Tác động của đa dạng hóa thu nhập, chuyển đổi số đến hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại Việt Nam

Luận án: Tác động của đa dạng hóa thu nhập và chuyển đổi số đến hiệu quả NHTM Việt Nam 2009 - 2024

• Tác giả: Nguyễn Thị Quỳnh Châu
• Người hướng dẫn: PGS. Đào Lê Kiều Oanh
• Trường học: Trường Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính - Ngân hàng
• Đề tài: Tác động của đa dạng hóa thu nhập, chuyển đổi số đến hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2026
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về đa dạng hóa thu nhập tại ngân hàng thương mại

Đa dạng hóa thu nhập đóng vai trò cốt lõi trong tái cấu trúc ngân hàng thương mại. Hoạt động này giảm thiểu sự phụ thuộc vào tín dụng truyền thống. Ngân hàng mở rộng các dịch vụ phi tín dụng như bảo hiểm, tư vấn đầu tư và thanh toán quốc tế. Nguồn thu nhập ngoài lãi tạo biên lợi nhuận ổn định hơn. Trong bối cảnh kinh tế biến động, thu nhập ngoài lãi giúp bù đắp rủi ro nợ xấu từ danh mục cho vay. Làn sóng số hóa diễn ra mạnh mẽ trên toàn hệ thống tài chính. Chuyển đổi số không chỉ là tin học hóa nghiệp vụ. Đây là cuộc cách mạng toàn diện về quy trình và mô hình kinh doanh. Ngân hàng áp dụng dữ liệu lớn, điện toán đám mây và trí tuệ nhân tạo. Những công nghệ này tối ưu hóa việc phân bổ nguồn vốn. Sự giao thoa giữa đa dạng hóa và công nghệ mở ra cơ hội tăng trưởng mới. Các tổ chức tín dụng xây dựng hệ sinh thái mở nhằm thu hút khách hàng. Hiệu quả hoạt động được nâng cao rõ rệt qua các chỉ số tài chính. Mô hình kinh doanh đa dạng giúp ngân hàng đứng vững trước biến động thị trường.

1.1. Bản chất của chiến lược đa dạng hóa thu nhập ngân hàng

Đa dạng hóa thu nhập là quá trình tái cơ cấu danh mục sinh lời của ngân hàng. Mục tiêu chính là cân bằng tỷ trọng giữa thu nhập lãi thuần và thu nhập phi lãi. Chỉ số phân tán thu nhập (DIV) phản ánh mức độ dịch chuyển cơ cấu này. Giá trị DIV càng cao chứng tỏ nguồn thu càng đồng đều. Ngân hàng tập trung phát triển dịch vụ bảo lãnh, kinh doanh ngoại hối và quản lý tài sản. Các mảng kinh doanh này ít chịu áp lực từ chi phí dự phòng rủi ro tín dụng. Do đó, dòng tiền của ngân hàng trở nên ổn định và bền vững trước biến động kinh tế vĩ mô.

1.2. Xu hướng chuyển đổi số tại ngân hàng thương mại Việt Nam

Chuyển đổi số ngành ngân hàng diễn ra với tốc độ kỷ lục trong thập kỷ qua. Các ngân hàng thương mại Việt Nam chủ động xây dựng kiến trúc công nghệ hiện đại. Nền tảng ngân hàng mở (Open Banking) kết nối sâu rộng với các công ty tài chính công nghệ. Quy trình định danh điện tử eKYC rút ngắn thời gian tiếp cận khách hàng mới. Dịch vụ thanh toán không tiền mặt tăng trưởng đột phá qua mã phản hồi nhanh QR code. Công nghệ số giúp cắt giảm chi phí vận hành chi nhánh vật lý truyền thống. Đồng thời, nền tảng số hóa hỗ trợ thu thập hành vi người tiêu dùng theo thời gian thực.

II. Thực trạng chuyển đổi số và hiệu quả ngân hàng thương mại Việt Nam

Thực trạng hoạt động ngân hàng cho thấy sự phân hóa lớn về năng lực sinh lời. Thu nhập từ lãi vẫn chiếm trên bảy mươi phần trăm tổng thu nhập tại nhiều ngân hàng. Sự phụ thuộc quá mức này làm gia tăng tổn thương trước biến động lãi suất điều hành. Khi biên lãi ròng NIM thu hẹp, lợi nhuận ngân hàng ngay lập tức chịu áp lực nặng nề. Do đó, các tổ chức tín dụng phải đẩy mạnh mảng dịch vụ số. Đầu tư công nghệ ban đầu đòi hỏi nguồn vốn lớn cho hạ tầng máy chủ và bảo mật. Chi phí vận hành gia tăng trong giai đoạn đầu khiến tỷ lệ CIR tạm thời tăng cao. Đây là thách thức tài chính đối với các ngân hàng quy mô vừa và nhỏ. Ngoài ra, rủi ro an ninh mạng và gian lận thanh toán trực tuyến diễn biến phức tạp. Việc tích hợp hệ thống công nghệ mới với phần mềm ngân hàng lõi cũ còn nhiều vướng mắc. Trình độ nhân sự công nghệ thông tin chưa đáp ứng kịp nhu cầu phát triển. Những rào cản này làm chậm tiến độ đa dạng hóa sản phẩm tài chính hiện đại.

2.1. Thách thức chi phí đầu tư công nghệ và tỷ lệ CIR

Đầu tư công nghệ số tiêu tốn nguồn ngân sách khổng lồ hàng năm. Ngân hàng chi trả chi phí bản quyền phần mềm, trung tâm dữ liệu và kiểm thử an ninh. Tỷ lệ chi phí trên thu nhập (CIR) thường tăng vọt trong ba năm đầu triển khai. Lợi ích từ kênh số chưa thể bù đắp chi phí vốn ngay lập tức. Các ngân hàng nhỏ gặp áp lực thanh khoản do nguồn lực tài chính hữu hạn. Hiệu quả quy mô chỉ phát huy tác dụng khi lượng người dùng đạt ngưỡng tới hạn. Nếu không quản trị chi phí chặt chẽ, biên lợi nhuận ròng sẽ bị xói mòn nghiêm trọng.

2.2. Áp lực rủi ro tín dụng và an toàn hoạt động số

Môi trường giao dịch điện tử làm xuất hiện các rủi ro vận hành phi truyền thống. Gian lận danh tính và tấn công mã độc đe dọa trực tiếp tài khoản khách hàng. Việc tự động hóa quy trình cho vay trực tuyến tiềm ẩn nguy cơ nợ xấu gia tăng. Thuật toán chấm điểm tín dụng số có thể sai lệch nếu dữ liệu đầu vào không hoàn chỉnh. Tỷ lệ an toàn vốn (CAR) đứng trước áp lực khi danh mục tài sản rủi ro biến động. Ngân hàng buộc phải trích lập thêm quỹ dự phòng rủi ro kỹ thuật. Sự cố an ninh gián đoạn hoạt động kinh doanh và làm giảm uy tín thương hiệu.

