Tổng quan nghiên cứu

Đại dịch COVID-19 bùng phát đã tạo ra cuộc khủng hoảng y tế và kinh tế - xã hội chưa từng có trên phạm vi toàn cầu cũng như tại Việt Nam. Theo thống kê của các cơ quan chức năng, đợt dịch thứ tư đã tác động tiêu cực đến hơn 32,1 triệu người lao động từ 15 tuổi trở lên, khiến 69,2% người bị giảm thu nhập và đẩy tỷ lệ lao động phi chính thức trong cả nước lên mốc 20,3 triệu người. Là trung tâm hành chính - chính trị quốc gia với diện tích 9,248 km2 và dân số 225.282 người, quận Ba Đình, thành phố Hà Nội có mật độ dân cư rất cao lên tới 24.360 người/km2, tiềm ẩn nguy cơ lây nhiễm phức tạp trong suốt các đợt bùng dịch.

Vấn đề cốt lõi của đề tài là phân tích một cách hệ thống, đa chiều mức độ ảnh hưởng của đại dịch đến đời sống vật chất và đời sống văn hóa tinh thần của người dân đô thị. Mục tiêu cụ thể nhằm xác định thực trạng biến động việc làm, thu nhập, chi tiêu, sức khỏe thể chất cũng như tâm lý, sinh hoạt cộng đồng và hoạt động giải trí của cư dân trên địa bàn. Phạm vi nghiên cứu được xác lập không gian tại 14 phường thuộc quận Ba Đình và mốc thời gian thu thập dữ liệu trải dài từ tháng 12/2019 đến tháng 6/2022.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn thể hiện ở việc lượng hóa các tác động xã hội học thông qua bộ dữ liệu khảo sát thực chứng từ 395 người dân. Đề tài đóng góp cơ sở dữ liệu quan trọng giúp các cơ quan quản lý đô thị đánh giá chính xác tính hiệu quả của các gói an sinh xã hội, đồng thời cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện chính sách phục hồi kinh tế - xã hội sau đại dịch cho các đô thị lớn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hai nền tảng lý thuyết xã hội học kinh điển kết hợp với hệ thống khái niệm công cụ chuyên ngành để giải thích sự biến đổi hành vi và cấu trúc đời sống của người dân.

Thứ nhất là Lý thuyết hành động xã hội của Max Weber. Luận văn tiếp cận hành vi ứng phó của người dân trước dịch bệnh thông qua 4 loại hình hành động xã hội cơ bản: hành động duy lý công cụ (tính toán phương tiện để duy trì thu nhập và việc làm), hành động duy lý giá trị (tuân thủ trách nhiệm cộng đồng và quy định phòng chống dịch), hành động duy cảm (các phản ứng tâm lý lo âu, hoảng loạn trước nguy cơ lây nhiễm) và hành động duy lý truyền thống (thói quen sinh hoạt gia đình, dòng họ). Cách tiếp cận này giúp làm rõ động cơ nội tại của từng nhóm xã hội khi đối mặt với khủng hoảng.

Thứ hai là Lý thuyết cấu trúc chức năng của Talcott Parsons với mô hình 4 phân hệ chức năng (thích ứng, hướng đích, hội nhập và duy trì khuôn mẫu). Lý thuyết này được sử dụng để phân tích cách thức hệ thống xã hội tại quận Ba Đình vận hành nhằm duy trì sự cân bằng trước những cú sốc từ dịch bệnh. Khi phân hệ kinh tế (chức năng thích ứng) bị đình trệ, các thiết chế chính trị và văn hóa xã hội (chức năng hội nhập và duy trì khuôn mẫu) đã can thiệp thông qua các chính sách an sinh để ổn định trật tự xã hội.

Bên cạnh đó, luận văn chuẩn hóa 4 khái niệm trung tâm bao gồm: đời sống vật chất (việc làm, thu nhập, chi tiêu, an ninh lương thực), đời sống văn hóa tinh thần (giao tiếp xã hội, vui chơi giải trí, thể dục thể thao, văn hóa tâm linh), người dân (quần thể cư dân phi hành chính tại đô thị) và tác động xã hội học của đại dịch.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp nghiên cứu định lượng và định tính nhằm đảm bảo độ tin cậy và giá trị khoa học cao.

