP$) và Lạm phát ($INF$) tác động ngược chiều.
5. Tác động chuyên biệt của rủi ro đến cơ cấu phi lãi thuần ($NON$): Khi đo lường bằng tỷ lệ $NON$, rủi ro thanh khoản và rủi ro phá sản thể hiện tác động nghịch chiều rõ rệt, trong khi tỷ lệ chi phí hoạt động trên thu nhập ($CIR$) có tác động cùng chiều do áp lực bù đắp chi phí vận hành buộc ngân hàng mở rộng thu phí.

Implications đa chiều

• Hàm ý lý thuyết: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm ủng hộ Lý thuyết danh mục đầu tư và Tính kinh tế theo quy mô tại thị trường mới nổi đang phát triển; giải tỏa sự mâu thuẫn giữa các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam về tác động của đa dạng hóa đến hiệu quả điều chỉnh rủi ro.
• Hàm ý thực tiễn cho NHTM: Các ngân hàng cần kiên quyết dịch chuyển tỷ trọng thu nhập từ tín dụng sang các dịch vụ phi truyền thống như bảo lãnh, tư vấn tài chính, thanh toán số, quản lý tài sản và Bancassurance nhằm phân tán rủi ro chu kỳ và nâng cao hệ số $SDROA/SDROE$.
• Hàm ý chính sách quản lý: Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cần hoàn thiện khung pháp lý về ngân hàng số, chuẩn hóa các nghiệp vụ phái sinh và dịch vụ phi tín dụng, đồng thời gắn kết lộ trình tăng vốn điều lệ ($CAR$) với định hướng đa dạng hóa nguồn thu an toàn.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số giới hạn học thuật khách quan:

• Phạm vi mẫu nghiên cứu: Mẫu dữ liệu 28 NHTM chưa bao gồm các ngân hàng thương mại mua lại bắt buộc (ngân hàng 0 đồng) và một số ngân hàng thiếu hụt dữ liệu BCTC liên tục, do đó chưa phản ánh toàn bộ các định chế đặc thù có vấn đề tài chính sâu sắc.
• Phương pháp tiếp cận hiệu quả: Nghiên cứu tập trung vào các chỉ số tài chính kế toán ($ROA$, $ROE$, $SDROA$, $SDROE$) mà chưa kết hợp các phương pháp phân tích hiệu quả biên phi tham số (DEA) hoặc tham số (SFA) để đo lường hiệu quả kỹ thuật và hiệu quả chi phí.
• Giới hạn thời gian: Khung dữ liệu kết thúc ở năm 2018, chưa phản ánh được sự bứt phá của làn sóng công nghệ tài chính (Fintech), chuyển đổi số ngân hàng toàn diện và các cú sốc kinh tế vĩ mô toàn cầu trong giai đoạn 2019-2025.

Chương trình nghiên cứu tương lai cần tập trung vào các hướng mở rộng: (1) Ứng dụng kỹ thuật DEA hai giai đoạn hoặc SFA kết hợp mô hình Tobit/GMM để đánh giá hiệu quả biên; (2) Phân rã chi tiết cấu phần thu nhập phi lãi thành thu từ phí dịch vụ, kinh doanh ngoại hối, chứng khoán đầu tư và thu nhập khác; (3) Mở rộng mẫu nghiên cứu so sánh đa quốc gia trong khu vực ASEAN và kéo dài chuỗi thời gian đến các năm gần nhất.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Là tài liệu tham khảo nền tảng với tiềm năng trích dẫn cao cho các công trình nghiên cứu sau đại học chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, cung cấp mẫu hình chuẩn mực về ứng dụng phương pháp ước lượng hồi quy SGMM hai bước trong kinh tế lượng lượng tài chính.
• Tác động ngành và thực tiễn điều hành: Cung cấp cơ sở khoa học giúp Hội đồng Quản trị và Ban Tổng Giám đốc các NHTM Việt Nam tái cấu trúc danh mục sản phẩm, giảm áp lực lệ thuộc vào lãi suất và dự phòng rủi ro nợ xấu.
• Tác động hoạch định chính sách: Hỗ trợ Ngân hàng Nhà nước Việt Nam trong công tác giám sát an toàn vĩ mô, đánh giá hiệu quả của Quyết định 1058/QĐ-TTg và xây dựng các chiến lược phát triển ngành ngân hàng đến năm 2030.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên đại học: Tiếp cận khung lý thuyết tích hợp, phương pháp hồi quy SGMM giải quyết nội sinh trên Stata và quy trình đo lường chỉ số HHI/DIV/SDROA chuẩn mực.
• Nhà quản trị NHTM: Nắm bắt quy luật tương tác giữa các loại rủi ro (tín dụng, thanh khoản, phá sản) với cơ cấu thu nhập để hoạch định chiến lược kinh doanh đa dịch vụ tối ưu.
• Cơ quan quản lý nhà nước (NHNN, Bộ Tài chính): Có thêm căn cứ định lượng về ảnh hưởng của độ mở tài chính để điều chỉnh chính sách tiền tệ và quy chế an toàn hoạt động ngân hàng.
• Nhà đầu tư và Cổ đông: Có công cụ đo lường chất lượng lợi nhuận và khả năng chống chịu rủi ro của các cổ phiếu ngân hàng niêm yết thông qua chỉ số sinh lời điều chỉnh rủi ro.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Đóng góp độc đáo nhất là việc kiểm chứng thành công sự kết hợp giữa Lý thuyết danh mục đầu tư hiện đại (Markowitz, 1952) và Lý thuyết tính kinh tế theo quy mô (Panzar & Willig, 1977) trong một nền kinh tế chuyển đổi có độ mở tài chính tăng nhanh. Luận án bác bỏ quan điểm "chiết khấu đa dạng hóa" của DeYoung và Rice (2004) tại thị trường phát triển, chứng minh tại Việt Nam, đa dạng hóa thu nhập đồng thời gia tăng lợi nhuận kế toán thuần túy lẫn lợi nhuận có điều chỉnh rủi ro.