III. Giải pháp chuyển đổi số nâng cao hiệu quả ngân hàng thương mại

Để tối ưu hóa hiệu quả kinh doanh, ngân hàng cần phối hợp đồng bộ nhiều giải pháp chiến lược. Trọng tâm hàng đầu là hiện đại hóa hạ tầng công nghệ thông tin lõi Core Banking. Hệ thống mới giúp xử lý khối lượng giao dịch lớn với độ trễ tối thiểu. Ngân hàng cần đẩy mạnh hợp tác với các nền tảng thương mại điện tử và ví điện tử. Mô hình đối tác chiến lược tạo dòng tiền thu phí dịch vụ ổn định. Bên cạnh đó, tổ chức tín dụng phải tối ưu hóa quy trình quản trị rủi ro danh mục. Ứng dụng trí tuệ nhân tạo và học máy giúp phát hiện sớm dấu hiệu gian lận. Hệ thống phê duyệt tín dụng tự động rút ngắn chu kỳ xử lý hồ sơ vay vốn. Việc kiểm soát chặt chẽ tỷ lệ nợ xấu bảo toàn biên độ lợi nhuận ròng. Ngân hàng cũng cần chú trọng đào tạo nguồn nhân lực số chất lượng cao. Đội ngũ nhân sự am hiểu công nghệ và tài chính thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Những giải pháp này nâng cao rõ rệt các chỉ số sinh lời ROA và ROE dài hạn.

3.1. Xây dựng hệ sinh thái ngân hàng số và dịch vụ ngoài lãi

Ngân hàng cần tích cực liên kết với các nhà cung cấp dịch vụ bên ngoài qua giao diện API. Hệ sinh thái đa tiện ích đáp ứng đầy đủ nhu cầu tiêu dùng, bảo hiểm và thanh toán hóa đơn. Khách hàng thực hiện mọi giao dịch ngay trên ứng dụng ngân hàng di động. Mô hình này giúp ngân hàng thu hút lượng tiền gửi không kỳ hạn CASA dồi dào. Chi phí huy động vốn nhờ đó giảm xuống mức tối ưu. Doanh thu phí từ hoạt động liên kết ngân hàng - bảo hiểm (Bancassurance) tiếp tục tăng trưởng mạnh. Đây là nguồn lực quan trọng tạo ra sự bứt phá cho thu nhập phi lãi.

3.2. Quản trị rủi ro thông minh bằng dữ liệu lớn và AI

Dữ liệu lớn đóng vai trò hạt nhân trong tái định hình công tác kiểm soát rủi ro. Ngân hàng thu thập lịch sử giao dịch và hành vi trực tuyến để phân tích khả năng trả nợ. Trí tuệ nhân tạo phát hiện các giao dịch đáng ngờ trong vòng vài phần nghìn giây. Hệ thống cảnh báo sớm giúp ngăn chặn gian lận thẻ và rửa tiền hiệu quả. Việc tự động hóa khâu giám sát nợ xấu giảm thiểu các sai sót chủ quan của con người. Ngân hàng duy trì tỷ lệ nợ xấu ở ngưỡng an toàn theo chuẩn mực quốc tế Basel II và Basel III. Nền tảng quản trị thông minh đảm bảo hoạt động an toàn và minh bạch.

IV. Định hướng đa dạng hóa thu nhập cho hệ thống ngân hàng thương mại

Đa dạng hóa thu nhập kết hợp chuyển đổi số là con đường tất yếu của ngành ngân hàng Việt Nam. Sự dịch chuyển từ mô hình cho vay đơn thuần sang cung cấp dịch vụ toàn diện tạo ra nguồn doanh thu vững chắc. Nền tảng công nghệ hỗ trợ ngân hàng khai thác tối đa tiềm năng từ các mảng kinh doanh phi tín dụng. Lợi nhuận tăng trưởng đi kèm với mức độ rủi ro được kiểm soát chặt chẽ. Các ngân hàng thương mại cần liên tục cập nhật xu hướng công nghệ tài chính hiện đại. Chiến lược số hóa cần được triển khai linh hoạt theo quy mô từng đơn vị. Ngân hàng quy mô lớn nên tiên phong kiến tạo hệ sinh thái mở và đầu tư hạ tầng dữ liệu. Các ngân hàng vừa và nhỏ có thể tận dụng dịch vụ phần mềm sẵn có để tiết kiệm chi phí. Cơ quan quản lý nhà nước cũng cần hoàn thiện khung pháp lý về tài chính số. Khung pháp lý thử nghiệm Sandbox tạo điều kiện cho các sản phẩm sáng tạo ra đời. Việc kết hợp hài hòa giữa công nghệ và dịch vụ mang lại giá trị gia tăng bền vững cho toàn ngành.

4.1. Lộ trình ứng dụng thực tiễn cho các ngân hàng thương mại

Quá trình ứng dụng chuyển đổi số đòi hỏi lộ trình phân kỳ bài bản và thận trọng. Bước đầu tiên tập trung chuẩn hóa cơ sở dữ liệu và bảo mật thông tin tài khoản. Ngân hàng tiến hành tích hợp hệ sinh thái thanh toán không tiền mặt trên kênh số. Giai đoạn tiếp theo mở rộng phát triển các gói sản phẩm bảo hiểm số và chứng chỉ quỹ. Mô hình kinh doanh tích hợp cần đo lường hiệu quả qua các chỉ số điều chỉnh rủi ro như RAROC. Ban điều hành liên tục đánh giá phản hồi của khách hàng để tối ưu giao diện trải nghiệm. Lộ trình thực tế giúp tối đa hóa doanh thu và duy trì an toàn vốn.

4.2. Khuyến nghị chính sách thúc đẩy phát triển tài chính bền vững

Ngân hàng Nhà nước giữ vai trò then chốt trong định hướng phát triển công nghệ tài chính. Cơ quan điều hành cần ban hành tiêu chuẩn kỹ thuật thống nhất về kết nối Open API. Quy chuẩn dữ liệu chung giúp các tổ chức tín dụng chia sẻ thông tin an toàn. Chính sách thuế và phí ưu đãi nên áp dụng cho các dự án đầu tư công nghệ xanh. Ngân hàng trung ương cần mở rộng phạm vi thử nghiệm Sandbox cho các dịch vụ tài chính mới. Hoạt động thanh tra an toàn không gian mạng cần được tăng cường thường xuyên. Sự hỗ trợ từ thể chế tạo tiền đề cho hệ thống ngân hàng bứt phá toàn diện.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng (mã số: 9340201) của tác giả Nguyễn Thị Quỳnh Châu, thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Đào Lê Kiều Oanh và TS. Mai Thanh Loan tại Trường Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh, nghiên cứu về đề tài: “Tác động của đa dạng hóa thu nhập, chuyển đổi số đến hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại Việt Nam”. Công trình được hoàn thành vào tháng 06 năm 2026.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Ngành ngân hàng Việt Nam bước vào giai đoạn chuyển đổi mô hình tăng trưởng dưới áp lực bảo đảm an toàn hệ thống, gia tăng năng lực cạnh tranh và đáp ứng định hướng tại Chiến lược phát triển ngành Ngân hàng Việt Nam đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 (Quyết định số 986/QĐ-TTg) cùng Kế hoạch chuyển đổi số ngành Ngân hàng (Quyết định số 810/QĐ-NHNN). Quá trình hội nhập quốc tế thông qua các hiệp định CPTPP, EVFTA, RCEP làm gia tăng cạnh tranh từ các định chế tài chính nước ngoài như HSBC, Shinhan Bank, Woori Bank (FiinGroup, 2024).

Đặc thù hoạt động của hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM) Việt Nam là phụ thuộc lớn vào nguồn thu tín dụng truyền thống, thu nhập lãi chiếm trên 70% tổng doanh thu hoạt động (Nguyễn Việt Hùng, 2008). Cơ cấu này làm suy giảm tính ổn định của ngân hàng trước các cú sốc vĩ mô, biến động lãi suất và rủi ro nợ xấu, nhất là khi biên lãi ròng (NIM) có xu hướng thu hẹp. Do đó, đa dạng hóa nguồn thu (Income diversification – DIV) và chuyển đổi số (Digital transformation – DTI) trở thành các định hướng chiến lược. Tuy nhiên, việc đầu tư công nghệ đòi hỏi nguồn vốn lớn, phát sinh chi phí vận hành và rủi ro điều chỉnh tổ chức trong ngắn hạn.