Cỡ mẫu nghiên cứu được xác định theo công thức chọn mẫu ngẫu nhiên xác suất với độ tin cậy 95% (tương ứng hệ số tin cậy t = 1,96), phạm vi sai số cho phép là 5% (sai số = 0,05) và mức độ phân tán giả định đạt cực đại p = q = 0,5. Kết quả tính toán cỡ mẫu lý thuyết tối thiểu là 384 mẫu. Trên thực tế, tác giả đã tiến hành khảo sát trên cỡ mẫu thực tế gồm 395 người dân đại diện cho 14 phường trên địa bàn quận Ba Đình. Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên đơn giản được áp dụng dựa trên các tiêu chí: giới tính, độ tuổi, nghề nghiệp và địa bàn cư trú. Dữ liệu sơ cấp được thu thập qua bảng hỏi bán cấu trúc trực tiếp tại hộ gia đình kết hợp khảo sát trực tuyến qua nền tảng Google Forms và Zalo nhằm thích ứng linh hoạt với điều kiện kiểm soát dịch bệnh.

Phương pháp nghiên cứu định tính bao gồm phỏng vấn sâu 7 đối tượng chuyên sâu (gồm 1 thành viên Ban Chỉ đạo phòng chống dịch quận, 1 cán bộ Công đoàn quận và 5 người dân thuộc các nhóm ngành nghề khác nhau) cùng phương pháp quan sát thực địa về hành vi sinh hoạt cộng đồng.

Toàn bộ dữ liệu định lượng được làm sạch, mã hóa và xử lý trên phần mềm thống kê SPSS phiên bản 20.0. Các kỹ thuật phân tích được lựa chọn bao gồm: thống kê mô tả tần số, phân tích tỷ lệ phần trăm, tính điểm trung bình thang đo Likert 5 mức độ, kiểm định bảng chéo Chi-square và phân tích tương quan Pearson. Việc lựa chọn phần mềm SPSS 20.0 giúp kiểm định chính xác mối quan hệ giữa các biến nhân khẩu học với mức độ tổn thương kinh tế và tinh thần của người dân.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực nghiệm trên 395 mẫu tại quận Ba Đình mang lại những phát hiện quan trọng về mức độ tổn thương của các nhóm xã hội:

Thứ nhất, đời sống vật chất và thị trường lao động bị tác động sâu sắc. Điểm đánh giá trung bình chung về mức độ nguy hiểm của đại dịch đến việc làm đạt 4,11/5 điểm. Trong đó, nguy cơ buộc phải chuyển đổi sang việc làm phi chính thức được đánh giá cao nhất với mức 4,50/5 điểm; nguy cơ mất việc làm đạt 4,24/5 điểm; tình trạng doanh nghiệp dừng hoạt động hoặc phá sản đạt 4,12/5 điểm; và việc phải nghỉ luân phiên, giảm giờ làm đạt 3,73/5 điểm. Về cơ cấu nghề nghiệp, nhóm lao động làm việc trong doanh nghiệp chiếm 36,2% và nhóm kinh doanh, buôn bán tự do chiếm 32,9% là hai lực lượng chịu thiệt hại kinh tế nặng nề nhất.

Thứ hai, đời sống tinh thần và sinh hoạt cộng đồng có sự xáo trộn nghiêm trọng. Phụ nữ chiếm tỷ lệ 64,6% trong mẫu khảo sát (254 người) ghi nhận mức độ căng thẳng tâm lý cao hơn nam giới (chiếm 35,4% với 141 người) do phải đồng thời gánh vác trách nhiệm chăm sóc gia đình và lo toan kinh tế. Hơn 60% số người được hỏi cho biết các hoạt động thể dục thể thao ngoài trời, giao lưu cộng đồng bị ngưng trệ hoàn toàn trong thời gian giãn cách xã hội, dẫn đến sự gia tăng các biểu hiện lo âu và cô lập tâm lý.

Thứ ba, sự thích ứng linh hoạt và hiệu quả từ chính sách an sinh xã hội của chính quyền cơ sở. Quận Ba Đình đã kịp thời thiết lập 65 chốt kiểm soát y tế, tiêm chủng an toàn 365.195 mũi vắc-xin cho người dân (bao gồm 28.000 trẻ em từ 12-17 tuổi), đồng thời vận hành 28 tổ hỗ trợ chăm sóc người nhiễm bệnh tại nhà. Dù chịu tác động nặng nề, giá trị sản xuất ngoài nhà nước toàn quận năm 2021 vẫn ước đạt 77.591 tỷ đồng (tăng 6,6% so với năm 2020) và tổng thu ngân sách đạt 5.764,7 tỷ đồng, hoàn thành 103,8% dự toán giao.