2. Điểm cải tiến phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì?
So với các nghiên cứu của Võ Xuân Vinh và Trần Thị Phương Mai (2015) hoặc Lê Văn Hậu và Phạm Xuân Quỳnh (2016) chỉ sử dụng mô hình OLS/FEM/REM hoặc xem xét một chiều, luận án sử dụng ước lượng System GMM (SGMM) hai bước của Arellano & Bover (1995) và Blundell & Bond (1998). Phương pháp này xử lý triệt để hiện tượng nội sinh, đồng thời thiết lập hệ phương trình kép xem xét tương hỗ hai chiều giữa đa dạng hóa và hiệu quả kinh doanh cùng sự hiện diện của ba loại rủi ro hoạt động và biến độ mở tài chính.

3. Phát hiện nào gây bất ngờ nhất và bằng chứng dữ liệu hỗ trợ ra sao?
Phát hiện bất ngờ là Tỷ lệ cho vay trên tổng tài sản ($LOAN$) và Tăng trưởng kinh tế ($GDP$) lại tác động ngược chiều đến mức độ đa dạng hóa thu nhập ($p < 0,05$). Khi nền kinh tế tăng trưởng nóng và nhu cầu tín dụng bùng nổ, các ngân hàng có xu hướng quay lại tập trung tối đa vào cho vay truyền thống ("độc canh tín dụng"), từ đó làm suy giảm nỗ lực đa dạng hóa hoạt động phi tín dụng.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) rõ ràng không?
Luận án cung cấp đầy đủ và chi tiết danh mục 28 NHTM, định nghĩa toán học của toàn bộ các biến số (DIV, NON, SDROA, SDROE, Z-score, FO, NPL, LIQ, CIR, CAR, GDP, INF), mô tả thuật toán System GMM hai bước và báo cáo đầy đủ các bảng thống kê mô tả, ma trận tương quan và kiểm định AR(1), AR(2), Hansen test trên Stata 13.0, cho phép nhân rộng hoàn toàn trên các bộ dữ liệu khác.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào?
Định hình ba trụ cột nghiên cứu lớn: (1) Tác động của đa dạng hóa thu nhập số (Digital non-interest income) và Open Banking đến độ ổn định hệ thống; (2) Phân tích hành vi đa dạng hóa theo cấu trúc sở hữu (ngân hàng quốc doanh, NHTMCP tư nhân, ngân hàng ngoại); (3) Tác động lan tỏa của đa dạng hóa thu nhập xuyên biên giới trong bối cảnh các cam kết thương mại tự do thế hệ mới (CPTPP, EVFTA).

