Triết Học Của Martin Heidegger Và Ý Nghĩa Hiện Thời Của Nó

Luận án Tiến sĩ: Triết học của Martin Heidegger và ý nghĩa hiện thời của nó

• Tác giả: Nguyễn Văn Trường
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Vũ Hảo
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Triết Học
• Đề tài: Triết Học Của Martin Heidegger Và Ý Nghĩa Hiện Thời Của Nó
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Những công trình nghiên cứu liên quan đến những điều kiện và tiền đề ra đời triết học của M.Heidegger
• 1.2. Những công trình nghiên cứu liên quan đến nội dung cơ bản của triết học M.Heidegger
• 1.3. Những công trình nghiên cứu liên quan đến ý nghĩa hiện thời của triết học M.Heidegger
• 1.4. Khái quát kết quả các công trình đã nghiên cứu và vấn đề đặt ra
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG ĐIỀU KIỆN VÀ TIỀN ĐỀ RA ĐỜI TRIẾT HỌC CỦA MARTIN HEIDEGGER
• 2.1. Martin Heidegger: Cuộc đời và tác phẩm
• 2.2. Những điều kiện kinh tế - xã hội và văn hóa cho sự ra đời triết học của M.Heidegger
• 2.3. Tiền đề tư tưởng cho sự ra đời triết học của M.Heidegger
• 3. CHƯƠNG 3: NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA TRIẾT HỌC MARTIN HEIDEGGER
• 3.1. Bản thể luận của M.Heidegger - học thuyết về tồn tại người
• 3.2. Đạo đức học của M.Heidegger
• 3.3. Triết học ngôn ngữ của M.Heidegger
• 4. CHƯƠNG 4: Ý NGHĨA HIỆN THỜI CỦA TRIẾT HỌC MARTIN HEIDEGGER
• 4.1. Nhận định chung về triết học của M.Heidegger
• 4.2. Ý nghĩa hiện thời và ảnh hưởng của triết học M.Heidegger
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khám phá luận án triết học Martin Heidegger và tầm vóc vĩ đại

Luận án về triết học Martin Heidegger và ý nghĩa hiện thời của nó là một công trình nghiên cứu chuyên sâu, khám phá di sản của một trong những tư tưởng gia có ảnh hưởng bậc nhất thế kỷ XX. Martin Heidegger (1889 - 1976), triết gia người Đức, đã tạo ra một cuộc cách mạng trong tư duy phương Tây bằng cách đặt lại Câu hỏi về Hữu thể (Seinsfrage) – một câu hỏi mà ông cho rằng đã bị lãng quên kể từ thời Hy Lạp cổ đại. Tác phẩm kinh điển của ông, Sein und Zeit (Tồn tại và Thời gian), xuất bản năm 1927, không chỉ là nền tảng của triết học hiện sinh mà còn định hình sâu sắc các trào lưu tư tưởng lớn như Chú giải học, chủ nghĩa cấu trúc, và đặc biệt là Heidegger và hậu hiện đại. Triết học của ông không phải là một hệ thống trừu tượng, xa rời thực tế. Ngược lại, nó đi sâu vào chính trải nghiệm tồn tại của con người, phân tích những cấu trúc cơ bản của sự hiện hữu. Thông qua các khái niệm độc đáo như Dasein (Hiện hữu tại thế), Sự quan tâm (Sorge), và Lo âu (Angst), Heidegger đã phơi bày những phương thức tồn tại của con người trong thế giới – cả đích thực và không đích thực. Việc nghiên cứu tư tưởng của ông mở ra một cánh cửa để hiểu rõ hơn về bản chất của con người, sự tự do, trách nhiệm, và ý nghĩa cuộc sống trong bối cảnh xã hội hiện đại đầy biến động. Di sản triết học của ông đồ sộ và phức tạp, đòi hỏi một sự tiếp cận cẩn trọng và hệ thống. Luận án này chính là nỗ lực giải mã và làm sáng tỏ những nội dung cốt lõi nhất, từ đó rút ra những giá trị bền vững và ý nghĩa cấp thiết của tư tưởng Heidegger đối với thế giới đương đại. Phân tích này không chỉ dành cho giới học thuật mà còn hữu ích cho bất kỳ ai trăn trở về thân phận con người và tìm kiếm một lối sống đích thực hơn.

1.1. Tổng quan về Martin Heidegger và di sản triết học Đức

Martin Heidegger là một gương mặt tiêu biểu của triết học Đức, người đã kế thừa và đồng thời vượt qua truyền thống triết học lâu đời của quốc gia này. Cuộc đời và sự nghiệp của ông gắn liền với những biến động lịch sử của châu Âu, từ đó hình thành nên những tư tưởng triết học sâu sắc về thân phận con người. Ông được đào tạo trong môi trường hiện tượng học của Edmund Husserl, nhưng đã sớm phát triển một lối đi riêng, chuyển trọng tâm từ ý thức sang Hữu thể. Di sản của ông có thể chia thành hai giai đoạn chính: giai đoạn đầu tập trung vào việc phân tích Dasein trong Tồn tại và Thời gian, và giai đoạn sau chuyển hướng sang các vấn đề về ngôn ngữ và tư duy, công nghệ và nghệ thuật.

1.2. Tầm quan trọng của tác phẩm Sein und Zeit Tồn tại và Thời gian

Sein und Zeit được xem là một trong những tác phẩm triết học quan trọng nhất của thế kỷ 20. Mục tiêu trung tâm của tác phẩm là làm sáng tỏ ý nghĩa của Hữu thể thông qua việc phân tích một hữu thể đặc biệt có khả năng đặt câu hỏi về Hữu thể: Dasein. Heidegger lập luận rằng toàn bộ lịch sử siêu hình học phương Tây đã nhầm lẫn giữa Hữu thể (Being) và hữu thể (beings). Tác phẩm này đã giới thiệu một loạt thuật ngữ và khái niệm nền tảng như hiện-hữu-tại-thế, hữu-thể-cùng-người-khác, hữu thể và thời tính, và tồn tại-hướng-tới-cái-chết. Đây là công trình đặt nền móng cho toàn bộ tư tưởng của ông sau này và là điểm khởi đầu không thể bỏ qua khi nghiên cứu về Heidegger.