Từ bối cảnh học thuật, luận án xác định ba khoảng trống nghiên cứu chính:

1. Các nghiên cứu hiện hữu chủ yếu xem xét DIV và DTI như những yếu tố độc lập, chưa phân tích một cách hệ thống vai trò tương tác giữa hai chiến lược trong cùng một khung phân tích.
2. Hiệu quả hoạt động (HQHĐ) ngân hàng chủ yếu được đo lường qua các chỉ tiêu kế toán truyền thống ngắn hạn (ROA, ROE), chưa phản ánh đầy đủ khía cạnh ổn định lợi nhuận và rủi ro dài hạn.
3. Việc đo lường DTI trong lĩnh vực ngân hàng còn thiếu thống nhất, chưa phân biệt rõ giữa quy mô đầu tư công nghệ đầu vào và mức độ triển khai thực chất trong hoạt động.

Mục tiêu nghiên cứu

• Mục tiêu tổng quát: Phân tích và kiểm định tác động của DIV và DTI đến HQHĐ của các NHTM Việt Nam giai đoạn 2009 - 2024 dưới góc độ truyền thống và điều chỉnh rủi ro; làm rõ vai trò của DTI trong mối quan hệ giữa DIV và HQHĐ, cung cấp bằng chứng thực nghiệm phục vụ việc hoàn thiện mô hình kinh doanh ngân hàng.
• Mục tiêu cụ thể:
  • Thứ nhất, phân tích và đánh giá tác động của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả hoạt động và hiệu quả hoạt động có điều chỉnh rủi ro của các NHTM Việt Nam.
  • Thứ hai, phân tích tác động của chuyển đổi số đến hiệu quả hoạt động và hiệu quả hoạt động có điều chỉnh rủi ro của các NHTM Việt Nam thông qua các cách tiếp cận đo lường khác nhau.
  • Thứ ba, kiểm định vai trò của chuyển đổi số trong mối quan hệ giữa đa dạng hóa thu nhập và hiệu quả hoạt động ngân hàng nhằm làm rõ liệu chuyển đổi số tạo ra hiệu ứng hỗ trợ, làm suy yếu hay không tạo ra tác động đáng kể.
  • Thứ tư, đề xuất các hàm ý quản trị và hàm ý chính sách nhằm hỗ trợ các NHTM Việt Nam nâng cao hiệu quả hoạt động thông qua việc kết hợp phù hợp giữa đa dạng hóa thu nhập và chuyển đổi số.

Câu hỏi nghiên cứu

1. Đa dạng hóa thu nhập tác động như thế nào đến hiệu quả hoạt động và hiệu quả hoạt động có điều chỉnh rủi ro của các NHTM Việt Nam?
2. Chuyển đổi số ảnh hưởng như thế nào đến hiệu quả hoạt động và hiệu quả hoạt động có điều chỉnh rủi ro của các NHTM Việt Nam?
3. Chuyển đổi số có đóng vai trò điều tiết trong mối quan hệ giữa đa dạng hóa thu nhập và hiệu quả hoạt động ngân hàng hay không? Nếu có, vai trò này diễn ra theo hướng hỗ trợ, làm suy yếu hay không tạo ra tác động đáng kể đối với hiệu quả hoạt động ngân hàng?
4. Từ các kết quả thực nghiệm, những hàm ý quản trị và chính sách nào cần được đề xuất nhằm giúp các NHTM Việt Nam tối ưu hóa chiến lược kết hợp giữa đa dạng hóa thu nhập và chuyển đổi số?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Mối quan hệ giữa đa dạng hóa thu nhập (DIV), chuyển đổi số (DTI) và hiệu quả hoạt động (HQHĐ) của các NHTM Việt Nam.
• Phạm vi nội dung: Phân tích tác động riêng lẻ và tương tác của DIV và DTI đến HQHĐ truyền thống (ROA, ROE) và HQHĐ điều chỉnh rủi ro (SDROA, SDROE), cùng các biến kiểm soát nội tại và kinh tế vĩ mô.
• Phạm vi không gian: 28 NHTM Việt Nam, bao gồm 4 NHTM có vốn nhà nước chi phối và 24 NHTM cổ phần. Sáu ngân hàng bị loại khỏi mẫu do thiếu dữ liệu hoặc hoạt động không ổn định gồm: GPBank, OceanBank, DongABank, PVcomBank, VietBank và CBBank.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 2009 - 2024 (16 năm), bao quát thời kỳ tái cơ cấu ngân hàng sau khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008, giai đoạn xử lý nợ xấu theo Quyết định 254/QĐ-TTg (2011 - 2015), giai đoạn đẩy mạnh ngân hàng số (2016 - 2019), giai đoạn biến động do dịch COVID-19 (2020 - 2021) và phục hồi (2022 - 2024).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước

Luận án điểm lại các dòng nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước xoay quanh ba nội dung:

1. Tác động của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả hoạt động:

   • Nhóm nghiên cứu khẳng định tác động tích cực: Chiorazzo, Milani và Salvini (2008), Meslier, Tacneng và Tarazi (2014), Sanya và Wolfe (2011), Gürbüz, Yanik và Aytürk (2013) nhận định việc gia tăng nguồn thu ngoài lãi giúp phân tán rủi ro, ổn định lợi nhuận và cải thiện HQHĐ điều chỉnh rủi ro.
   • Nhóm nghiên cứu ghi nhận tác động tiêu cực hoặc gia tăng rủi ro: DeYoung và Roland (2001), Stiroh (2004), Stiroh và Rumble (2006), Lepetit, Nys, Rous và Tarazi (2008) chỉ ra rằng thu nhập ngoài lãi có mức độ biến động cao, làm gia tăng rủi ro hoạt động và chi phí quản trị nếu ngân hàng thiếu năng lực tổ chức.
   • Các nghiên cứu tại Việt Nam: Nguyễn Việt Hùng (2008), Nguyen Thi Canh, Vo Dinh Vinh và Nguyen Van Chien (2015), Lê Thanh Ngọc và Lê Thị Hương Giang (2022) phân tích cơ cấu thu nhập và xác nhận sự chuyển dịch từ thu nhập lãi sang dịch vụ phi tín dụng, tuy nhiên mức độ ảnh hưởng đến sinh lời kế toán và rủi ro còn khác biệt tùy thời kỳ.

2. Tác động của chuyển đổi số đến hiệu quả hoạt động:

   • Các công trình quốc tế: Gomber, Koch và Siering (2017), Vives (2019), Vial (2019), Brynjolfsson và McAfee (2014), Zareie, Attig, El Ghoul và Fooladi (2024) tiếp cận chuyển đổi số dưới góc độ tái cấu trúc mô hình kinh doanh, tự động hóa quy trình và mở rộng tệp khách hàng. Các kết quả thực nghiệm quốc tế cho thấy hiệu quả của chuyển đổi số phụ thuộc vào độ trễ công nghệ và năng lực hấp thụ của tổ chức.
   • Các nghiên cứu tại Việt Nam: Đào Lê Kiều Oanh và Dương Quỳnh Nga (2023), Do Doan Trang, Pham Thi Ha An, Thalassinos và Le Hoang Anh (2022), Nguyen Chien Thang, Nguyen Thi Minh Hang và Le Mai Anh (2024) ghi nhận sự gia tăng của các kênh số hóa (Internet Banking, Mobile Banking, eKYC, mã QR) và tác động tích cực đến doanh thu dịch vụ, dù áp lực chi phí đầu tư ban đầu tương đối lớn.

