Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN Nhiệm vụ KH&CN “là những vấn đề KH&CN cần được giải quyết, được tổ chức thực hiện dưới hình thức đề tài, dự án, chương trình KH&CN” (theo Nghị định số 81/2002/NĐ-CP ngày 17/10/2002 của Chính phủ Quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật KH&CN). Đề tài NCKH: là một nhiệm vụ KH&CN nhằm phát hiện quy luật, mô tả, giải thích nguyên nhân vận động của sự vật, hiện tượng hoặc sáng tạo nguyên lý, những giải pháp, bí quyết, sáng chế,. được thể hiện dưới các hình thức: đề tài NCCB, đề tài NCƯD, đề tài triển khai thực nghiệm hoặc kết hợp cả NCCB, NCƯD và triển khai thực nghiệm.
Dự án SXTN: là một nhiệm vụ KH&CN nhằm ứng dụng kết quả NCKH và triển khai thực nghiệm để thử nghiệm các giải pháp, phương pháp, mô hình quản lý KT-XH hoặc sản xuất thử ở quy mô nhỏ nhằm hoàn thiện công nghệ mới, sản phẩm mới trước khi đưa vào sản xuất và đời sống. Dự án KH&CN có nội dung chủ yếu tiến hành các hoạt động NCKH, phát triển công nghệ, ứng dụng công nghệ; áp dụng, thử nghiệm các giải pháp, phương pháp, mô hình quản lý KT-XH. Dự án có thể độc lập hoặc thuộc chương trình KH&CN. Chương trình KH&CN bao gồm một nhóm các đề tài, dự án KH&CN, được tập hợp theo một mục đích xác định nhằm thực hiện mục tiêu phát triển KH&CN cụ thể hoặc ứng dụng trong thực tiễn.
Chương trình KH&CN trọng điểm cấp Nhà nước (theo Quy định tạm thời về quản lý chương trình KH&CN trọng điểm cấp Nhà nước giai đoạn 2001-2005 ban hành kèm theo quyết định số 41/2001/QĐ-BKHCNMT) bao gồm các Đề tài NCKH và triển khai thực nghiệm (gọi tắt là Đề tài) và Dự án SXTN (gọi tắt là Dự án). KHÁI NIỆM VỀ ĐÁNH GIÁ VÀ ĐÁNH GIÁ CHƯƠNG TRÌNH KH&CN 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đánh giá được định nghĩa theo nhiều cách. Theo từ điển Oxford English Dictionary, đánh giá là một hành động xác định, hoặc định giá (hàng hoá, v.), một sự tính toán hoặc tuyên bố về giá trị; là một hành động đánh giá hoặc xác định giá trị (của một biểu diễn toán học, một số lượng vật chất, v.); hoặc của một sự ước tính hiệu lực (của xác suất, bằng chứng, vv. Trong bộ môn đánh giá, thuật ngữ này có những ý nghĩa khác nhau.
Trên thực tế, vẫn chưa có một sự nhất trí chung về định nghĩa thế nào là đánh giá. Khi xem xét về vai trò của ngôn ngữ đối với đánh giá, Michael Scriven, một trong những nhà sáng lập ra bộ môn đánh giá hiện đại, đã đưa ra nhận xét rằng có gần sáu mươi thuật ngữ khác nhau đối với việc đánh giá được áp dụng cho tình huống này hay tình huống khác. Những thuật ngữ này gồm: xét xử (adjudge), đánh giá (appraise), phân tích (analyze), đánh giá (assess), phê phán (critique), kiểm tra (examine), xếp hạng (grade), kiểm định (inspect), phán xử (judge), cho điểm (rate), xếp hạng (rank), xem xét (review), kiểm tra (test). Theo OECD, đánh giá được định nghĩa: Đánh giá là việc xem xét một cách có hệ thống và khách quan về một dự án, chương trình hoặc chính sách đang tiến hành hoặc đã hoàn thành, bao gồm cả việc thiết kế, thực hiện và kết quả của nó.