II. Thách thức lớn nhất Tại sao triết học lãng quên Hữu thể

Một trong những luận điểm gây chấn động nhất trong triết học Martin Heidegger là sự phê phán của ông đối với toàn bộ truyền thống siêu hình học phương Tây. Ông cho rằng kể từ Plato, triết học đã đi sai đường khi lãng quên Câu hỏi về Hữu thể (Seinsfrage). Thay vì hỏi "Hữu thể là gì?", các triết gia lại chỉ tập trung vào việc nghiên cứu các "hữu thể" (beings) – tức là những sự vật, thực thể cụ thể tồn tại trong thế giới. Sự lãng quên này, theo Heidegger, không phải là một sai sót ngẫu nhiên mà là một sự kiện mang tính định mệnh trong lịch sử tư duy. Nó bắt nguồn từ việc siêu hình học định nghĩa Hữu thể như là sự hiện diện thường hằng, cái nền tảng bất biến (như Ý niệm của Plato hay Thượng đế của thần học Kinh viện). Cách hiểu này đã che lấp đi tính chất năng động, thời gian tính và sự khai mở của Hữu thể. Kết quả là con người hiện đại sống trong một thế giới mà ở đó mọi thứ được xem như những đối tượng có sẵn để tính toán, sử dụng và thống trị. Đây chính là gốc rễ của phê phán công nghệ sau này của ông. Thách thức mà Heidegger đặt ra là phải vượt qua sự lãng quên này, quay trở lại với câu hỏi khởi nguyên. Muốn vậy, cần một phương pháp mới, một cách tiếp cận khác. Đó là lý do ông tìm đến hiện tượng học và xây dựng nên một khoa hữu thể học (Ontology) cơ bản, bắt đầu từ việc phân tích triết học về chính hữu thể đang đặt câu hỏi – con người, hay Dasein.

2.1. Phê phán của Heidegger đối với siêu hình học truyền thống

Heidegger cho rằng siêu hình học từ Plato đến Nietzsche đã biến Hữu thể thành một loại hữu thể tối cao, một nguyên nhân đầu tiên hoặc một nền tảng vững chắc. Việc này đã "vật thể hóa" Hữu thể, tước đi sự mầu nhiệm và tính sự kiện của nó. Ông gọi đây là "cấu trúc hữu-thể-thần-học" (onto-theological constitution) của siêu hình học. Phê phán này không nhằm mục đích phá bỏ triết học, mà là để "giải cấu trúc" (destructuring) lịch sử triết học, nhằm tìm lại những kinh nghiệm nguyên thủy về Hữu thể đã bị che lấp. Đây là một cuộc đối thoại phê phán với toàn bộ di sản triết học phương Tây.

2.2. Sự khác biệt hữu thể học Ontological Difference là gì

Khái niệm trung tâm trong phê phán của Heidegger là "sự khác biệt hữu thể học" – sự phân biệt căn bản giữa Hữu thể (Sein/Being) và hữu thể (Seiendes/beings). Hữu thể không phải là một vật, không phải là tổng của tất cả các vật, mà là cái-làm-cho-các-vật-có-thể-hiện-hữu. Ví dụ, cái bàn là một hữu thể, nhưng "sự tồn tại" của cái bàn lại không phải là một hữu thể khác. Lịch sử triết học, theo Heidegger, đã bỏ qua sự khác biệt này, dẫn đến việc Hữu thể bị đồng nhất với một loại hữu thể nào đó. Việc làm sáng tỏ sự khác biệt này là nhiệm vụ hàng đầu của tư duy.

III. Phương pháp phân tích Dasein Chìa khóa hé lộ Hữu thể

Để trả lời Câu hỏi về Hữu thể, Martin Heidegger không bắt đầu từ những khái niệm trừu tượng. Ông chọn một con đường độc đáo: phân tích chính cái hữu thể mà đối với nó, Hữu thể là một vấn đề. Hữu thể đó chính là con người, được ông gọi bằng thuật ngữ Dasein (Hiện hữu tại thế). "Da-sein" trong tiếng Đức có nghĩa là "tồn tại-ở-đó", nhấn mạnh rằng con người không phải là một ý thức thuần túy hay một chủ thể tách biệt, mà luôn luôn "bị ném" vào một thế giới cụ thể. Phương pháp phân tích triết học của ông là hiện tượng học chú giải, nghĩa là mô tả và diễn giải các cấu trúc tồn tại (existentials) của Dasein như chúng tự bộc lộ trong kinh nghiệm hàng ngày. Cấu trúc nền tảng nhất của Dasein là "hiện-hữu-tại-thế" (In-der-Welt-sein). Thế giới ở đây không phải là không gian vật lý, mà là một mạng lưới các ý nghĩa, mục đích và công cụ. Con người tồn tại bằng cách "quan tâm" (Besorgen) đến các công cụ và "chăm lo" (Fürsorge) cho những Dasein khác. Toàn bộ cấu trúc này được thống nhất bởi Sự quan tâm (Sorge), bao gồm ba chiều kích: sự đã-là (tính bị ném), sự đang-là (sự sa ngã vào đời thường), và sự sẽ-là (khả năng tự phóng chiếu về tương lai). Thông qua việc phân tích Dasein, Heidegger không nhằm xây dựng một môn nhân học triết học, mà là để tìm một lối vào, một gợi ý về ý nghĩa của Hữu thể nói chung, vốn gắn liền mật thiết với thời gian.

3.1. Dasein là gì Khám phá khái niệm Hiện hữu tại thế

Dasein không phải là một định nghĩa về "bản chất con người". Nó là một thuật ngữ chỉ phương thức tồn tại đặc thù của con người. Đặc điểm cốt lõi của Dasein là "hiện sinh có trước bản chất". Nghĩa là, Dasein trước hết tồn tại, và sau đó mới tự định hình mình thông qua các lựa chọn và hành động. Dasein luôn ở trong một "tâm thế" (Befindlichkeit) nào đó, như vui, buồn, và đặc biệt là Lo âu (Angst). Chính trong trạng thái lo âu, khi thế giới quen thuộc sụp đổ, Dasein đối diện với sự thật rằng sự tồn tại của nó là vô căn cứ và hoàn toàn tùy thuộc vào chính nó.

3.2. Vai trò của Sự quan tâm Sorge trong cấu trúc hữu thể

Sự quan tâm (Sorge) là cấu trúc toàn thể của Dasein, là động lực cơ bản của sự tồn tại. Nó không phải là một cảm xúc tâm lý như lo lắng thông thường, mà là một cấu trúc hữu thể học (Ontology). Sorge thể hiện rằng Dasein luôn hướng về phía trước, luôn bận tâm về các khả năng của chính mình, đồng thời bị ràng buộc bởi quá khứ và hiện tại. Sorge cho thấy rằng Dasein về cơ bản là một hữu thể mang tính thời gian, và đây chính là manh mối quan trọng để liên kết Hữu thể và thời tính.

IV. Bí quyết sống đích thực Đối diện cái chết và tiếng gọi lương tâm

Phân tích của Martin Heidegger về Dasein không chỉ dừng lại ở mô tả. Nó mở ra một chiều kích đạo đức sâu sắc, tập trung vào sự phân biệt giữa hai phương thức sống: đích thực và không đích thực. Hầu hết thời gian, Dasein sống một cách không đích thực. Nó hòa tan vào đám đông, vào cái "Người ta" (das Man), suy nghĩ theo những gì "người ta" nghĩ, làm những gì "người ta" làm. Trong trạng thái này, Dasein trốn chạy khỏi sự tự do và trách nhiệm của chính mình. Tuy nhiên, Dasein luôn có khả năng trở về với chính mình, sống một cuộc đời đích thực. Con đường dẫn đến sự đích thực này đi qua hai trải nghiệm nền tảng: tiếng gọi của lương tâm và sự đối diện với cái chết. Tiếng gọi của lương tâm không phải là một mệnh lệnh đạo đức từ bên ngoài, mà là lời mời gọi của chính Dasein, kêu gọi nó thoát khỏi sự lạc lối trong "Người ta" để gánh lấy sự tồn tại của riêng mình. Trải nghiệm quyết định nhất chính là cái chết trong triết học Heidegger. Cái chết không phải là một sự kiện ở cuối đời, mà là "khả thể tột cùng, không thể san sẻ, và chắc chắn" của Dasein. Bằng cách can đảm đi trước đón đầu cái chết (Vorlaufen in den Tod), Dasein nhận ra sự hữu hạn của mình, giải phóng bản thân khỏi những bận tâm vụn vặt của đời thường và nắm bắt được sự tự do để lựa chọn những khả năng tồn tại ý nghĩa nhất. Sống đích thực chính là sống một cuộc đời hữu hạn một cách trọn vẹn và có trách nhiệm.