Kết luận

1. Khẳng định lợi ích toàn diện của việc đa dạng hóa thu nhập khi làm gia tăng cả khả năng sinh lời ($ROA$, $ROE$) và khả năng sinh lời điều chỉnh rủi ro ($SDROA$, $SDROE$) tại 28 NHTM Việt Nam giai đoạn 2008–2018.
2. Xây dựng và kiểm định thành công mô hình hồi quy động hai chiều giữa hiệu quả kinh doanh và đa dạng hóa thu nhập thông qua kỹ thuật ước lượng System GMM hai bước chuẩn xác.
3. Làm rõ vai trò kích thích của độ mở tài chính đối với cả hiệu quả hoạt động và tiến trình phi truyền thống hóa cơ cấu doanh thu của hệ thống NHTM.
4. Xác định hệ thống tác động đa chiều của bộ ba rủi ro (tín dụng, thanh khoản, phá sản) và các nhân tố vĩ mô đến mức độ đa dạng hóa nguồn thu.
5. Cung cấp hệ thống giải pháp và khuyến nghị chính sách cụ thể giúp các NHTM và Ngân hàng Nhà nước hiện thực hóa thành công mục tiêu chuyển đổi mô hình kinh doanh từ "độc canh tín dụng" sang phát triển dịch vụ phi tín dụng bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 Hiện nay các NHTM Việt Nam đang thực hiện “chuyển đổi mạnh mẽ mô hình kinh doanh của các ngân hàng thương mại theo hướng từ “độc canh tín dụng” sang mô hình đa dạng hóa sản phẩm dịch vụ ngân hàng phi tín dụng” nhằm đa dạng hóa thu nhập. Khi thực hiện đa dạng hóa thu nhập thì sẽ ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của ngân hàng. Qua lược khảo một số nghiên cứu trước thì ở Việt Nam chưa có nhiều nghiên cứu về vấn đề này và kết quả nghiên cứu cũng khác nhau. Do đó, đề tài nghiên cứu “TÁC ĐỘNG CỦA ĐA DẠNG HÓA THU NHẬP ĐẾN HIỆU QUẢ KINH DOANH TẠI NHTM VIỆT NAM” là cần thiết để bổ sung cơ sở lý luận cũng như bằng chứng thực nghiệm về sự tác động của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả kinh doanh và hiệu quả kinh doanh có điều chỉnh rủi ro tại các NHTM Việt Nam cũng như về các yếu tố tác động đến đa dạng hóa thu nhập tại NHTM Việt Nam, để từ đó gợi ý các giải pháp thực hiện đa dạng hóa thu nhập góp phần tăng hiệu quả kinh doanh của ngân hàng.

Luận án kế thừa nghiên cứu của Lee và cộng sự (2014) và một số nghiên cứu liên quan để xây dựng mô hình về tác động của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả kinh doanh tại NHTM Việt Nam. Luận án cũng kế thừa nghiên cứu của Hamdi, Hakimi và Zaghdoudi (2017) và một số nghiên cứu liên quan để xây dựng mô hình về các yếu tố tác động đến đa dạng hóa thu nhập tại NHTM Việt Nam. Luận án thu thập dữ liệu của 28 NHTM Việt Nam trong thời gian từ 2008 đến 2018 và sử dụng ước lượng SGMM (SystemGMM) hai bước của Arellano & Bover (1995) và Blundell & Bond (1998) để chạy mô hình nghiên cứu. Kết quả nghiên cứu của luận án có đóng góp về mặt lý luận, đó là giúp đưa ra kết luận về lợi ích của đa dạng hóa thu nhập là làm tăng hiệu quả kinh doanh và tăng hiệu quả kinh doanh điều chỉnh theo rủi ro của các NHTM Việt Nam, cũng như xác định các yếu tố tác động đến đa dạng hóa thu nhập tại các NHTM Việt Nam, đặc biệt trong điều kiện độ mở tài chính ở Việt Nam ngày càng mở rộng.

Ngoài ra, luận án cũng có đóng góp về mặt thực tiễn, đó là gợi ý những chính sách để NHTM Việt Nam thực hiện đa dạng hóa thu nhập phù hợp nhằm tăng hiệu quả kinh doanh ngân hàng và cung cấp những thông tin hữu ích cho những nhà nghiên cứu trong lĩnh vực ngân hàng tiếp tục nghiên cứu sâu và rộng hơn những vấn đề liên quan. 11 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM 2. Cơ sở lý thuyết về đa dạng hóa thu nhập ngân hàng 2. Khái niệm đa dạng hóa thu nhập ngân hàng Theo Sanya & Wolfe (2011), đa dạng hóa là một chiến lược đầu tư được thiết kế nhằm giảm bớt rủi ro bằng cách kết hợp một loạt các khoản đầu tư khác nhau.

