Chương 1: Cơ sở lý luận về biến đổi khí hậu và tác động của công bố thông tin các hoạt động ứng phó với biến đổi khí hậu tới hiệu quả hoạt động của các NHTM 1. Biến đổi khí hậu và ứng phó với biến đổi khí hậu 1. Khái niệm biến đổi khí hậu Theo định nghĩa của Tổ chức Liên chính phủ về biến đổi khí hậu (IPCC) trong báo cáo lần thứ Tư (AR4) năm 2007, biến đổi khí hậu là sự biến đổi trạng thái của hệ thống khí hậu, là sự thay đổi lâu dài trong nhiệt độ và các hình thái thời tiết. Bộ Tài nguyên và Môi trường Việt Nam cho rằng biến đổi khí hậu là sự thay đổi về nhiệt độ, lượng mưa, gió và các hiện tượng thời tiết khác trên diện rộng và trong thời gian dài do tác động của con người và nguyên nhân tự nhiên.
Biến đổi khí hậu là sự thay đổi của khí hậu làm tăng nhiệt độ Trái Đất, làm tan chảy phần lớn băng trên Trái Đất, khiến mực nước biển tăng, các hệ sinh thái bị phá hủy, dẫn đến nguy cơ xảy ra thảm họa khí hậu và các hiện tượng thời tiết nghiêm trọng như hạn hán, bão lụt, phát sinh dịch bệnh,. ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường và tác động tiêu cực tới cuộc sống của con người (Feliciano và cộng sự, 2022). Nhiệt độ toàn cầu trung bình trong 10 năm từ 2014 - 2023 (đến tháng 10) cao hơn 1,19 ± 0,12°C so với mức trung bình của giai đoạn 1850 - 1900. Vào năm 2023, mực nước biển trung bình toàn cầu đạt mức cao kỷ lục theo dữ liệu vệ tinh (từ năm 1993 đến nay), phản ánh sự nóng lên liên tục của đại dương cũng như sự tan chảy của sông băng và tảng băng.
Tốc độ dâng mực nước biển trung bình toàn cầu trong 10 năm qua (2013 - 2022) cao hơn gấp đôi tốc độ dâng mực nước biển trong thập kỷ đầu tiên được ghi nhận từ vệ tinh (1993 - 2002). Thời tiết cực đoan tiếp tục gây ra những tác động kinh tế - xã hội nghiêm trọng. Nắng nóng cực độ ảnh hưởng đến nhiều nơi trên thế giới, cháy rừng ở Hawaii, Canada và Châu Âu đã dẫn đến thiệt hại về người, nhà cửa bị phá hủy và ô nhiễm không khí trên quy mô lớn. Lũ lụt do lượng mưa cực lớn từ Bão Địa Trung Hải Daniel đã ảnh hưởng đến Hy Lạp, Bulgaria, Türkiye và Libya với thiệt hại đặc biệt nặng nề về nhân mạng ở Libya.
Hơn 1 tỷ người ở các vùng ven biển đối mặt với nguy cơ ngập lụt vào giữa thế kỷ, gần 50% dân số thế giới trong vùng nguy hiểm vì biến đổi khí hậu và 14% số loài sinh vật trên cạn 11 phải đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng rất cao nếu nhiệt độ toàn cầu tăng 1,5 °C so với thời kỳ tiền công nghiệp. Đây đều là những con số biết nói trong báo cáo của World Meteorological Organization về biến đổi khí hậu năm 2023. Tác động của biến đổi khí hậu Biến đổi khí hậu là sự thay đổi về nhiệt độ và các mô hình thời tiết toàn cầu do con người gây ra và biến đổi khí hậu gây nhiều hậu quả, tác động tiêu cực đến 3 khía cạnh chính bao gồm môi trường, sức khỏe và kinh tế trên toàn cầu (IPCC, 1990). Một là tác động của biến đổi khí hậu đến môi trường, các hệ sinh thái như đất, nguồn nước, rừng, rừng ngập mặn, rạn san hô, cửa sông, thảm cỏ biển,.