4.1. Tồn tại đích thực Authenticity và không đích thực

Tồn tại không đích thực là phương thức sống mặc định của Dasein, nơi nó bị chi phối bởi sự tò mò, sự nhập nhằng và những lời đàm tiếu của công chúng. Nó sống một cuộc đời an toàn, vô danh nhưng trống rỗng. Ngược lại, tồn tại đích thực (Eigentlichkeit) là khi Dasein "chiếm hữu" (eigen) lấy sự tồn tại của chính mình. Điều này đòi hỏi một sự "quyết đoán" (Entschlossenheit), dũng cảm đối mặt với sự vô nghĩa tiềm tàng và tự mình tạo ra ý nghĩa cho cuộc đời. Đây là cốt lõi của triết học hiện sinh.

4.2. Ý nghĩa của cái chết và thời tính trong Hữu thể học

Đối với Heidegger, cái chết là yếu tố cá nhân hóa Dasein một cách triệt để nhất. Không ai có thể chết thay cho người khác. Việc nhận thức được điều này kéo Dasein ra khỏi đám đông và đặt nó trước sự đơn độc của chính mình. Hơn nữa, cái chết tiết lộ cấu trúc thời gian của Dasein. Dasein tồn tại như một sự trải dài giữa sinh và tử. Chính ý thức về sự hữu hạn này làm cho mỗi khoảnh khắc trong hiện tại trở nên quý giá và cấp bách. Hữu thể và thời tính được liên kết không thể tách rời: thời gian không phải là một cái hộp chứa các sự kiện, mà là chân trời từ đó ý nghĩa của Hữu thể được hé lộ.

V. Ý nghĩa hiện thời của triết học Heidegger trong thế giới số

Tư tưởng Heidegger không chỉ có giá trị lịch sử mà còn mang ý nghĩa cấp thiết trong bối cảnh đương đại, đặc biệt là trong thời đại công nghệ số và toàn cầu hóa. Phê phán công nghệ của ông ngày càng trở nên xác đáng. Heidegger cho rằng bản chất của công nghệ hiện đại không nằm ở máy móc, mà ở một lối tư duy mà ông gọi là "Gestell" (Enframing), một cách nhìn nhận thế giới mà ở đó mọi thứ, kể cả con người, đều bị biến thành "nguồn tài nguyên dự trữ" (standing-reserve) để tối ưu hóa và khai thác. Lối tư duy này tạo ra một sự nguy hiểm tột cùng: nó che lấp mọi phương thức khai mở chân lý khác, khiến con người quên đi bản chất thực sự của mình và của Hữu thể. Ngày nay, chúng ta thấy rõ điều này qua cách dữ liệu lớn (big data) biến hành vi con người thành tài nguyên, hay mạng xã hội tối ưu hóa sự chú ý của chúng ta. Tuy nhiên, Heidegger không kêu gọi từ bỏ công nghệ. Ông gợi ý rằng con đường để cứu rỗi nằm ở việc tìm lại một mối quan hệ nguyên thủy hơn với thế giới, một mối quan hệ được tìm thấy trong nghệ thuật và tư duy trầm tư. Theo ông, ngôn ngữ và tư duy không phải là công cụ của con người, mà "ngôn ngữ là ngôi nhà của Hữu thể". Một tác phẩm nghệ thuật đích thực không mô phỏng thực tại, mà thiết lập một thế giới và khai mở chân lý. Bằng cách lắng nghe tiếng nói của ngôn ngữ và chiêm nghiệm nghệ thuật, con người có thể thoát khỏi sự kìm kẹp của tư duy tính toán và mở lòng ra với những chiều kích sâu xa hơn của tồn tại.

5.1. Phân tích phê phán bản chất công nghệ hiện đại

Theo Heidegger, nguy hiểm của công nghệ không phải là bom hạt nhân, mà là lối tư duy công nghệ đã trở nên toàn trị. Nó quy giản mọi thứ về giá trị sử dụng và hiệu quả, làm mất đi sự thiêng liêng và bí ẩn của thế giới. Con người, từ vị thế của người chăn dắt Hữu thể, trở thành kẻ thống trị Trái Đất và cuối cùng lại bị chính hệ thống do mình tạo ra thống trị. Phê phán công nghệ của Heidegger là một lời cảnh báo mạnh mẽ về nguy cơ tha hóa trong xã hội hiện đại.

5.2. Chân lý và nghệ thuật Con đường giải thoát khỏi tư duy công cụ

Heidegger định nghĩa chân lý không phải là sự tương ứng giữa nhận định và sự vật (adequatio rei et intellectus), mà là Aletheia – sự không-che-khuất, sự bộc lộ của Hữu thể. Nghệ thuật là một trong những cách thức chính yếu mà sự bộc lộ này diễn ra. Một tác phẩm nghệ thuật vĩ đại, như một ngôi đền Hy Lạp, không chỉ là một vật thể, mà nó còn mở ra một thế giới, nơi các mối quan hệ giữa thần thánh, con người, trời và đất được thiết lập. Nghệ thuật giúp chúng ta nhìn nhận sự vật không như những công cụ, mà như chính chúng là.