3. Tác động tương tác giữa đa dạng hóa thu nhập và chuyển đổi số:

   • Một số ít nghiên cứu gợi mở rằng công nghệ số hỗ trợ triển khai các sản phẩm phi tín dụng (bancassurance, quản lý tài sản, ngân hàng mở), nhưng việc kết hợp thiếu đồng bộ có thể tạo ra chi phí tái cấu trúc tổ chức và xung đột vận hành.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Luận án định vị nghiên cứu thông qua việc giải quyết đồng thời các vấn đề:

• Thiết lập khung phân tích tích hợp đánh giá vai trò điều tiết của DTI đối với mối quan hệ giữa DIV và HQHĐ ngân hàng trong cùng một mô hình ước lượng.
• Sử dụng các thước đo hiệu quả điều chỉnh rủi ro (SDROA, SDROE) bên cạnh các chỉ tiêu kế toán truyền thống (ROA, ROE).
• Xây dựng hệ thống đo lường DTI đa chiều, kết hợp giữa tỷ lệ chi phí đầu tư CNTT (ITER) với các chỉ số phản ánh mức độ thực chất thu thập qua phân tích văn bản báo cáo thường niên (DTIW, DTIP).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết nền tảng

• Lý thuyết năng lực động (Dynamic Capability Theory - DCT) (Teece, Pisano & Shuen, 1997; Teece, 2018): Đóng vai trò lý luận trung tâm, giải thích khả năng ngân hàng tích hợp, tái cấu trúc nguồn lực công nghệ và thích ứng với môi trường số nhằm tạo dựng lợi thế cạnh tranh.
• Lý thuyết danh mục đầu tư hiện đại (Modern Portfolio Theory - MPT) (Markowitz, 1952): Giải thích cơ chế phân tán rủi ro khi kết hợp các nguồn thu nhập có hệ số tương quan không hoàn hảo (thu nhập lãi và ngoài lãi).
• Lý thuyết đổi mới tổ chức (Organizational Innovation Theory - OIT) (Nambisan, Lyytinen, Majchrzak & Song, 2017; Vial, 2019): Khẳng định chuyển đổi số là quá trình thay đổi toàn diện về tổ chức, quy trình và quản trị, không đơn thuần là mua sắm thiết bị công nghệ.
• Lý thuyết vốn trí tuệ (Intellectual Capital Theory) (Bontis, 1998): Nhấn mạnh vai trò của nguồn nhân lực và tri thức tổ chức trong việc chuyển hóa đầu tư công nghệ thành hiệu quả kinh tế.
• Lý thuyết hiệu ứng cộng hưởng (Synergetic Effect Theory - SET): Cung cấp lập luận về sự bổ trợ chiến lược giữa việc phát triển sản phẩm dịch vụ mới và nền tảng số hóa.

Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu

Nghiên cứu áp dụng phương pháp định lượng trên tập dữ liệu bảng không cân bằng gồm 28 NHTM Việt Nam trong giai đoạn 2009 - 2024, với tổng số 448 quan sát. Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo tài chính hợp nhất đã kiểm toán, báo cáo thường niên, cơ sở dữ liệu FiinPro, Ngân hàng Nhà nước và Tổng cục Thống kê.

Phương pháp ước lượng chính là Mô men tổng quát dạng hệ thống (System GMM - SGMM) theo Blundell và Bond (1998), Arellano và Bover (1995). Phương pháp này giúp kiểm soát các vấn đề nội sinh phát sinh từ mối quan hệ nhân quả hai chiều giữa hiệu quả hoạt động và các quyết định chiến lược (DIV, DTI), xử lý hiện tượng tự tương quan và các yếu tố không quan sát được mang tính đặc thù của ngân hàng. Ngoài ra, các mô hình OLS, Fixed Effects (FEM) và Random Effects (REM) được sử dụng nhằm mục đích đối chiếu.

Quy trình kiểm định mô hình bao gồm: kiểm định Breusch-Pagan LM, kiểm định Hausman, kiểm tra đa cộng tuyến (VIF), kiểm định phương sai thay đổi, kiểm định tự tương quan Wooldridge, kiểm định Arellano-Bond AR(1) và AR(2), cùng kiểm định Hansen/Sargan về tính hợp lệ của biến công cụ.

Bảng tổng hợp các biến trong mô hình nghiên cứu

Loại biến	Tên biến	Ký hiệu	Phương pháp đo lường
Phụ thuộc	Lợi nhuận trên tổng tài sản	ROA	Lợi nhuận sau thuế / Tổng tài sản bình quân
	Lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu	ROE	Lợi nhuận sau thuế / Vốn chủ sở hữu bình quân
	HQHĐ điều chỉnh rủi ro theo ROA	SDROA	Tỷ số giữa ROA và độ lệch chuẩn của ROA
	HQHĐ điều chỉnh rủi ro theo ROE	SDROE	Tỷ số giữa ROE và độ lệch chuẩn của ROE
Độc lập chính	Đa dạng hóa thu nhập	DIV	$DIV = 1 - (INT^2 + NON^2)$; trong đó $INT = NET/NETOP$, $NON = NOI/NETOP$
	Tỷ lệ chi phí đầu tư CNTT	ITER	Chi phí công nghệ thông tin / Tổng chi phí hoạt động
	Cường độ từ khóa chuyển đổi số	DTIW	Tần suất xuất hiện của các từ khóa chuyển đổi số trong Báo cáo thường niên
	Cường độ đoạn văn chuyển đổi số	DTIP	Số lượng đoạn văn có nội dung chuyển đổi số trong Báo cáo thường niên
Tương tác	Tương tác DIV và CNTT	DIV*ITER	Tích số giữa DIV và ITER
	Tương tác DIV và Từ khóa DTI	DIV*DTIW	Tích số giữa DIV và DTIW
	Tương tác DIV và Đoạn văn DTI	DIV*DTIP	Tích số giữa DIV và DTIP
Kiểm soát	Quy mô ngân hàng	SIZE	Logarit tự nhiên của tổng tài sản ($ln(Assets)$)
	Tỷ lệ vốn chủ sở hữu	ETA	Vốn chủ sở hữu / Tổng tài sản
	Tăng trưởng doanh thu thuần	NRGR	Tốc độ tăng trưởng của tổng thu nhập hoạt động thuần
	Dự phòng rủi ro tín dụng	LLR	Chi phí dự phòng rủi ro tín dụng / Tổng dư nợ cho vay
	Hiệu quả sử dụng vốn con người	HCE	Giá trị gia tăng / Chi phí nhân viên
	Biến vĩ mô	Macro	Tăng trưởng GDP, lạm phát (CPI)

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu

Chương 1 thiết lập tổng thể nghiên cứu bằng việc nêu rõ bối cảnh kinh tế vĩ mô và sự chuyển dịch của hệ thống NHTM Việt Nam từ mô hình tập trung tín dụng truyền thống sang mô hình đa dịch vụ gắn với công nghệ số. Chương xác định 4 mục tiêu cụ thể, 4 câu hỏi nghiên cứu, phạm vi không gian gồm 28 ngân hàng và thời gian từ 2009 đến 2024. Nội dung chương đồng thời trình bày các luận điểm về tính cấp thiết thực tiễn dựa trên các nghị quyết, quyết định điều hành (Quyết định 986/QĐ-TTg, Quyết định 810/QĐ-NHNN), phác thảo phương pháp định lượng SGMM và giới thiệu bố cục năm chương của luận án.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết và tổng quan nghiên cứu

Chương 2 hệ thống hóa cơ sở lý luận về thu nhập của NHTM với hai cấu phần chính: thu nhập lãi thuần (NET) và thu nhập thuần ngoài lãi (NOI). Chương trình bày chi tiết ba kỹ thuật đo lường đa dạng hóa thu nhập: chỉ số Herfindahl-Hirschman nghịch đảo ($DIV = 1 - HHI$), chỉ số Entropy ($E\text{-}Div$) và chỉ số đa dạng hóa điều chỉnh rủi ro ($R\text{-}Div$), qua đó chứng minh lý do lựa chọn $DIV = 1 - HHI$ làm biến đại diện chính.