Mục đích là nhằm xác định tính hợp lý và tính thực hiện của các mục tiêu, hiệu quả phát triển, tác động và tính bền vững. Quá trình đánh giá phải cung cấp các thông tin đáng tin cậy, hữu ích, cho phép áp dụng các bài học rút ra vào tiến trình ra quyết định của các nhà tài trợ và quốc gia nhận tài trợ. Đánh giá cũng nói đến quá trình xác định giá trị hoặc ý nghĩa của một hoạt động, chính sách hoặc chương trình. Đó là những nhận định càng hệ thống và khách quan càng tốt, về những can thiệp dự kiến, đang diễn ra hoặc đã hoàn thành.
Chương trình KH&CN là một tập hợp các hoạt động, các đề tài, dự án có liên quan đến nhau và có thể liên quan đến một hoặc nhiều ngành, lĩnh vực, nhiều vùng lãnh thổ, nhiều chủ thể khác nhau nhằm đạt được một số mục tiêu xác định, có thời hạn thực hiện tương đối dài hoặc theo nhiều giai đoạn, nguồn lực để thực hiện có thể được huy động từ nhiều nguồn ở những thời điểm khác nhau, với nhiều phương thức khác nhau. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như vậy, đánh giá chương trình KH&CN là đánh giá một nhóm các hoạt động có các mục tiêu liên quan với nhau. SỰ CẦN THIẾT CỦA VIỆC ĐÁNH GIÁ CÁC CHƯƠNG TRÌNH KH&CN. Đặc thù của các chương trình KH&CN là có tính liên ngành, được đầu tư kinh phí trong một giai đoạn dài, tập hợp lực lượng từ nhiều cơ quan KH&CN để thực hiện các mục tiêu lớn về KH&CN của đất nước, do đó việc quản lý và đánh giá các chương trình đóng vai trò rất quan trọng.
Đánh giá phục vụ ra quyết định Theo điều tra do APEC thực hiện, lý do chủ yếu để nhiều nước trong tổ chức này thực hiện việc đánh giá các chương trình quốc gia về KH&CN là hỗ trợ quá trình ra quyết định. Các Chính phủ đều phải đối mặt với một khó khăn chung, đó là phân bổ thế nào những nguồn lực hạn chế (như nhân lực, ngân sách, hạ tầng…) để đạt được hiệu suất cao hơn cho nền kinh tế. Do những đặc thù khác nhau về nhiều mặt, về quy mô nền kinh tế, về hạ tầng cơ sở, tài nguyên…mà không thể có câu trả lời chung cho tất cả các Chính phủ của các nước. Thêm vào đó, tốc độ phát triển rất nhanh của KH&CN làm cho vấn đề trở nên phức tạp hơn.
Trong bối cảnh như vậy, đánh giá sẽ giúp cho việc lựa chọn ra những ưu tiên và giúp Chính phủ giải quyết vấn đề phân bổ hiệu quả ngân sách và nguồn lực. Đánh giá phục vụ quản lý Lý do quan trọng thứ hai của đánh giá là nhu cầu quản lý. Các nhà quản lý chương trình KH&CN thường rất gần gũi với các dự án và hoạt động cụ thể của chương trình. Họ có thể liên hệ các thông tin đầu ra, đầu vào với các chi tiết nhỏ nhất của chương trình.