Thảo luận kết quả

Khi thảo luận kết quả, các dữ liệu định lượng có thể được trình bày một cách trực quan thông qua biểu đồ cột so sánh mức độ ảnh hưởng của đại dịch giữa các nhóm ngành nghề và bảng tương quan chéo giữa trình độ học vấn với mức sụt giảm thu nhập. Kết quả kiểm định cho thấy nhóm lao động phi chính thức và hộ kinh doanh cá thể có biên độ giảm thu nhập mạnh nhất (giảm trên 50%), trong khi nhóm cán bộ, công chức, viên chức (chiếm 14,7% mẫu) duy trì được sự ổn định tương đối.

Nguyên nhân căn bản xuất phát từ sự đứt gãy chuỗi cung ứng dịch vụ tại khu vực lõi đô thị và đặc thù giãn cách kéo dài. Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các nghiên cứu quốc tế tại châu Á, khi các lệnh phong tỏa làm tăng gấp đôi tỷ lệ lo âu ở người cao tuổi và thanh thiếu niên. Tuy nhiên, điểm khác biệt mang tính tích cực tại quận Ba Đình là việc phát huy hiệu quả sức mạnh cộng đồng thông qua các mô hình gian hàng 0 đồng, ATM gạo và hệ thống an sinh xã hội cơ sở, giúp hạn chế tối đa nguy cơ khủng hoảng nhân đạo tại vùng lõi đô thị.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực nghiệm, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính hành động cao:

Thứ nhất, tái thiết thị trường lao động và chuyển đổi sinh kế bền vững. Ủy ban nhân dân quận Ba Đình phối hợp với Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội tổ chức các phiên giao dịch việc làm định kỳ, đặt mục tiêu kết nối việc làm cho ít nhất 3.000 lao động bị mất việc trong giai đoạn 2023 - 2024, phấn đấu duy trì tỷ lệ thất nghiệp thành thị dưới 2,2%. Đẩy mạnh đào tạo kỹ năng số cho 100% hộ kinh doanh cá thể để chuyển đổi sang mô hình thương mại điện tử.

Thứ hai, tối ưu hóa các gói hỗ trợ tài chính và an sinh xã hội. Cơ quan Bảo hiểm xã hội và Ngân hàng Chính sách xã hội quận cần đẩy nhanh tiến độ giải ngân các nguồn vốn vay ưu đãi phục hồi sản xuất theo Nghị quyết số 68/NQ-CP và Quyết định số 08/2022/QĐ-TTg, đảm bảo bao phủ 100% đối tượng người lao động nghèo và lao động tự do đủ điều kiện trong vòng 30 ngày kể từ khi tiếp nhận hồ sơ.

Thứ ba, nâng cấp hệ thống y tế cơ sở và chương trình chăm sóc sức khỏe tâm thần. Trung tâm Y tế quận Ba Đình duy trì hoạt động thường trực của 28 trạm y tế lưu động tại 14 phường, triển khai chương trình tầm soát hội chứng hậu COVID-19 và tư vấn tâm lý học đường, đặt mục tiêu tiếp cận hỗ trợ chuyên sâu cho ít nhất 85% người dân có nhu cầu trong năm 2023.

Thứ tư, phục hồi không gian văn hóa cộng đồng và thể chất đô thị. Ủy ban nhân dân 14 phường chủ trì nâng cấp các điểm sinh hoạt công cộng, công viên cây xanh, tổ chức tối thiểu 2 hoạt động văn hóa - thể thao quy mô cấp phường mỗi quý, tạo điều kiện cho hơn 70% người cao tuổi và thanh thiếu niên tái hòa nhập các hoạt động rèn luyện thể chất ngoài trời.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

Thứ nhất là các nhà hoạch định chính sách và cán bộ quản lý nhà nước tại Ủy ban nhân dân quận Ba Đình cùng các cơ quan ban ngành cấp quận, thành phố Hà Nội. Tài liệu cung cấp bức tranh thực chứng từ 395 người dân để đánh giá hiệu quả thực thi chính sách an sinh, từ đó xây dựng kế hoạch ứng phó khủng hoảng y tế công cộng trong tương lai.

Thứ hai là các nhà nghiên cứu, giảng viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Xã hội học, Công tác xã hội và Quản lý phát triển xã hội. Luận văn đóng vai trò là một case study điển hình về việc ứng dụng lý thuyết hành động xã hội và cấu trúc chức năng vào phân tích biến đổi xã hội đô thị dưới tác động của dịch bệnh.

Thứ ba là tổ chức Công đoàn các cấp và các tổ chức phi chính phủ bảo trợ xã hội. Tài liệu cung cấp các căn cứ định lượng về mức độ tổn thương của nhóm lao động phi chính thức và lao động nữ, hỗ trợ xây dựng các chương trình cứu trợ và bảo vệ quyền lợi người lao động chuẩn xác.