Tiếp đó, chương phân tích khái niệm DTI trong ngân hàng và các cách tiếp cận đo lường qua tỷ lệ chi phí đầu tư CNTT (ITER) cũng như qua khai phá văn bản báo cáo thường niên (DTIW, DTIP). Về mặt lý thuyết, chương tích hợp Lý thuyết năng lực động (DCT), Lý thuyết danh mục đầu tư hiện đại (MPT), Lý thuyết đổi mới tổ chức (OIT), Lý thuyết hiệu ứng cộng hưởng (SET) và Lý thuyết vốn trí tuệ. Trên cơ sở tổng quan các nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước, chương chỉ ra các khoảng trống nghiên cứu và xây dựng khung giả thuyết:

• $H1$: Đa dạng hóa thu nhập có tác động tích cực đến hiệu quả hoạt động của các NHTM Việt Nam.
• $H2$: Chuyển đổi số có tác động tích cực đến hiệu quả hoạt động của các NHTM Việt Nam.
• $H3$: Chuyển đổi số có vai trò điều tiết tích cực (cộng hưởng) trong mối quan hệ giữa đa dạng hóa thu nhập và hiệu quả hoạt động ngân hàng.

Chương 3: Phương pháp và mô hình nghiên cứu

Chương 3 xây dựng quy trình nghiên cứu thực nghiệm gồm 3 mô hình hồi quy tổng quát:

• Mô hình 1: Đánh giá tác động trực tiếp của đa dạng hóa thu nhập ($DIV$) đến $HQHĐ$ ($ROA, ROE, SDROA, SDROE$).
• Mô hình 2: Đánh giá tác động trực tiếp của chuyển đổi số ($ITER, DTIW, DTIP$) đến $HQHĐ$.
• Mô hình 3: Đánh giá tác động kết hợp và vai trò điều tiết thông qua các biến tương tác ($DIV \times ITER, DIV \times DTIW, DIV \times DTIP$) đến $HQHĐ$.

Chương làm rõ các giả định kinh tế lượng, kiểm soát các biến nội tại ngân hàng ($SIZE, ETA, NRGR, LLR, HCE$) và biến vĩ mô. Đồng thời, chương trình bày chi tiết kỹ thuật hồi quy SGMM hai bước, phương thức thiết lập biến công cụ dạng trễ để khắc phục nội sinh, các tiêu chuẩn kiểm định tự tương quan Arellano-Bond ($AR(1), AR(2)$) và kiểm định tính hợp lệ của biến công cụ ngoại sinh (Hansen test, Sargan test), cùng quy trình kiểm tra độ bền của mô hình.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 4 công bố kết quả thống kê mô tả 448 quan sát, kết quả ma trận tương quan và kiểm định đa cộng tuyến (các hệ số VIF đều nằm trong ngưỡng an toàn). Kết quả ước lượng đối chiếu OLS, FEM, REM và phương pháp chính SGMM cho thấy:

• Đối với Mô hình 1: Biến $DIV$ tác động mang dấu dương và có ý nghĩa thống kê rõ rệt đối với các chỉ tiêu hiệu quả điều chỉnh rủi ro ($SDROA, SDROE$). Đối với các chỉ tiêu sinh lời kế toán ($ROA, ROE$), hệ số tác động dương nhưng mức độ ý nghĩa thống kê thấp hơn, thể hiện sự tồn tại của độ trễ thời gian trong việc chuyển hóa cơ cấu thu nhập thành lợi nhuận kế toán thuần túy.
• Đối với Mô hình 2: Tác động của chuyển đổi số không đồng nhất giữa các thước đo. Chỉ tiêu chi phí đầu tư CNTT ($ITER$) không có tác động rõ ràng hoặc mang dấu không ổn định đối với HQHĐ. Ngược lại, các chỉ số đo lường mức độ triển khai thực chất qua tần suất từ khóa ($DTIW$) và số lượng đoạn văn ($DTIP$) thể hiện tác động tích cực có ý nghĩa thống kê đối với $SDROA$ và $SDROE$.
• Đối với Mô hình 3: Hệ số của các biến tương tác ($DIV \times ITER, DIV \times DTIW, DIV \times DTIP$) trong phần lớn các phương trình không đạt mức ý nghĩa thống kê hoặc mang dấu âm. Phát hiện này bác bỏ giả định về sự xuất hiện của hiệu ứng cộng hưởng tích cực tức thời giữa đa dạng hóa thu nhập và chuyển đổi số trong giai đoạn nghiên cứu.
• Các kiểm định chẩn đoán sau hồi quy SGMM đều thỏa mãn: giá trị p-value của kiểm định $AR(1) < 0,05$, kiểm định $AR(2) > 0,10$ (không có tự tương quan bậc hai), và kiểm định Hansen có giá trị p-value nằm trong khoảng từ 0,10 đến 0,25 (biến công cụ hợp lệ, không xảy ra hiện tượng quá nhận dạng).

Chương 5: Kết luận và hàm ý chính sách

Chương 5 đúc kết các phát hiện cốt lõi từ kết quả thực nghiệm và đối chiếu với mục tiêu nghiên cứu ban đầu. Từ đó, chương đề xuất các nhóm hàm ý quản trị đối với các NHTM và khuyến nghị chính sách đối với Ngân hàng Nhà nước. Nội dung chương cũng thẳng thắn chỉ ra các giới hạn của đề tài về dữ liệu, chỉ số và gợi ý hướng mở rộng cho các nghiên cứu tiếp theo.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt khoa học