Việc kết hợp này tạo ra một danh mục đầu tư theo nhiều hướng và không có khả năng tất cả các khoản đầu tư di chuyển theo cùng một hướng. Theo Ansoff (1957), thuật ngữ đa dạng hóa thường được gắn liền với sự thay đổi những đặc điểm dòng sản phẩm của công ty hoặc thị trường, trái ngược với sự thâm nhập thị trường, phát triển thị trường hay phát triển sản phẩm, đa dạng hóa đại diện cho sự thay đổi trong cơ cấu sản phẩm. Đối với doanh nghiệp nói chung, đa dạng hóa là phương tiện mà một công ty mở rộng kinh doanh cốt lõi của mình vào thị trường sản phẩm khác. Các doanh nghiệp đa dạng hóa khi mong muốn kinh doanh đồng thời từ hai lĩnh vực khác nhau trở lên.

Trong ngành ngân hàng, đa dạng hóa xảy ra khi các ngân hàng mở rộng ngành kinh doanh cốt lõi của mình là thu nhập từ lãi, thu nhập truyền thống vào thị trường sản phẩm dịch vụ khác. Theo phân loại của Mercieca, Schaeck & Wolfe (2007), đa dạng hóa trong lĩnh vực ngân hàng có ba khía cạnh: (i) đa dạng hóa sản phẩm và dịch vụ tài chính, (ii) đa dạng hóa địa lý và (iii) kết hợp đa dạng hóa địa lý và kinh doanh. Với nhiều cách thức đa dạng hóa, mỗi ngân hàng đều có thể lựa chọn trong chiến lược kinh doanh của mình. Mục tiêu cuối cùng cho các quyết định lựa chọn ấy vẫn là làm sao gia tăng doanh thu, giảm thiểu tối đa chi phí, ngày càng đạt nhiều lợi nhuận, lôi kéo càng nhiều khách hàng và đảm bảo cho ngân hàng tồn tại, phát triển ổn định, bền vững.

Một trong các chỉ tiêu để phản ánh thành quả đó là thu nhập ngân hàng tăng lên. Do đó, đa dạng hóa thu nhập được xem là chỉ tiêu tốt nhất phản ánh kết quả của các chiến lược đa dạng hóa nhiều hơn là xem đó như một hình thức đa dạng hóa trong quá trình hoạt động của ngân hàng (Campa và Kedia 2002, Baele và cộng sự 2007, Chiorazzo và cộng sự 2008, Lepetit và cộng sự 2008). 12 Theo Rose và Hudgins (2008), đa dạng hóa thu nhập của ngân hàng được thể hiện qua sự thay đổi tỷ lệ của thu nhập ngoài lãi trong tổng thu nhập của ngân hàng. Nếu như nguồn thu nhập của ngân hàng có được chỉ duy nhất từ thu nhập lãi ròng thì được gọi là tập trung, nhưng nếu nguồn thu này có được phân chia giữa thu nhập ngoài lãi và thu nhập từ lãi thì được gọi là đa dạng hóa.

Hoạt động đa dạng hóa thu nhập của ngân hàng chủ yếu tập trung vào lĩnh vực kinh doanh thương mại và các hoạt động tạo phí và hoa hồng. Với việc đa dạng hóa thu nhập, ngân hàng không còn tập trung vào mảng kinh doanh truyền thống (hoạt động tín dụng) mà dần chuyển dịch sang kinh doanh phi truyền thống (hoạt động dịch vụ, hoa hồng, kinh doanh khác) tạo thêm nguồn thu nhập cho ngân hàng. Theo Elsas và cộng sự (2010), các NHTM thường đa dạng hóa thu nhập bằng cách dịch chuyển từ các hoạt động kinh doanh truyền thống nhằm thu lãi như tiền gửi và tiền vay sang các hoạt động thu phí; sau đó dựa trên cơ sở thu nhập từ phí ổn định, các ngân hàng tiếp tục đẩy mạnh các hoạt động phi truyền thống khác như hoạt động đầu tư nhằm gia tăng tỷ trọng thu nhập ngoài lãi trong tổng thu nhập hoạt động. Như vậy, đa dạng hóa thu nhập ngân hàng chính là việc các ngân hàng không còn tập trung vào các hoạt động kinh doanh truyền thống mà phân chia giữa thu nhập lãi và thu nhập ngoài lãi trong tổng thu nhập của ngân hàng.