VI. Di sản Heidegger Ảnh hưởng và những giá trị cho Việt Nam

Di sản triết học của Martin Heidegger vô cùng phức tạp và gây nhiều tranh cãi, nhưng không thể phủ nhận ảnh hưởng của Heidegger là vô cùng sâu rộng. Ông đã định hình lại toàn bộ bản đồ triết học thế kỷ 20. Các triết gia lớn như Jean-Paul Sartre, Maurice Merleau-Ponty, Hans-Georg Gadamer, Jacques Derrida, và Michel Foucault đều phải đối thoại và xác định lập trường của mình trong mối quan hệ với tư tưởng của ông. Triết học hiện sinh Pháp nợ ông khái niệm về sự tự do và trách nhiệm. Chú giải học hiện đại của Gadamer phát triển từ phân tích của Heidegger về sự hiểu. Phái giải cấu trúc của Derrida lại là một sự kế thừa và phê phán trực tiếp đối với dự án của Heidegger về việc vượt qua siêu hình học. Đối với Việt Nam hiện nay, trong bối cảnh hội nhập và phát triển kinh tế thị trường, tư tưởng của Heidegger mang lại những giá trị đáng suy ngẫm. Lời kêu gọi sống đích thực, dám chịu trách nhiệm cho cuộc đời mình, và chống lại sự hòa tan vào đám đông vô danh là một thông điệp mạnh mẽ cho thế hệ trẻ. Sự phê phán công nghệ và lối sống duy lợi của ông cảnh báo về những mặt trái của sự phát triển kinh tế thiếu đi chiều sâu văn hóa và tinh thần. Việc nhấn mạnh vai trò của ngôn ngữ và tư duy trong việc gìn giữ bản sắc và khai mở chân lý cũng là một gợi ý quan trọng cho việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc. Mặc dù tư tưởng của ông có thể khó tiếp cận, nhưng những câu hỏi nền tảng mà ông đặt ra về ý nghĩa tồn tại, về chân lý, và về vị trí của con người trong thế giới vẫn còn nguyên vẹn giá trị cho đến ngày hôm nay.

6.1. Heidegger và hậu hiện đại Mối liên hệ không thể phủ nhận

Mặc dù Heidegger không phải là một triết gia hậu hiện đại, nhưng phê phán của ông đối với siêu hình học, chủ thể tính và chủ nghĩa nhân văn truyền thống đã mở đường cho tư duy hậu hiện đại. Các khái niệm như "giải cấu trúc", sự phê phán "lý tính công cụ", và sự nhấn mạnh tính lịch sử của chân lý đều được các nhà tư tưởng hậu hiện đại tiếp thu và phát triển. Có thể nói, không thể hiểu được triết học hậu hiện đại nếu không hiểu được cuộc cách mạng mà Heidegger đã khởi xướng.

6.2. Bài học về trách nhiệm và lựa chọn trong bối cảnh đương đại

Trong một xã hội ngày càng phức tạp, nơi cá nhân dễ cảm thấy lạc lõng và bị chi phối bởi các thế lực bên ngoài, tư tưởng của Heidegger về sự tự do, lựa chọn và trách nhiệm cá nhân mang một ý nghĩa đặc biệt. Ông nhắc nhở rằng mỗi người phải tự mình đối diện với các khả thể của bản thân, tự mình quyết định ý nghĩa cuộc đời mình. Lời kêu gọi trở về với cái tôi đích thực, sống can đảm trước sự hữu hạn, chính là một bài học nhân văn sâu sắc, góp phần xây dựng một xã hội gồm những cá nhân tự chủ, sáng tạo và có trách nhiệm.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ triết học với đề tài "Triết học của Martin Heidegger và ý nghĩa hiện thời của nó" do nghiên cứu sinh Nguyễn Văn Trường thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội (chuyên ngành Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, mã số: 62 22 03 02) dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Nguyễn Vũ Hảo, bảo vệ năm 2020.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Tính cấp thiết của luận án được tác giả luận giải dựa trên bốn lý do chủ yếu:

1. Martin Heidegger (1889 - 1976) là một trong những đại biểu có ảnh hưởng sâu rộng đến triết học phương Tây thế kỷ XX (đặt nền tảng và định hướng cho chủ nghĩa Hiện sinh, Chú giải học, chủ nghĩa Cấu trúc, Hậu Cấu trúc, Hậu hiện đại, triết học Phân tích, trường phái Frankfurt, chủ nghĩa Mác mới). Việc nghiên cứu hệ thống di sản triết học của ông là yêu cầu cần thiết đối với lịch sử triết học thế giới hiện đại.
2. Triết học của M. Heidegger tập trung suy tư về "tồn tại người", thân phận con người cá nhân ở phương Tây hiện đại trong bối cảnh con người bị tha hóa và nô lệ tinh thần bởi sự thống trị của tính duy lý cực đoan và kỹ trị. Triết học của ông đặt ra các vấn đề về phương thức tồn tại, tự do, trách nhiệm, lương tâm và nghĩa vụ, mang tinh thần nhân văn và có giá trị tham khảo trong bối cảnh toàn cầu hóa, giao lưu tư tưởng Đông - Tây.
3. Ở Việt Nam, việc nghiên cứu và giảng dạy triết học phương Tây hiện đại nói chung và triết học Heidegger nói riêng trong nhiều thập kỷ qua còn khiêm tốn, chưa khắc phục triệt để cách tiếp cận siêu hình thiên về phê phán cực đoan hoặc phủ định sạch trơn. Cần có cách tiếp cận khách quan, biện chứng trên lập trường mác-xít theo tinh thần đổi mới của Đảng Cộng sản Việt Nam (cụ thể là Nghị quyết số 37-NQ/TW ngày 09/12/2014 của Bộ Chính trị khóa XI về công tác lý luận và định hướng nghiên cứu đến năm 2030).
4. Thực tiễn mặt trái của kinh tế thị trường tại Việt Nam làm nảy sinh tình trạng suy thoái đạo đức, lối sống thực dụng, đề cao vật chất, một bộ phận cán bộ đảng viên tha hóa, đánh mất trách nhiệm cá nhân. Việc nghiên cứu tư tưởng triết học và đạo đức học của Heidegger dưới lăng kính chủ nghĩa Mác - Lênin là việc làm cần thiết nhằm góp phần giáo dục đạo đức xã hội.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục đích: Phân tích một cách hệ thống những nội dung cơ bản của triết học M. Heidegger, từ đó làm rõ ý nghĩa hiện thời của nó.
• Nhiệm vụ nghiên cứu (được đánh số theo văn bản):
  1. Thứ nhất: Tổng quan những công trình đã nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án; đánh giá những kết quả của các công trình các tác giả đi trước và những vấn đề đặt ra cho luận án.
  2. Thứ hai: Phân tích những điều kiện kinh tế - xã hội và những tiền đề lý luận cho sự ra đời triết học của M. Heidegger.
  3. Thứ ba: Phân tích làm rõ những nội dung cơ bản của triết học M. Heidegger.
  4. Thứ tư: Phân tích làm rõ ý nghĩa hiện thời của triết học M. Heidegger.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Những nội dung cơ bản của triết học M. Heidegger và ý nghĩa hiện thời của nó.
• Phạm vi nghiên cứu: Giới hạn ở những nội dung cơ bản gồm bản thể luận (học thuyết về tồn tại người), đạo đức học và triết học ngôn ngữ trong một số tác phẩm tiêu biểu của M. Heidegger như: Tồn tại và thời gian (1927), Siêu hình học là gì? (1929), Thư về nhân bản chủ nghĩa (1946), Nhập môn siêu hình học (1953), Trên đường đến với ngôn ngữ (1959), Buông xả thanh thản (1959)... và ý nghĩa hiện thời của các tư tưởng đó.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả luận án phân loại và điểm luận các công trình nghiên cứu liên quan theo ba nhóm chủ đề chính:

Các hướng nghiên cứu trước đây

1. Nhóm công trình về điều kiện và tiền đề ra đời:

   • Sách chuyên khảo, giáo trình trong nước: Nguyễn Hào Hải (2001) trong Một số học thuyết triết học phương Tây hiện đại chỉ ra 4 nguồn gốc của chủ nghĩa hiện sinh (bản thể luận, nhận thức luận, hiện tượng luận Husserl, và hai cuộc chiến tranh thế giới); Bùi Đăng Duy và Nguyễn Tiến Dũng (2003) trong Lược khảo triết học phương Tây hiện đại đề cập tiền đề lý luận từ Socrate, J. Rousseau, I. Kant, G. Hegel; Nguyễn Tiến Dũng (2006) trong Chủ nghĩa hiện sinh, lịch sử, sự hiện diện ở Việt Nam phân tích sự phản kháng xã hội duy lý và vai trò của chiến tranh; Đỗ Minh Hợp, Nguyễn Anh Tuấn, Nguyễn Thanh (2008) trong Đại cương lịch sử triết học phương Tây hiện đại cuối thế kỷ XIX - nửa đầu thế kỷ XX phân tích tiền đề từ F. Dostoevsky, S. Kierkegaard, F. Nietzsche; Nguyễn Vũ Hảo (2016) trong Giáo trình triết học phương Tây hiện đại phân tích ba nguồn gốc (xã hội: tha hóa lao động trí óc và sự đối kháng của KH-KT; nhận thức luận: khủng hoảng lý tính; tư tưởng: S. Kierkegaard, A. Simmel, E. Husserl).
   • Luận văn, luận án và bài viết: Lê Kim Châu (1996) phân tích nguồn gốc kinh tế - xã hội và tư tưởng từ Socrate, Pascal, Kierkegaard, Nietzsche, Husserl; Nguyễn Thị Như Huế (2013) nghiên cứu bối cảnh đạo đức học hiện sinh; Trần Thị Điểu (2013) luận giải bối cảnh kinh tế - chính trị và sự tha hóa tinh thần; Nguyễn Thị Thường (2007) phân tích mâu thuẫn lực lượng sản xuất và sự phản kháng xã hội phi nhân tính.

2. Nhóm công trình về nội dung cơ bản của triết học M. Heidegger:

   • Trong nước: Trần Thái Đỉnh (1967/2015) trong Triết học hiện sinh trình bày về Dasein, Hữu tại thế (In-der-Welt-sein), dự phóng, thời gian tính; Bùi Giáng (2001) trong Martin Heidegger và tư tưởng hiện đại luận giải về vấn đề Hữu thể (Tồn tại); Lê Tôn Nghiêm (1973, 2007) dịch và phân tích 4 định nghĩa về Dasein; Đỗ Minh Hợp (2006, 2007) phân tích 11 luận điểm đạo đức học hiện sinh và quan hệ tự do - trách nhiệm; Chu Văn Tuấn (2008) phân tích bản chất chân lý là sự khai phóng của Tồn tại; Nguyễn Chí Hiếu (2014) làm rõ phương pháp hiện tượng luận và cấu trúc Dasein hướng tới cái chết; Nguyễn Vũ Hảo (2007, 2016, 2017) phân tích cấu trúc tồn tại người, tính bị vứt bỏ, phương thức tồn tại thực/không thực và 5 giá trị cốt lõi của đạo đức học hiện sinh; Trần Tuấn Phong (2019) nghiên cứu đặc thù tồn tại người như xuất tính thể.
   • Ngoài nước: Lưu Phóng Đồng (1994, 2004) phân tích bản thể luận, phạm trù lương tâm và tự do gắn với cái chết; Jacques Colette (2011) luận giải hiện sinh có trước bản chất; Douglas V. Radandt (1982) phân tích sự hình thành triết học công nghệ của Heidegger trong Tồn tại và thời gian.

3. Nhóm công trình về ý nghĩa hiện thời:

   • Nguyễn Vũ Hảo (2017) chỉ ra đóng góp của đạo đức học hiện sinh trong việc chống tha hóa và ý nghĩa đối với sự phát triển con người Việt Nam; Nguyễn Tiến Dũng (2006) khảo cứu quá trình du nhập chủ nghĩa hiện sinh vào miền Nam Việt Nam từ thập niên 1950 trong văn học, nghệ thuật và giáo dục đại học.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Tác giả luận án chỉ ra rằng các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận từng lát cắt riêng lẻ hoặc lồng ghép Heidegger trong trào lưu chung của chủ nghĩa hiện sinh. Chưa có công trình nào ở Việt Nam khảo cứu và hệ thống hóa toàn diện tư tưởng triết học của M. Heidegger thông qua ba trụ cột nội dung cơ bản: bản thể luận (học thuyết về tồn tại người - Dasein), đạo đức học và triết học ngôn ngữ dựa trên các tác phẩm tiêu biểu; đồng thời chưa có công trình phân tích thấu đáo các "hạt nhân hợp lý" để rút ra ý nghĩa hiện thời đối với thế giới và Việt Nam trên lập trường duy vật biện chứng và duy vật lịch sử.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Cơ sở lý luận nền tảng: Luận án được thực hiện dựa trên các nguyên lý, quy luật và phạm trù của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử.
• Quan điểm chỉ đạo: Tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại (Nghị quyết số 37-NQ/TW của Bộ Chính trị Khóa XI) nhằm phục vụ phát triển lý luận và giáo dục con người trong thời kỳ mới.
• Khái niệm then chốt: Tồn tại (Sein), Cái hiện hữu (Seiendes), Tồn tại người (Dasein), Tồn tại-trong-thế-giới (In-der-Welt-sein), Tính bị vứt bỏ (Geworfenheit), Tồn tại đích thực (eigentlich) và không đích thực (uneigentlich), Cái "người ta" (Das Man), Tồn tại hướng tới cái chết (Sein-zum-Tode), Thời gian tính (Zeitlichkeit), Ngôn ngữ là ngôi nhà của Tồn tại (Die Sprache ist das Haus des Seins), Tư tưởng tính toán và tư tưởng trầm tư, Sự buông xả thanh thản (Gelassenheit).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án thuộc loại hình nghiên cứu định tính trong lĩnh vực lịch sử triết học, sử dụng các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành:

• Phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử: Đặt tư tưởng của Heidegger trong mối liên hệ hữu cơ với điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội và dòng chảy lịch sử tư tưởng phương Tây.
• Phương pháp mác-xít nghiên cứu lịch sử triết học: Phân tích, đánh giá khách quan các giá trị hợp lý cũng như hạn chế lịch sử và thế giới quan duy tâm của đối tượng nghiên cứu.
• Phương pháp văn bản học (Textual analysis): Khảo cứu trực tiếp các trước tác nguyên bản tiếng Đức và các bản dịch tiếng Anh, tiếng Việt.
• Các phương pháp tư duy lôgíc: Phân tích và tổng hợp, quy nạp và diễn dịch, thống nhất giữa lôgíc và lịch sử, so sánh, khái quát hóa.