là những hệ sinh thái có tính đa dạng sinh học cao và có những chức năng sinh thái vô cùng quan trọng đối với con người (Gelzinis và Steele, 2019). Các hệ sinh thái này phải gánh chịu các áp lực ngày càng gia tăng bởi những thay đổi bất thường của khí hậu. Nhiệt độ tăng làm tăng vòng tuần hoàn nước, từ đó làm gia tăng sự khan hiếm của nguồn nước; nhiệt độ tăng cũng làm thay đổi chế độ mưa và băng tan, từ đó ảnh hưởng đến chế độ thủy văn và nguồn nước cả về số lượng và chất lượng (IMF, 2018). Nhiệt độ tăng làm thay đổi sự phân bố và sự phong phú của nguồn lợi thủy sản có giá trị thương mại cao.
Nước biển dâng sẽ làm giảm diện tích đất canh tác trong nông nghiệp do lũ lụt và xâm nhập màn. Nhìn chung, biến đổi khí hậu sẽ ảnh hưởng đến sức khỏe, chức năng và năng suất của các hệ sinh thái. Hệ quả chung là sự phân bổ, tính đa dạng sinh học của các hệ sinh thái sẽ bị suy giảm. Theo OECD (2015), khi những chức năng sinh thái này bị suy giảm, các hệ sinh thái sẽ bị suy yếu và ít có khả năng phục hồi trước những tác động ngày càng tăng của biến đổi khí hậu.
Hai là, biến đổi khí hậu sẽ làm thay đổi nồng độ và sự phân bố các chất ô nhiễm trong khí quyển, dẫn đến những hậu quả đáng kể về sức khỏe cộng đồng (Jacob DJ và cộng sự, 2009). Tác động của biến đổi khí hậu đủ lớn để gây nguy hiểm cho sức khỏe con người cả trực tiếp và gián tiếp thông qua sóng nhiệt, chất lượng không khí suy thoái, mực nước biển dâng cao, an ninh lương thực và nước, các hiện tượng thời tiết khắc nghiệt như lũ lụt, hạn hán, động đất, nắng nóng, núi lửa phun trào, sóng thần, bão, … (Arndt DS và cộng sự, 2009; Rahmstorf S và cộng sự, 2011). Ngoài ra, tần suất và mức độ nghiêm trọng của các đợt nắng nóng cũng không ngừng tăng lên 12 dẫn đến kết quả là nguy cơ mắc bệnh và tử vong do mất nước, đau tim, đột quỵ và bệnh hô hấp ngày càng tăng. Sự suy thoái của điều kiện môi trường có thể tạo điều kiện thuận lợi cho việc lây truyền bệnh tiêu chảy, các bệnh truyền nhiễm (sốt rét, sốt xuất huyết, bệnh giun chỉ, dịch hạch, …), tỷ lệ mắc bệnh tim mạch, hô hấp, suy dinh dưỡng và ung thư cao hơn (Confalonieri U và cộng sự, 2007; Costello A và cộng sự, 2009; Bates BC và cộng sự, 2008).
Hamin E và cộng sự (2009) còn cho thấy những tác động gián tiếp của biến đổi khí hậu đến sức khỏe con người như các vấn đề về sức khỏe tâm thần do căng thẳng, mất nhà cửa, bất ổn kinh tế và di cư bắt buộc cũng vô cùng quan trọng. Trẻ em, người già và cộng đồng sống trong nghèo đói là những đối tượng dễ bị tổn thương nhất trước những tác hại do biến đổi khí hậu. Tác động của biến đổi khí hậu đến sức khỏe con người sẽ rất khác nhau tùy thuộc vào nhiều yếu tố bao gồm hành vi, tuổi tác, giới tính, chủng tộc và tình trạng kinh tế của các cá nhân. Người dân sống ở các đảo nhỏ và vùng ven biển, các siêu đô thị, vùng núi và vùng cực đặc biệt dễ bị ảnh hưởng bởi điều kiện môi trường xuống cấp (Lemke P và cộng sự, 2007).