1. Về khung phân tích lý thuyết: Luận án tích hợp thành công hai hướng nghiên cứu riêng biệt là đa dạng hóa thu nhập và chuyển đổi số trong một mô hình đánh giá hiệu quả ngân hàng dựa trên Lý thuyết năng lực động (DCT). Nghiên cứu làm rõ rằng hiệu quả ngân hàng trong giai đoạn tái cấu trúc không chỉ đến từ việc mở rộng dịch vụ hay tăng chi tiêu kỹ thuật số riêng lẻ, mà phụ thuộc vào năng lực tích hợp tổ chức để thích ứng với biến động thị trường.
2. Về phương pháp và đo lường: Luận án đóng góp cách tiếp cận đa chiều khi đo lường hiệu quả hoạt động dưới cả góc độ kế toán ngắn hạn (ROA, ROE) và góc độ điều chỉnh rủi ro dài hạn (SDROA, SDROE). Đồng thời, luận án áp dụng kỹ thuật khai phá văn bản báo cáo thường niên để lượng hóa mức độ chuyển đổi số thực chất (DTIW, DTIP), tách biệt với thước đo chi phí đầu vào CNTT (ITER).
3. Về bằng chứng thực nghiệm:
   • Chứng minh chiến lược đa dạng hóa thu nhập có tác dụng phân tán rủi ro và tăng tính ổn định lợi nhuận ($SDROA, SDROE$) cho các NHTM Việt Nam thay vì chỉ tạo ra mức sinh lời kế toán tức thời.
   • Chỉ ra việc gia tăng đơn thuần tỷ lệ chi tiêu CNTT ($ITER$) chưa bảo đảm nâng cao hiệu quả hoạt động; giá trị thực sự của DTI chỉ xuất hiện khi công nghệ được ứng dụng thực chất vào quy trình và chiến lược kinh doanh.
   • Cung cấp bằng chứng thực nghiệm cho thấy chưa hình thành hiệu ứng cộng hưởng tích cực giữa DIV và DTI tại hệ thống NHTM Việt Nam trong giai đoạn 2009 - 2024, do phát sinh chi phí điều chỉnh tổ chức và sự thiếu đồng bộ giữa chiến lược kinh doanh và năng lực công nghệ.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Đối với quản trị NHTM:
  • Triển khai chiến lược đa dạng hóa thu nhập có trọng tâm, phát triển các dịch vụ phi tín dụng có giá trị gia tăng cao (thanh toán số, kinh doanh ngoại hối, quản lý tài sản, bảo hiểm liên kết) thay vì mở rộng dàn trải.
  • Chuyển hướng đầu tư chuyển đổi số từ "quy mô ngân sách" sang "chất lượng triển khai thực chất"; tích hợp sâu hạ tầng CNTT vào quy trình nghiệp vụ và quản trị rủi ro.
  • Xây dựng lộ trình tích hợp đồng bộ giữa chiến lược kinh doanh và chiến lược số hóa nhằm giảm thiểu xung đột vận hành và chi phí điều chỉnh tổ chức trong ngắn hạn.
  • Chú trọng nâng cao chất lượng vốn con người ($HCE$), bồi dưỡng đội ngũ nhân sự có kỹ năng phân tích dữ liệu, am hiểu công nghệ tài chính để vận hành hiệu quả các mô hình số.
• Đối với cơ quan quản lý nhà nước (Ngân hàng Nhà nước):
  • Tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý về ngân hàng số, định danh điện tử (eKYC), an toàn dữ liệu và cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) cho các dịch vụ tài chính mới.
  • Nâng cấp và chuẩn hóa hạ tầng thanh toán quốc gia, tạo điều kiện chia sẻ thông tin tín dụng và thúc đẩy kết nối hệ sinh thái mở (Open Banking).
  • Giám sát an toàn hệ thống gắn liền với việc kiểm soát rủi ro công nghệ và rủi ro hoạt động phát sinh từ các sản phẩm tài chính phi tín dụng phức tạp.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

Căn cứ theo những nội dung được tác giả trình bày trong luận án:

1. Phạm vi mẫu nghiên cứu: Do yêu cầu về tính liên tục và minh bạch của chuỗi dữ liệu trong 16 năm (2009 - 2024), mẫu nghiên cứu mới bao phủ 28 NHTM và phải loại trừ 6 ngân hàng (GPBank, OceanBank, DongABank, PVcomBank, VietBank, CBBank) do thiếu hụt dữ liệu hoặc có tình trạng hoạt động không ổn định trong giai đoạn khảo sát.
2. Phương pháp đo lường chuyển đổi số: Mặc dù đã kết hợp giữa chi phí CNTT và phân tích văn bản báo cáo thường niên ($DTIW, DTIP$), việc lượng hóa chuyển đổi số qua tần suất từ khóa vẫn có thể chịu ảnh hưởng từ kỹ thuật truyền thông và mức độ công bố thông tin tự nguyện của từng ngân hàng, chưa đo lường trực tiếp toàn bộ các tài sản vô hình và văn hóa số hóa.
3. Chỉ số đánh giá hiệu quả: Nghiên cứu chưa đưa chỉ tiêu biên lãi ròng (NIM) vào mô hình thực nghiệm để kiểm tra sâu hơn tác động của chuyển đổi số và đa dạng hóa đối với hiệu quả kinh doanh cốt lõi từ lãi của ngân hàng.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng mẫu nghiên cứu sang các định chế tài chính phi ngân hàng, công ty Fintech hoặc nhóm ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam khi hệ thống dữ liệu công bố được hoàn thiện.
• Sử dụng các chỉ số đo lường chuyển đổi số chuyên sâu hơn như Chỉ số trưởng thành số (Digital Maturity Index - DMI), Chỉ số sẵn sàng số hóa (Digital Readiness Index - DRI) hoặc chỉ số ngân hàng số (DBI).
• Bổ sung chỉ tiêu biên lãi ròng (NIM) và các chỉ số đo lường hiệu quả kỹ thuật thông qua các phương pháp phi tham số như Phân tích bao dữ liệu (DEA) hoặc Phân tích biên ngẫu nhiên (SFA) để so sánh đa chiều.

---

Giá trị tham khảo

Luận án cung cấp nguồn tư liệu học thuật và thực tiễn cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên ngành Tài chính - Ngân hàng: Tham khảo khung phân tích kết hợp giữa Lý thuyết năng lực động (DCT) và Lý thuyết danh mục đầu tư (MPT); tiếp cận quy trình ứng dụng mô hình kinh tế lượng bảng động SGMM xử lý nội sinh và phương pháp khai phá văn bản (text mining) trích xuất dữ liệu chuyển đổi số từ báo cáo thường niên. Phần đáng tham khảo nhất là Chương 3 (thiết kế mô hình kinh tế lượng và kỹ thuật đo lường biến) và Chương 4 (kết quả kiểm định thực nghiệm và các kiểm định chẩn đoán mô hình).
• Nhà quản trị tại các ngân hàng thương mại: Sử dụng làm tài liệu tham khảo trong việc xây dựng kế hoạch phân bổ nguồn vốn đầu tư công nghệ, thiết kế lộ trình phát triển sản phẩm dịch vụ ngoài lãi, đánh giá tính ổn định của lợi nhuận điều chỉnh rủi ro ($SDROA, SDROE$) và tránh các bẫy đầu tư công nghệ hình thức không tạo ra hiệu quả thực tế.
• Cơ quan hoạch định chính sách (Ngân hàng Nhà nước Việt Nam): Tham khảo các bằng chứng định lượng về hiện trạng phụ thuộc tín dụng, mức độ lan tỏa của chuyển đổi số để hoàn thiện chính sách giám sát an toàn vĩ mô, xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật số ngành ngân hàng giai đoạn đến năm 2030.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng những chỉ tiêu nào để đo lường mức độ chuyển đổi số (DTI) của các NHTM Việt Nam?

Luận án tiếp cận đo lường DTI theo hướng đa chiều thông qua 3 chỉ tiêu:

• Tỷ lệ chi phí đầu tư công nghệ thông tin ($ITER$): đo lường đầu vào của DTI, tính bằng chi phí CNTT trên tổng chi phí hoạt động.
• Cường độ từ khóa chuyển đổi số ($DTIW$): đo lường mức độ thực chất, tính bằng tần suất xuất hiện của các từ khóa liên quan đến chuyển đổi số trong báo cáo thường niên.
• Cường độ đoạn văn chuyển đổi số ($DTIP$): đo lường độ phủ nội dung, tính bằng số lượng đoạn văn chứa các từ khóa chuyển đổi số trích xuất từ báo cáo thường niên của ngân hàng.

2. Tại sao nghiên cứu sử dụng các chỉ tiêu SDROA và SDROE bên cạnh ROA và ROE truyền thống?

Các chỉ tiêu kế toán truyền thống như ROA và ROE phản ánh khả năng sinh lời trong ngắn hạn nhưng không đo lường được mức độ biến động và tính ổn định của lợi nhuận theo thời gian. Hoạt động đa dạng hóa thu nhập và chuyển đổi số thường đi kèm với việc thay đổi cấu trúc rủi ro. Do đó, luận án sử dụng các chỉ tiêu điều chỉnh rủi ro là $SDROA$ (tỷ số giữa ROA và độ lệch chuẩn của ROA) và $SDROE$ (tỷ số giữa ROE và độ lệch chuẩn của ROE) nhằm đánh giá chất lượng lợi nhuận, mức độ phân tán rủi ro và tính bền vững trong hoạt động của ngân hàng.