Nguồn tư liệu nghiên cứu

• Tư liệu gốc của M. Heidegger: Các tác phẩm chính như Sein und Zeit (1927) [tham chiếu bản dịch Hữu thể và thời gian của Trần Công Tiến (1973) và bản dịch tiếng Anh Being and Time của John Macquarrie & Edward Robinson (1962)], Was ist Metaphysik? (1929) [bản dịch của Quang Chiến (2004)], Brief über den Humanismus (1946), Einführung in die Metaphysik (1953), Unterwegs zur Sprache (1959), Gelassenheit (1959)...
• Tư liệu kinh điển và văn kiện: Các tác phẩm của C. Mác, Ph. Ăngghen, V.I. Lênin; các văn kiện Đại hội và Nghị quyết của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam; các giáo trình, sách chuyên khảo và bài báo khoa học trong và ngoài nước.

---

Nội dung chính theo từng chương

Luận án có kết cấu gồm phần Mở đầu, 4 chương (12 tiết), Kết luận, Danh mục công trình của tác giả và Tài liệu tham khảo.

Chương	Tên chương	Số tiết	Nội dung trọng tâm
Chương 1	Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài	4 tiết	Điểm luận các công trình trong và ngoài nước theo 3 nhóm; xác lập khoảng trống nghiên cứu.
Chương 2	Những điều kiện và tiền đề ra đời triết học của Martin Heidegger	3 tiết	Tiểu sử 5 giai đoạn, 2 thời kỳ tư tưởng, khảo lược tác phẩm, điều kiện kinh tế - xã hội, tiền đề tư tưởng.
Chương 3	Nội dung cơ bản của triết học Martin Heidegger	3 tiết	Bản thể luận (học thuyết Dasein), đạo đức học hiện sinh (11 luận điểm), triết học ngôn ngữ.
Chương 4	Ý nghĩa hiện thời của triết học Martin Heidegger	2 tiết	Đánh giá giá trị và hạn chế; ảnh hưởng đến triết học thế kỷ XX và ý nghĩa đối với Việt Nam.

Chương 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

Chương 1 tập trung phân tích có hệ thống các công trình nghiên cứu về Heidegger và chủ nghĩa hiện sinh ở trong và ngoài nước. Tác giả khái quát các thành tựu của các nhà nghiên cứu đi trước trong việc chỉ ra nguồn gốc xã hội, khủng hoảng nhận thức luận và tiền đề tư tưởng của chủ nghĩa hiện sinh; đồng thời phân tích những lát cắt về Dasein, bản thể luận và đạo đức học. Từ đó, chương 1 khẳng định sự cần thiết phải xây dựng một công trình nghiên cứu hệ thống, toàn diện về ba nội dung cốt lõi (bản thể luận, đạo đức học, ngôn ngữ học) và làm sáng tỏ ý nghĩa hiện thời đối với Việt Nam trên lập trường mác-xít.

Chương 2. NHỮNG ĐIỀU KIỆN VÀ TIỀN ĐỀ RA ĐỜI TRIẾT HỌC CỦA MARTIN HEIDEGGER

Chương 2 trình bày ba nội dung chính:

• Cuộc đời và tác phẩm của M. Heidegger:

  • Cuộc đời tác giả được chia làm 5 giai đoạn:
    1. Giai đoạn thần học (trước 1920): Học trường dòng Freiburg, chuyển sang triết học năm 1911 sau khi đọc luận văn năm 1906 của F. Brentano về ý nghĩa của Tồn tại; hoàn thành luận án tiến sĩ năm 1914 dưới sự hướng dẫn của H. Rickert; làm trợ giảng cho E. Husserl năm 1919.
    2. Giai đoạn ảnh hưởng của Husserl và giảng dạy tại Marburg - Freiburg (1920 - 1933): Soạn bài giảng năm 1925, xuất bản tác phẩm Tồn tại và thời gian (1927), kế nhiệm ghế giáo sư của Husserl tại Freiburg năm 1928, xuất bản Kant và vấn đề siêu hình học (1929).
    3. Giai đoạn ảnh hưởng bởi Đức Quốc xã (1933 - 1934): Làm Hiệu trưởng Đại học Freiburg trong 10 tháng, sau đó từ chức do bất đồng về chính sách bài Do Thái và thuyết duy sinh học.
    4. Giai đoạn ân hận và bị đình chỉ giảng dạy (1945 - 1949): Rút lui khỏi hoạt động chính trị, không xuất bản tác phẩm, bị cấm giảng dạy sau chiến tranh.
    5. Giai đoạn cuối đời (1950 - 1976): Giảng dạy trở lại tại Frankfurt từ năm 1951 đến khi về hưu năm 1957, sống ẩn cư tại Rừng Đen cho đến khi qua đời tại Frankfurt.
  • Tư tưởng triết học được phân làm hai thời kỳ: Tiền kỳ tập trung vào vấn đề Dasein và thời gian; Hậu kỳ tập trung vào ngôn ngữ, phê phán lịch sử siêu hình học phương Tây và tìm kiếm chân lý của Tồn tại.
  • Khảo lược các tác phẩm chính: Tồn tại và thời gian (1927), Siêu hình học là gì? (1929), Thư về nhân bản chủ nghĩa (1946), Nhập môn siêu hình học (1953), Trên đường đến với ngôn ngữ (1959), Buông xả thanh thản (1959).

• Điều kiện kinh tế - xã hội và văn hóa:

  • Tác động của Cách mạng tư sản Hà Lan (1648), Cách mạng công nghiệp Anh (1760 với phát minh máy hơi nước của James Watt năm 1768), Cách mạng tư sản Pháp (1789).
  • Sự thống nhất nước Đức dưới thời O. Bismarck (những năm 1860 - 1870), sự chuyển biến sang chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước và công nghiệp hóa cơ khí quy mô lớn.
  • Mặt trái của chủ nghĩa tư bản: sự sùng bái khoa học kỹ thuật và chủ nghĩa duy lý cực đoan làm tha hóa con người, biến con người thành công cụ kinh tế, dẫn đến khủng hoảng tinh thần (được đối chiếu qua các nhận định của C. Mác và Ph. Ăngghen).
  • Tác động trực tiếp từ sự thất bại và hậu quả tàn khốc của Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914 - 1918) đối với xã hội và giới trẻ nước Đức.

• Tiền đề tư tưởng:

  • Sự kế thừa và phê phán truyền thống siêu hình học phương Tây từ Cổ đại Hy Lạp (Socrates, Platon, Aristotle), Thần học Trung cổ (Augustino), Cận đại (R. Descartes, B. Pascal, J. Rousseau, I. Kant, G. Hegel).
  • Ảnh hưởng trực tiếp từ các nhà tư tưởng tiền khởi: S. Kierkegaard (suy tư hiện sinh cá nhân), F. Nietzsche (phê phán hư vô chủ nghĩa), F. Dostoevsky, triết học đời sống (W. Dilthey, A. Simmel) và Hiện tượng học của E. Husserl (phương pháp hiện tượng học và tính ý hướng).