Họ cũng rất nỗ lực để đảm bảo việc triển khai thành công chương trình. Tuy vậy, họ thường có thể thiếu các thông tin dưới dạng các mẫu biểu cần thiết để mô tả và ghi lại các lợi ích mà các chương trình họ quản lý tạo ra, đặc biệt là vào giai đoạn giữa kỳ và giai đoạn về sau khi mà các tác động của tri thức hay của thị trường được ghi nhận. Những thông tin nhà quản lý chương trình cần phải biết: 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Liệu các hoạt động nghiên cứu đã được thực hiện đúng chưa? (ví dụ: nghiên cứu có đạt hiệu quả và chất lượng cao hay không?) - Liệu các nội dung R&D của chương trình đã tập trung vào đúng lĩnh vực nghiên cứu hay chưa? - Làm thế nào để tri thức được tạo ra từ các chương trình có thể được ứng dụng và đem lại nhiều lợi ích cho quốc gia? - Làm thế nào để các hoạt động do chương trình tạo ra góp phần nâng cao năng lực R&D của quốc gia? - Liệu các nỗ lực từ trước đã xứng đáng hay chưa và liệu các sáng kiến mới có xứng đáng hay không ? Việc có sẵn các thông tin này bất kể khi nào đều cần thiết và là điều kiện then chốt để đảm bảo sự thành công dài hạn của chương trình, đồng thời có thể trang bị cho những nhà quản lý chương trình các thông tin cần thiết để nâng cao hiệu quả của chương trình và có thể nêu lên một cách rõ ràng toàn bộ lợi ích từ các hoạt động R&D. Ngoài ra, dựa trên các đánh giá so sánh về hoàn cảnh hiện tại với mục tiêu ban đầu, cơ quan quản lý chương trình sẽ có những yêu cầu điều chỉnh cần thiết.
Do hoàn cảnh thực tế xung quanh đã thay đổi (đặc biệt khi phát triển KH&CN toàn cầu đang ở tốc độ nhanh và quá trình toàn cầu hóa tác động lên mọi lĩnh vực) thì có thể chương trình nên được chấm dứt sớm, hoặc thay đổi mục tiêu, hoặc thay đổi phương pháp thực hiện. Những người nộp thuế vào ngân sách có quyền được biết Chính phủ thu thuế của họ sử dụng như thế nào. Thông qua đánh giá, Chính phủ có thể giải thích việc chi tiêu đó cho họ. Việc đánh giá cũng chứng minh tính hiệu quả và sự minh bạch trong việc sử dụng ngân sách cho KH&CN, sẽ làm tăng sự đồng thuận của xã hội, nhận thức của cộng đồng về vai trò của Chính phủ trong hoạt động NCKH và phát triển công nghệ.
THỰC HIỆN ĐÁNH GIÁ CHƯƠNG TRÌNH KH&CN 1. Các dạng đánh giá chương trình KH&CN Đánh giá chương trình KH&CN được thực hiện theo 4 giai đoạn: 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com (1) Đánh giá đầu kỳ (hay đánh giá thẩm định – Ex-ante Evaluation): là đánh giá được tiến hành trước khi thực hiện chương trình. Giai đoạn này đánh giá tính khả thi và chất lượng thiết kế chương trình. (2) Đánh giá giữa kỳ (Mid-term Evaluation): là dạng đánh giá được tiến hành vào giữa thời gian thực hiện chương trình nhằm xem xét quá trình thực hiện từ khi bắt đầu và đề xuất các điều chỉnh cần thiết.
(3) Đánh giá cuối kỳ (đánh giá kết thúc – Terminal Evaluation): là đánh giá được thực hiện ngay sau kết thúc thực hiện chương trình, nhằm xem xét các kết quả đạt được và tổng kết toàn bộ quá trình thực hiện, rút ra các kinh nghiệm cần thiết làm cơ sở lập báo cáo kết thúc chương trình. (4) Đánh giá tác động (Impact Evaluation): là đánh giá được thực hiện vào một thời điểm thích hợp, kể từ khi đưa chương trình vào khai thác, sử dụng nhằm làm rõ hiệu quả, tính bền vững và tác động KT-XH của chương trình. Phương pháp đánh giá chương trình KH&CN Có nhiều phương pháp định tính và định lượng để đánh giá chương trình KH&CN. Phương pháp tổng hợp kết hợp cả định tính và định lượng được khai thác tốt nhất.
Việc lựa chọn phương pháp nào tuỳ thuộc vào đặc thù của từng chương trình. Tuy nhiên, khi thiết kế và tổ chức đánh giá các chương trình KH&CN điểm mấu chốt là làm thế nào để thoả mãn tốt nhất yêu cầu về đánh giá trong điều kiện hạn chế nguồn lực. Việc lựa chọn phương pháp đánh giá cần phải dựa trên mục tiêu, kinh phí và thời lượng tương ứng.