3. Kết quả thực nghiệm về tác động tương tác giữa đa dạng hóa thu nhập và chuyển đổi số (DIV * DTI) cho thấy điều gì?

Kết quả ước lượng SGMM trong Mô hình 3 cho thấy hệ số tương tác giữa $DIV$ và các biến đo lường $DTI$ phần lớn không có ý nghĩa thống kê hoặc mang dấu âm. Điều này chỉ ra rằng trong giai đoạn 2009 - 2024, việc triển khai đồng thời hai chiến lược này chưa tạo ra hiệu ứng cộng hưởng tích cực đối với hiệu quả hoạt động của các NHTM Việt Nam. Nguyên nhân là do các ngân hàng phải gánh chịu chi phí điều chỉnh tổ chức, rủi ro vận hành gia tăng trong ngắn hạn và thiếu sự liên kết đồng bộ giữa chiến lược kinh doanh dịch vụ với nền tảng công nghệ.

4. Những ngân hàng thương mại nào tại Việt Nam bị loại khỏi mẫu nghiên cứu và vì lý do gì?

Có 6 ngân hàng thương mại bị loại khỏi mẫu nghiên cứu gồm: GPBank, OceanBank, DongABank, PVcomBank, VietBank và CBBank. Lý do loại bỏ là các ngân hàng này thiếu dữ liệu công bố liên tục, không đầy đủ trong toàn bộ giai đoạn 2009 - 2024 hoặc có tình trạng hoạt động chưa ổn định (như các ngân hàng thuộc diện kiểm soát đặc biệt hoặc tái cơ cấu bắt buộc), việc loại trừ nhằm tránh sai lệch và bảo đảm tính vững của các ước lượng kinh tế lượng.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Quỳnh Châu đã phân tích và kiểm định thực nghiệm tác động của đa dạng hóa thu nhập và chuyển đổi số đến hiệu quả hoạt động của 28 NHTM Việt Nam giai đoạn 2009 - 2024 thông qua mô hình hồi quy động SGMM. Kết quả nghiên cứu chứng minh đa dạng hóa thu nhập và chuyển đổi số triển khai thực chất đóng vai trò tích cực trong việc nâng cao hiệu quả hoạt động điều chỉnh rủi ro, trong khi việc gia tăng chi phí đầu tư CNTT đơn thuần chưa mang lại tác động rõ nét. Đáng chú ý, luận án xác định chưa tồn tại hiệu ứng cộng hưởng tích cực giữa đa dạng hóa thu nhập và chuyển đổi số, phản ánh áp lực chi phí điều chỉnh tổ chức và sự thiếu đồng bộ trong phối hợp chiến lược tại các ngân hàng. Các phát hiện này cung cấp cơ sở khoa học và bằng chứng thực nghiệm quan trọng hỗ trợ công tác quản trị NHTM và hoạch định chính sách điều hành ngành ngân hàng theo hướng an toàn, hiện đại và bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU 1. Lý do chọn đề tài 1. Tính cấp thiết về thực tiễn Ngành ngân hàng Việt Nam hiện đang bước vào giai đoạn chuyển đổi mạnh mẽ về mô hình tăng trưởng trong bối cảnh phải đồng thời đáp ứng nhiều yêu cầu chiến lược như bảo đảm an toàn hệ thống tài chính, nâng cao hiệu quả hoạt động (HQHĐ) và gia tăng năng lực cạnh tranh trên thị trường trong nước cũng như quốc tế. Định hướng này được thể hiện rõ trong Chiến lược phát triển ngành Ngân hàng Việt Nam đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 theo Quyết định số 986/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

Theo đó, ngành ngân hàng được yêu cầu hướng tới việc tiệm cận các chuẩn mực quốc tế, nâng cao chất lượng quản trị rủi ro (QTRR), cải thiện hiệu quả vận hành và thúc đẩy đổi mới mô hình kinh doanh theo hướng hiện đại, an toàn và bền vững hơn. Song song với đó, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) đã ban hành Kế hoạch chuyển đổi số ngành Ngân hàng đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 theo Quyết định số 810/QĐ-NHNN, xác định chuyển đổi số (Digital transformation – DTI) là một trong những định hướng chiến lược quan trọng của toàn ngành. Mục tiêu của chương trình không chỉ dừng lại ở việc nâng cao chất lượng dịch vụ và khả năng cạnh tranh của các ngân hàng thương mại (NHTM), mà còn hướng đến việc kiểm soát rủi ro hiệu quả hơn, mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính và từng bước xây dựng hệ thống ngân hàng hiện đại, vận hành theo hướng số hóa và bền vững. Những định hướng này phản ánh xu thế dịch chuyển của ngành ngân hàng từ mô hình phụ thuộc chủ yếu vào tín dụng sang mô hình phát triển cân bằng hơn giữa lợi nhuận, QTRR và đổi mới công nghệ.

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, đặc biệt dưới tác động của các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - Liên minh châu Âu (EVFTA) và Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP), ngành ngân hàng Việt Nam có thêm cơ hội tiếp cận nguồn vốn, công nghệ và kinh nghiệm quản trị từ thị trường quốc tế. Tuy nhiên, quá trình hội nhập cũng tạo ra áp lực cạnh tranh ngày càng lớn khi nhiều tổ chức tài chính nước ngoài như HSBC, Shinhan Bank hay Woori Bank mở rộng hiện diện tại Việt Nam với lợi thế đáng kể về công nghệ, năng lực tài chính và kinh nghiệm quản trị. Theo báo cáo phân tích ngành ngân hàng của FiinGroup (2024), mức độ tham gia của các tổ chức tài chính nước ngoài tại Việt Nam đang có xu hướng gia tăng, qua đó làm thay đổi đáng 2 kể cấu trúc cạnh tranh trong lĩnh vực dịch vụ ngân hàng. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với các NHTM trong nước phải đẩy nhanh quá trình đổi mới mô hình kinh doanh, nâng cao HQHĐ và tăng cường năng lực thích ứng trong môi trường cạnh tranh mới (World Bank, 2022; Nguyễn Văn Tiến, 2021).

Một đặc điểm nổi bật trong cấu trúc hoạt động của hệ thống ngân hàng Việt Nam trong nhiều năm qua là sự phụ thuộc đáng kể vào nguồn thu từ hoạt động tín dụng truyền thống, thể hiện qua việc thu nhập lãi vẫn chiếm tỷ trọng chủ yếu trong tổng thu nhập hoạt động. Theo nhiều nghiên cứu trước đây, nguồn thu từ lãi thường chiếm trên 70% tổng doanh thu hoạt động của các NHTM Việt Nam, cho thấy mức độ tập trung cao vào chức năng trung gian tín dụng (Nguyễn Việt Hùng, 2008). Cấu trúc này khiến HQHĐ của ngân hàng chịu ảnh hưởng lớn từ các yếu tố kinh tế vĩ mô như biến động lãi suất, chu kỳ tín dụng và chất lượng tài sản. Khi thị trường xuất hiện các cú sốc kinh tế hoặc rủi ro tín dụng gia tăng, hiệu quả kinh doanh của ngân hàng thường chịu tác động đáng kể.