Chương 3. NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA TRIẾT HỌC MARTIN HEIDEGGER

Chương 3 đi sâu phân tích ba nội dung nền tảng:

• Bản thể luận - học thuyết về tồn tại người:
  • Xác lập sự phân biệt bản thể luận (ontological difference) giữa Tồn tại (Sein) và Cái hiện hữu (Seiendes). Heidegger phê phán siêu hình học truyền thống đã quên lãng Tồn tại khi đồng nhất Tồn tại với cái hiện hữu.
  • Phân tích cấu trúc của Dasein (Tồn tại người): Dasein là hữu thể duy nhất có khả năng đặt câu hỏi về Tồn tại; bản chất của Dasein nằm ở sự hiện sinh của nó.
  • Cấu trúc cơ bản của Dasein là Tồn tại-trong-thế-giới (In-der-Welt-sein), gắn liền với tính bị vứt bỏ (Geworfenheit) và tính dự phóng (Entwurf).
  • Phân biệt hai phương thức hiện sinh: Tồn tại không đích thực (khi con người đánh mất bản thân, sa ngã vào thế giới của cái "người ta" - Das Man, sống theo dư luận và chuyện phiếm) và Tồn tại đích thực (khi con người thức tỉnh trước tâm trạng lo âu - Angst, dám đối diện với Tồn tại hướng tới cái chết - Sein-zum-Tode).
  • Thời gian tính (Zeitlichkeit) được chứng minh là chân trời ý nghĩa tối hậu của Tồn tại.
• Đạo đức học của M. Heidegger:
  • Đạo đức học hiện sinh không xây dựng hệ thống quy tắc giáo điều tiên nghiệm mà bắt nguồn từ trải nghiệm hiện sinh cụ thể của cá nhân.
  • Phân tích phạm trù tiếng gọi của lương tâm (Ruf des Gewissens): tiếng gọi thôi thúc Dasein thoát khỏi sự tha hóa của cái "người ta" để trở về với cái Tôi đích thực.
  • Mối quan hệ biện chứng giữa tự do và trách nhiệm: tự do đích thực là tự do gánh vác trách nhiệm về sự hiện hữu của chính mình trước cái chết không thể trốn tránh.
  • Hệ thống hóa 11 tín điều/luận điểm đạo đức học hiện sinh, nhấn mạnh phương châm sống trung thực với bản thân, dám chịu trách nhiệm trước thời cuộc và phê phán lối sống cơ hội, vô cảm.
• Triết học ngôn ngữ của M. Heidegger:
  • Luận điểm trung tâm: "Ngôn ngữ là ngôi nhà của Tồn tại" (Die Sprache ist das Haus des Seins). Ngôn ngữ không đơn thuần là công cụ ký hiệu trao đổi thông tin của con người mà là nơi chốn để Tồn tại tự cất lời và hiển lộ chân lý.
  • Phân biệt giữa tiếng nói đích thực (sự lắng nghe và đón nhận Tồn tại) và chuyện phiếm/nói huyên thuyên (Gerede - biểu hiện của tồn tại không đích thực).
  • Vai trò của thơ ca (đặc biệt là thơ Hölderlin) và tư tưởng trầm tư: đưa con người đạt tới trạng thái buông xả thanh thản (Gelassenheit), mở ra cuộc đối thoại hòa hợp giữa các nền văn hóa Đông - Tây.

Chương 4. Ý NGHĨA HIỆN THỜI CỦA TRIẾT HỌC MARTIN HEIDEGGER

Chương 4 tổng kết giá trị, hạn chế và rút ra ý nghĩa thực tiễn:

• Nhận định chung về triết học M. Heidegger:
  • Hạt nhân hợp lý: Đặt con người cá nhân vào vị trí trung tâm của suy tư triết học; cảnh báo sâu sắc về nguy cơ tha hóa và nô dịch hóa con người trong xã hội kỹ trị, sùng bái công nghệ; đề cao tự do gắn liền với trách nhiệm cá nhân; mở ra phương pháp tiếp cận hiện tượng luận - chú giải học đối với văn hóa và ngôn ngữ.
  • Hạn chế: Thế giới quan duy tâm chủ quan; màu sắc bi quan, lo âu hiện sinh; thuật ngữ phức tạp, trừu tượng, mang hơi hướng thần bí; sai lầm chính trị gắn với giai đoạn thỏa hiệp với Đức Quốc xã năm 1933.
• Ý nghĩa hiện thời và ảnh hưởng:
  • Ảnh hưởng quốc tế: Tác động sâu rộng đến sự hình thành và phát triển của các trường phái triết học phương Tây thế kỷ XX (J.P. Sartre trong chủ nghĩa hiện sinh, H.G. Gadamer trong chú giải học, M. Foucault và J. Derrida trong cấu trúc/hậu hiện đại...).
  • Ý nghĩa đối với Việt Nam:
    1. Góp phần đổi mới tư duy nghiên cứu lịch sử triết học phương Tây theo quan điểm khách quan, toàn diện của chủ nghĩa duy vật biện chứng.
    2. Cung cấp bài học tham khảo về giáo dục đạo đức xã hội: khơi dậy ý thức tự giác, tinh thần tự chịu trách nhiệm của mỗi cá nhân; phê phán lối sống tha hóa, chạy theo lợi ích vật chất cục bộ, sống giả dối; xây dựng bản lĩnh và lối sống trung thực cho cán bộ, đảng viên và thế hệ trẻ.
    3. Gợi mở cách tiếp cận đối thoại văn hóa, tiếp thu có chọn lọc các giá trị nhân văn của nhân loại trong tiến trình hội nhập quốc tế.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

1. Luận án đã tổng kết một cách có hệ thống tình hình nghiên cứu về triết học của M. Heidegger ở trong và ngoài nước, chỉ rõ những kết quả đạt được và các vấn đề học thuật cần tiếp tục giải quyết.
2. Luận án đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ những nội dung cơ bản trong triết học của M. Heidegger (gồm bản thể luận về tồn tại người, đạo đức học hiện sinh và triết học ngôn ngữ) thông qua việc phân tích các tác phẩm tiêu biểu - những lĩnh vực trước đây chưa được nghiên cứu chuyên sâu và có hệ thống tại Việt Nam.
3. Luận án đã phân tích, làm rõ các "hạt nhân hợp lý" cũng như chỉ ra những hạn chế trong triết học Heidegger dưới lập trường của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, từ đó rút ra ý nghĩa hiện thời của học thuyết này đối với tư duy triết học và đời sống xã hội.