Thứ tư là sinh viên, học viên cao học đang thực hiện đề tài tốt nghiệp liên quan đến an sinh xã hội, dịch tễ học xã hội hoặc quản trị rủi ro đô thị, giúp định hình phương pháp luận và kỹ thuật xử lý dữ liệu SPSS thực chiến.

Câu hỏi thường gặp

Khía cạnh nào trong đời sống người dân quận Ba Đình chịu ảnh hưởng nặng nề nhất do đại dịch? Đời sống việc làm và thu nhập là khía cạnh chịu tổn thương nặng nề nhất. Khảo sát ghi nhận điểm đánh giá nguy cơ việc làm đạt mức trung bình 4,11/5 điểm, trong đó nguy cơ rơi vào khu vực lao động phi chính thức đạt điểm số cao nhất là 4,50/5 điểm do hơn 69% người lao động bị sụt giảm thu nhập.

Cơ cấu mẫu 395 người có đảm bảo tính đại diện khoa học cho toàn quận Ba Đình không? Cỡ mẫu 395 người hoàn toàn đảm bảo tính đại diện cao. Mẫu được tính toán theo công thức xác suất với độ tin cậy 95%, sai số 5% (cỡ mẫu tối thiểu 384) và được phân bổ theo phương pháp phân tầng ngẫu nhiên trên toàn bộ 14 phường, phản ánh đầy đủ các nhóm nghề nghiệp và độ tuổi.

Lý thuyết xã hội học nào được ứng dụng hiệu quả nhất để giải thích hành vi của người dân? Lý thuyết hành động xã hội của Max Weber được ứng dụng nổi bật nhất để phân loại 4 nhóm hành vi ứng phó của người dân, đặc biệt là hành động duy lý công cụ khi người lao động chủ động chuyển dịch nghề nghiệp và hành động duy lý giá trị khi nghiêm túc chấp hành các quy định giãn cách.

Chính quyền quận Ba Đình đã triển khai những mô hình an sinh nổi bật nào để hỗ trợ người dân? Quận đã kích hoạt 65 chốt kiểm soát an toàn, thành lập 28 tổ y tế hỗ trợ F0 tại nhà, thực hiện tiêm chủng hơn 365.195 liều vắc-xin và triển khai hiệu quả các gói cứu trợ tiền thuê nhà, gian hàng 0 đồng, giúp 100% đối tượng khó khăn được tiếp cận lương thực thiết yếu.

Luận văn đưa ra giải pháp trọng tâm nào để hỗ trợ nhóm lao động phi chính thức? Giải pháp trọng tâm là mở rộng diện bao phủ an sinh thông qua các gói vay ưu đãi phục hồi sản xuất, đơn giản hóa thủ tục hành chính để tiếp cận hỗ trợ theo Nghị quyết 68/NQ-CP và tổ chức đào tạo kỹ năng số miễn phí giúp người lao động chuyển đổi sinh kế an toàn.

Kết luận

  • Luận văn đã phân tích toàn diện tác động đa chiều của đại dịch COVID-19 đến đời sống vật chất và văn hóa tinh thần của cư dân quận Ba Đình.
  • Nghiên cứu đã chuẩn hóa bộ dữ liệu thực nghiệm gồm 395 mẫu khảo sát và 7 phỏng vấn sâu, chỉ ra mức độ nguy hại việc làm đạt 4,11/5 điểm.
  • Đề tài vận dụng sáng tạo Lý thuyết hành động xã hội và Cấu trúc chức năng để luận giải cơ chế thích ứng của hệ thống an sinh xã hội đô thị.
  • Hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ được đề xuất gắn liền với chỉ tiêu định lượng, mốc thời gian thực hiện rõ ràng trong giai đoạn 2023 - 2025.
  • Luận văn đóng góp tài liệu khoa học giá trị cao cho công tác quản trị rủi ro xã hội và hoạch định chính sách an sinh tại thủ đô Hà Nội.

Đóng góp lớn nhất của công trình là cung cấp cái nhìn thực chứng, chuẩn xác về sự biến đổi cơ cấu lao động và tâm lý cư dân đô thị lõi trong khủng hoảng. Để tiếp tục phát huy giá trị nghiên cứu, các cơ quan quản lý và nhà khoa học cần triển khai ngay các chương trình khảo sát định kỳ hậu COVID-19 trong giai đoạn 2023 - 2024. Độc giả quan tâm và các nhà nghiên cứu hãy tham khảo toàn văn công trình để khai thác sâu hơn hệ thống bảng biểu, ma trận tương quan SPSS và phát triển các mô hình an sinh xã hội bền vững cho tương lai.