Tương tự như vậy, trẻ em sống ở các nước nghèo, người già và những người mắc bệnh tật hoặc có bệnh lý sẵn sẽ bị ảnh hưởng nhạy cảm nhất bởi những thay đổi này (Allen A và cộng sự, 2007). Ba là biến đổi khí hậu có thể gây ra một cú sốc bất lợi đối với tiềm năng cung ứng của nền kinh tế. Thay vì chỉ mang tính chất tạm thời như thời tiết, biến đổi khí hậu dường như là một sự thay đổi xu hướng dự kiến sẽ đi kèm với những biến động lớn hơn. Biến đổi khí hậu có thể sẽ gây áp lực giảm sản lượng, áp lực tăng giá và làm giảm tốc độ tăng trưởng tiềm năng trong tương lai (Economides G.
và cộng sự, 2018). Đồng thời, biến đổi khí hậu có thể dẫn đến những thay đổi về điều kiện nhu cầu trong nền kinh tế. Mặc dù trong ngắn hạn, những thiệt hại về cơ sở hạ tầng có thể thúc đẩy đầu tư, nhưng kỳ vọng về triển vọng tăng trưởng kinh tế và thu nhập trong tương lai sẽ yếu hơn, cũng như tình trạng bất ổn tăng cao hơn có thể khiến các doanh nghiệp đầu tư ít hơn, các hộ gia đình tiết kiệm nhiều hơn và tiêu dùng ít hơn trong trung hạn. Thương mại cũng có thể bị ảnh hưởng bởi sự gián đoạn giao thông và cơ sở hạ tầng sau khi nhiệt độ toàn cầu tăng cao.
Ngoài ra, biến đổi khí hậu có khả năng gây ra những tác động bất lợi lên trữ lượng vốn và hình thành vốn thông qua đầu tư thấp hơn. Nguồn vốn có thể bị giảm do thiệt hại về vốn vật chất (cơ sở hạ tầng, nhà cửa 13 và thiết bị), có khả năng ảnh hưởng đến chính phủ, doanh nghiệp và khu vực hộ gia đình. Nếu các doanh nghiệp trở nên bi quan hơn về tác động trong tương lai của biến đổi khí hậu đối với tăng trưởng, họ có thể quyết định giảm đầu tư, dẫn đến lượng vốn thấp hơn và tiềm năng tăng trưởng sản lượng thấp hơn. Thị trường lao động cũng có thể bị ảnh hưởng xấu bởi sự nóng lên toàn cầu, nhiệt độ tăng có thể tác động đến sức khỏe và khả năng làm việc của con người, dẫn đến chất lượng đầu vào của nguồn lao động sẽ thấp hơn (Batten, 2018).
Với đầu vào lao động giảm và năng suất thấp hơn, các hộ gia đình có thể dự kiến triển vọng thu nhập trong tương lai giảm sút, điều này có thể khiến họ giảm thu nhập, chi tiêu của họ. Giá trị tài sản ròng thấp hơn do trữ lượng vốn bị thiệt hại cũng có thể ảnh hưởng đến chi tiêu của người tiêu dùng. Biến đổi khí hậu cũng gây nguy hiểm cho sự ổn định tài chính và kinh tế vĩ mô thông qua việc phá hủy cơ sở hạ tầng, tăng lượng trợ cấp cần thiết cho nền kinh tế và phúc lợi xã hội, tất cả đều ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế, nợ công và chi phí tài chính, việc làm, lạm phát, … Biến đổi khí hậu có tác động lớn và làm giảm tiềm năng phát triển của nền kinh tế trong tương lai, do giảm năng suất lao động và chuyển nguồn lực từ đầu tư vào vốn sản xuất hiện tại và đổi mới sang thích ứng với biến đổi khí hậu (NGFS, 2018).