Ý nghĩa thực tiễn và kiến nghị

• Ý nghĩa thực tiễn: Luận án là tài liệu tham khảo phục vụ trực tiếp cho công tác nghiên cứu khoa học và giảng dạy học phần Lịch sử triết học phương Tây hiện đại, Bản thể luận và Đạo đức học tại các trường đại học, viện nghiên cứu và các trường chính trị ở Việt Nam.
• Kiến nghị, đề xuất: Tác giả đề xuất vận dụng những giá trị nhân văn và tinh thần đề cao trách nhiệm cá nhân trong triết học Heidegger vào công tác giáo dục đạo đức, xây dựng lối sống văn hóa lành mạnh, khắc phục tình trạng suy thoái tư tưởng và đạo đức của một bộ phận cán bộ, đảng viên trong bối cảnh phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Theo giới hạn phạm vi nghiên cứu do tác giả xác định, luận án chưa thể bao quát toàn bộ di sản đồ sộ hơn 100 tập trong Toàn tập (Gesamtausgabe) của M. Heidegger, mà chỉ tập trung khảo sát các tác phẩm tiêu biểu mang tính bước ngoặt (Tồn tại và thời gian, Siêu hình học là gì?, Thư về nhân bản chủ nghĩa, Nhập môn siêu hình học, Trên đường đến với ngôn ngữ, Buông xả thanh thản).
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  1. Mở rộng nghiên cứu chuyên sâu về triết học công nghệ hậu kỳ của M. Heidegger và mối quan hệ giữa công nghệ với sự tồn sinh của con người trong thời đại số hóa.
  2. Nghiên cứu sâu hơn về triết học nghệ thuật của M. Heidegger qua tác phẩm Nguồn gốc của tác phẩm nghệ thuật (1935).
  3. Thực hiện các nghiên cứu so sánh đối chiếu giữa tư tưởng buông xả, ngôn ngữ của Heidegger với các trường phái triết học phương Đông (như Thiền tông Phật giáo, Lão Trang).

---

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học ngành Triết học: Nguồn tư liệu hệ thống về lịch sử triết học phương Tây thế kỷ XX, hiện tượng luận, chủ nghĩa hiện sinh và chú giải học; đặc biệt là phần phân tích văn bản học các khái niệm Dasein, Sein, In-der-Welt-sein.
• Nhà nghiên cứu văn hóa, văn học và ngôn ngữ học: Tham khảo khung lý thuyết về triết học ngôn ngữ và phương pháp chú giải học hiện tượng luận ở chương 3 để ứng dụng vào tiếp nhận văn học và phân tích diễn ngôn.
• Người làm công tác tư tưởng, giáo dục và quản lý xã hội: Tham khảo các luận điểm phân tích về sự tha hóa, tiếng gọi lương tâm và trách nhiệm cá nhân (ở chương 3 và chương 4) phục vụ việc xây dựng nội dung giáo dục đạo đức học đường và đạo đức công vụ.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân chia cuộc đời của Martin Heidegger thành mấy giai đoạn?

Luận án phân chia cuộc đời M. Heidegger thành 5 giai đoạn: (1) Giai đoạn thần học và hoàn thành tiến sĩ triết học (trước 1920); (2) Giai đoạn chịu ảnh hưởng của E. Husserl và giảng dạy tại Marburg - Freiburg, đỉnh cao là công bố tác phẩm Tồn tại và thời gian (1920 - 1933); (3) Giai đoạn chịu ảnh hưởng của Đức Quốc xã và làm Hiệu trưởng 10 tháng tại Đại học Freiburg (1933 - 1934); (4) Giai đoạn ân hận, rút lui chính trị và bị đình chỉ giảng dạy (1945 - 1949); (5) Giai đoạn cuối đời, giảng dạy trở lại tại Frankfurt và sống ẩn cư tại Rừng Đen (1950 - 1976).

2. Dasein trong bản thể luận của Heidegger có cấu trúc cơ bản như thế nào?

Theo phân tích của luận án, Dasein (tồn tại người) là hữu thể đặc thù có khả năng tự đặt câu hỏi về Tồn tại. Cấu trúc cốt lõi của Dasein là Tồn tại-trong-thế-giới (In-der-Welt-sein), được hợp thành bởi ba yếu tố biện chứng: tính bị vứt bỏ (Geworfenheit - bị ném vào thế giới mà không do mình lựa chọn), tính dự phóng (Entwurf - khả năng tự kiến tạo và lựa chọn tương lai) và tính thời gian (Zeitlichkeit - chân trời ý nghĩa tối hậu của hiện sinh).

3. Heidegger phân biệt "tồn tại đích thực" và "tồn tại không đích thực" ra sao?

• Tồn tại không đích thực: Trạng thái Dasein bị tha hóa, đánh mất cá tính, hòa tan vào cái đại chúng/cái "người ta" (Das Man), sống buông xuôi theo dư luận, chuyện phiếm và trốn tránh trách nhiệm.
• Tồn tại đích thực: Trạng thái Dasein thức tỉnh qua tâm trạng lo âu (Angst), lắng nghe tiếng gọi của lương tâm, dũng cảm nhìn thẳng vào Tồn tại hướng tới cái chết (Sein-zum-Tode), từ đó tự do lựa chọn và chịu trách nhiệm trọn vẹn về cuộc đời mình.

4. Luận điểm "Ngôn ngữ là ngôi nhà của Tồn tại" được luận án lý giải như thế nào?

Heidegger bác bỏ quan niệm coi ngôn ngữ thuần túy là công cụ ký hiệu hay phương tiện truyền đạt thông tin của con người. Đối với ông, ngôn ngữ có tính bản thể luận: ngôn ngữ là nơi chốn để Tồn tại tự hiển lộ, khai phóng chân lý của chính nó. Con người không phải là chủ nhân thống trị ngôn ngữ mà là người lắng nghe, cư ngụ trong ngôn ngữ và để cho Tồn tại cất lên tiếng nói đích thực thông qua tư tưởng trầm tư và thi ca.

5. Đạo đức học của Heidegger có ý nghĩa gì đối với việc giáo dục đạo đức ở Việt Nam theo luận án?

Luận án chỉ ra rằng đạo đức học hiện sinh của Heidegger cung cấp góc nhìn phê phán sâu sắc đối với lối sống thực dụng, chạy theo vật chất và thói giả dối, vô cảm trong xã hội hiện đại. Luận án khẳng định việc tiếp thu có chọn lọc các hạt nhân hợp lý về ý thức tự chịu trách nhiệm, sống trung thực với lương tâm và tôn trọng nhân cách cá nhân trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin sẽ góp phần hoàn thiện công tác giáo dục đạo đức, ngăn chặn sự suy thoái đạo đức và lối sống của cán bộ, đảng viên tại Việt Nam hiện nay.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Văn Trường là công trình nghiên cứu hệ thống và chuyên sâu về triết học của Martin Heidegger trong khuôn khổ chuyên ngành Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử tại Việt Nam. Bằng phương pháp mác-xít kết hợp văn bản học, luận án đã làm sáng tỏ các điều kiện lịch sử, tiền đề tư tưởng và ba trụ cột nội dung cơ bản gồm bản thể luận Dasein, đạo đức học hiện sinh và triết học ngôn ngữ của Heidegger. Công trình đã phân định rõ ràng giữa các hạt nhân hợp lý mang giá trị nhân văn với những hạn chế duy tâm lịch sử của triết gia người Đức, qua đó khẳng định ý nghĩa lý luận và giá trị thực tiễn đối với công tác nghiên cứu giảng dạy triết học cũng như sự nghiệp giáo dục đạo đức, phát triển con người ở Việt Nam thời kỳ đổi mới.