Phương pháp đo lường đa dạng hóa thu nhập Theo Asif và Akhter (2019), đa dạng hóa thu nhập trong ngân hàng chủ yếu được đo lường thông qua tỷ lệ thu nhập ngoài lãi và chỉ số Herfindahl Hirschman. Qua lược khảo các nghiên cứu trước về đa dạng hóa thu nhập, Asif và Akhter (2019) đã thống kê có 44% bài nghiên cứu sử dụng tỷ lệ thu nhập ngoài lãi và 29% bài nghiên cứu sử dụng chỉ số Herfindahl Hirschman để đo lường đa dạng hóa thu nhập. Ngoài ra các thành phần của thu nhập ngoài lãi cùng với tỷ lệ thu nhập ngoài lãi cũng được sử dụng trong các nghiên cứu này (Asif và Akhter, 2019).  Đo lường đa dạng hóa thu nhập thông qua tỷ lệ thu nhập thuần ngoài lãi Thu nhập của ngân hàng chia thành 2 loại thu nhập chính là thu nhập từ lãi và thu nhập ngoài lãi (Gurbuz và cộng sự 2013).

Trong khi đó, Elsa và cộng sự (2010) chia thu nhập của ngân hàng bao gồm thu nhập từ lãi, thu nhập từ phí dịch vụ (commission revenue), thu nhập từ kinh doanh, đầu tư (trading revenue) và thu nhập khác. Do đó, nếu chia thu nhập thành 2 loại là thu 13 nhập lãi và thu nhập ngoài lãi thì thu nhập ngoài lãi sẽ gồm thu nhập từ phí dịch vụ, thu nhập từ kinh doanh, đầu tư và thu nhập khác. Theo nghị định 93/2017/NĐ-CP và thông tư 16/2018/TT-BTC, thu nhập ngân hàng là những khoản thu được từ hoạt động kinh doanh ngân hàng bao gồm thu nhập lãi và các khoản thu nhập tương tự; thu nhập từ hoạt động dịch vụ; thu từ hoạt động kinh doanh ngoại hối và vàng; thu từ hoạt động kinh doanh chứng khoán, thu từ hoạt động góp vốn, chuyển nhượng phần vốn góp, cổ phần; thu từ hoạt động khác. Trong đó, thu nhập lãi chính là các khoản thu lãi tiền gửi, thu lãi cho vay, thu lãi từ kinh doanh, đầu tư chứng khoán nợ, thu từ nghiệp vụ bảo lãnh, thu lãi cho thuê tài chính, thu lãi từ nghiệp vụ mua bán nợ, thu khác từ hoạt động tín dụng.

Thu nhập ngoài lãi bao gồm thu nhập từ hoạt động dịch vụ; thu từ hoạt động kinh doanh ngoại hối và vàng; thu từ hoạt động kinh doanh chứng khoán, thu từ hoạt động góp vốn, chuyển nhượng phần vốn góp, cổ phần; thu từ hoạt động khác. Trên báo cáo tài chính của các ngân hàng, các hoạt động đầu tư, kinh doanh chứng khoán, kinh doanh ngoại hối được trình bày trên cơ sở thuần nên các nghiên cứu tính thu nhập ngân hàng trên cơ sở thuần. Cụ thể, tổng thu nhập thuần bằng tổng tổng thu nhập lãi thuần và thu nhập ngoài lãi thuần, trong đó, thu nhập lãi thuần là chênh lệch giữa thu nhập lãi và chi phí lãi, thu nhập ngoài lãi thuần là chênh lệch giữa thu nhập ngoài lãi và chi phí ngoài lãi (Lepetit và cộng sự 2008, Gurbuz và cộng sự 2013). Như vậy: Thu nhập lãi thuần = Thu nhập lãi – Chi phí lãi Thu nhập thuần ngoài lãi = Thu nhập ngoài lãi – Chi phí ngoài lãi = Thu nhập thuần từ dịch vụ + Thu nhập thuần từ kinh doanh đầu tư + Thu nhập thuần khác Tổng thu nhập thuần = Thu nhập lãi thuần + Thu nhập thuần ngoài lãi Trên báo cáo tài chính của NHTM Việt Nam, tổng thu nhập thuần của ngân hàng bao gồm thu nhập lãi thuần, thu nhập thuần từ hoạt động dịch vụ, thu nhập thuần từ hoạt động kinh doanh ngoại hối, thu nhập thuần từ mua bán chứng khoán kinh doanh, thu nhập thuần từ mua bán chứng khoán đầu tư, thu nhập thuần từ hoạt động khác và thu nhập từ góp vốn, mua cổ phần.