Đồng thời, mô hình tăng trưởng dựa chủ yếu vào tín dụng cũng bộc lộ nhiều hạn chế trong bối cảnh biên lãi ròng có xu hướng thu hẹp, chi phí vốn gia tăng và yêu cầu kiểm soát rủi ro ngày càng khắt khe. Trong bối cảnh đó, xu hướng đa dạng hóa nguồn thu (Income diversification – DIV) không còn được xem là giải pháp hỗ trợ ngắn hạn mà đã trở thành một định hướng phát triển chiến lược đối với các NHTM. Nhiều ngân hàng đã từng bước mở rộng các nguồn thu ngoài lãi thông qua phát triển dịch vụ thanh toán, bancassurance, kinh doanh ngoại hối và các dịch vụ tài chính khác. Việc gia tăng tỷ trọng thu nhập ngoài lãi được xem là một dấu hiệu cho thấy sự chuyển dịch trong cơ cấu nguồn thu của ngân hàng.

Thực tế cho thấy, trong năm 2022, hoạt động dịch vụ ngân hàng số phát triển mạnh đã góp phần thúc đẩy nguồn thu phi tín dụng tăng đáng kể. Các kênh giao dịch số như Internet Banking, Mobile Banking và thanh toán bằng mã QR ghi nhận mức tăng trưởng cao cả về quy mô giao dịch lẫn số lượng người sử dụng. Bên cạnh đó, số liệu từ VietstockFinance (2023) cho thấy lợi nhuận trước thuế của 27 NHTM niêm yết tăng khoảng 34%, đạt hơn 246 nghìn tỷ đồng, trong đó thu nhập ngoài lãi đóng góp tích cực vào tăng trưởng lợi nhuận của nhiều ngân hàng. Mặc dù thu nhập lãi thuần vẫn tăng, song tốc độ mở rộng của nguồn thu ngoài lãi cho thấy xu hướng chuyển dịch cơ cấu doanh thu đang diễn ra rõ nét hơn trong ngành ngân hàng Việt Nam.

Điều này phản ánh vai trò ngày càng quan trọng của DIV trong việc hỗ trợ ổn định tăng trưởng lợi nhuận và giảm sự phụ thuộc quá mức vào hoạt động tín dụng truyền thống, đặc biệt trong các giai đoạn thị trường có nhiều biến động bất lợi. 3 Tuy nhiên, tác động của DIV đến HQHĐ ngân hàng không phải lúc nào cũng đồng nhất. Việc mở rộng sang các hoạt động phi tín dụng có thể giúp ngân hàng phân tán rủi ro và tạo thêm nguồn thu mới, nhưng đồng thời cũng làm phát sinh yêu cầu cao hơn về năng lực quản trị, công nghệ và kiểm soát vận hành. Nếu thiếu kinh nghiệm quản trị hoặc chưa xây dựng được nền tảng công nghệ phù hợp, quá trình mở rộng hoạt động ngoài lãi có thể làm gia tăng chi phí vận hành và biến động lợi nhuận của ngân hàng.

Bên cạnh xu hướng đa dạng hóa thu nhập, chuyển đổi số (Digital Transformation – DTI) đang dần trở thành một trong những động lực quan trọng thúc đẩy sự thay đổi của hệ thống ngân hàng hiện đại. Dưới góc độ lý thuyết năng lực động, khả năng tái cấu trúc nguồn lực và thích ứng nhanh với môi trường kinh doanh biến động được xem là yếu tố then chốt giúp ngân hàng nâng cao năng lực cạnh tranh (Teece, Pisano & Shuen, 1997). Trong thực tiễn, DTI hỗ trợ các ngân hàng cải thiện hiệu quả vận hành, mở rộng kênh cung ứng dịch vụ và nâng cao trải nghiệm khách hàng thông qua việc ứng dụng công nghệ số vào hoạt động kinh doanh (Gomber, Koch & Siering, 2017; Vives, 2019). Tại Việt Nam, tiến trình DTI trong lĩnh vực ngân hàng diễn ra ngày càng mạnh mẽ dưới sự định hướng của NHNN.

Tỷ trọng giao dịch thực hiện qua các nền tảng số liên tục gia tăng, trong khi hạ tầng thanh toán và các dịch vụ ngân hàng số cũng được đầu tư hoàn thiện hơn qua từng giai đoạn. Những thay đổi này góp phần hình thành thói quen giao dịch mới của khách hàng, đồng thời làm biến đổi cấu trúc cạnh tranh trong ngành ngân hàng. Việc ban hành và thực thi Kế hoạch chuyển đổi số ngành ngân hàng đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 do Thống đốc Nguyễn Thị Hồng phê duyệt đã tạo nền tảng chính sách quan trọng nhằm thúc đẩy các ngân hàng tăng cường đầu tư vào công nghệ, phát triển dịch vụ số và mở rộng hệ sinh thái tài chính hiện đại. Định hướng này cũng nhấn mạnh yêu cầu lấy khách hàng làm trung tâm, coi trải nghiệm người dùng là yếu tố cốt lõi trong chiến lược phát triển của ngân hàng số.

Lãnh đạo NHNN nhấn mạnh quan điểm “Chuyển đổi số không còn là lựa chọn, mà là yếu tố mang tính quyết định”, đồng thời yêu cầu các NHTM bám sát chỉ đạo của Chính phủ, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, lấy trải nghiệm khách hàng làm thước đo. Tuy nhiên, tác động của DTI đến HQHĐ ngân hàng không hoàn toàn mang tính tích cực trong mọi trường hợp. Quá trình chuyển đổi số thường đòi hỏi nguồn vốn đầu tư lớn cho hạ tầng công nghệ, dữ liệu và nâng cấp hệ thống vận hành, trong khi hiệu quả tài chính nhiều khi chỉ xuất hiện trong trung và dài hạn. Bên cạnh đó, hiệu quả của DTI còn phụ thuộc đáng kể vào khả năng tích hợp công nghệ với mô hình kinh doanh cũng như năng lực tổ chức và 4 quản trị của từng ngân hàng (Stiroh & Rumble, 2006).

Điều này cho thấy DTI không đơn thuần là hoạt động ứng dụng công nghệ, mà còn là quá trình tái cấu trúc toàn diện mô hình hoạt động ngân hàng (Brynjolfsson & McAfee, 2014). Đáng chú ý, mối quan hệ giữa DIV và DTI hiện vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ cả về mặt lý thuyết lẫn thực nghiệm. Trên phương diện lý thuyết, chuyển đổi số có thể hỗ trợ quá trình DIV thông qua việc thúc đẩy phát triển các sản phẩm tài chính mới, mở rộng kênh phân phối và gia tăng khả năng tiếp cận khách hàng. Tuy nhiên, việc triển khai đồng thời hai chiến lược này cũng có thể làm gia tăng chi phí tái cấu trúc tổ chức, rủi ro vận hành và áp lực đầu tư công nghệ trong ngắn hạn nếu ngân hàng chưa đạt được mức độ tương thích cần thiết.

Vì vậy, tác động của DTI đối với mối quan hệ giữa DIV và HQHĐ có thể không hoàn toàn mang tính bổ trợ, mà còn phụ thuộc vào điều kiện nội tại, năng lực quản trị và mức độ sẵn sàng chuyển đổi của từng ngân hàng. Xuất phát từ những vấn đề trên, luận án tập trung nghiên cứu tác động của DIV và DTI đến HQHĐ của các NHTM Việt Nam trong giai đoạn 2009 - 2024, đồng thời xem xét vai trò điều tiết của DTI trong mối quan hệ giữa DIV và HQHĐ. Nghiên cứu tiếp cận HQHĐ dưới góc độ điều chỉnh rủi ro thông qua các chỉ tiêu SDROA và SDROE nhằm phản ánh đầy đủ hơn tính ổn định của lợi nhuận ngân hàng.