Tác động của chính sách tín dụng đến hộ nghèo của Ngân hàng Chính sách xã hội Việt Nam

Luận án tiến sĩ kinh tế phân tích tác động của chính sách tín dụng đến hộ nghèo của ngân hàng chính sách xã hội việt nam, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp

• Người hướng dẫn: Cao Thị Ý Nhi
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Tài Chính - Ngân Hàng
• Đề tài: Tác Động Của Chính Sách Tín Dụng Đến Hộ Nghèo
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM KẾT
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU CHUNG VỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Tổng quan nghiên cứu
• 1.3. Lý thuyết liên quan
• 1.4. Các nghiên cứu thực nghiệm
• 1.5. Khoảng trống nghiên cứu
• 1.6. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.7. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.8. Phạm vi và đối tượng nghiên cứu
• 1.9. Phương pháp nghiên cứu
• 1.10. Những đóng góp mới của luận án
• 1.11. Cấu trúc của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ TÁC ĐỘNG CỦA CHÍNH SÁCH TÍN DỤNG ĐẾN HỘ NGHÈO
• 2.1. Cơ sở lý thuyết về chính sách tín dụng đến hộ nghèo
• 2.2. Khái quát về hộ nghèo
• 2.3. Tiêu chí xác định kết quả giảm nghèo
• 2.4. Chính sách tín dụng đối với hộ nghèo
• 2.5. Tác động của chính sách tín dụng của ngân hàng chính sách đến hộ nghèo
• 2.6. Các mô hình nghiên cứu được sử dụng
• 2.7. Nhân tố ảnh hưởng đến tác động của CSTD do NHCSXH thực hiện đến hộ nghèo
• 2.8. Kinh nghiệm quốc tế về các chính sách tín dụng đối với hộ nghèo và bài học cho Việt Nam
• 2.8.1. Kinh nghiệm quốc tế
• 2.8.2. Bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG CHÍNH SÁCH TÍN DỤNG ĐẾN HỘ NGHÈO CỦA NGÂN HÀNG CHÍNH SÁCH XÃ HỘI VIỆT NAM
• 3.1. Tình hình hộ nghèo và chính sách tín dụng đến hộ nghèo do Ngân hàng chính sách xã hội Việt nam thực hiện
• 3.2. Tiêu chí đánh giá chuẩn nghèo tại Việt Nam
• 3.3. Tình hình hộ nghèo tại Việt Nam
• 3.4. Sự hình thành và phát triển của Ngân hàng Chính sách xã hội
• 3.5. Thực trạng chính sách tín dụng đối với hộ nghèo do ngân hàng chính sách xã hội thực hiện
• 3.5.1. Khái quát một số chính sách tín dụng do ngân hàng chính sách xã hội Việt Nam thực hiện
• 3.5.2. Thực trạng chính sách tín dụng đối với hộ nghèo do ngân hàng chính sách xã hội thực hiện
• 3.6. Kết quả về chính sách tín dụng đối với hộ nghèo của NHCSXH
• 4. CHƯƠNG 4: ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA CHÍNH SÁCH TÍN DỤNG ĐẾN THU NHẬP ĐỐI VỚI HỘ NGHÈO DO NGÂN HÀNG CHÍNH SÁCH XÃ HỘI VIỆT NAM THỰC HIỆN
• 4.1. Phương pháp nghiên cứu định tính và mô hình nghiên cứu
• 4.2. Phương pháp ước lượng trong mô hình
• 4.3. Phương pháp ước lượng số liệu mảng
• 4.4. Phương pháp ước lượng khác biệt trong khác biệt
• 4.5. Kết quả mô hình tác động của chính sách tín dụng đến thu nhập bình quân hộ nghèo
• 4.6. Số liệu và biến số
• 4.7. Phân tích và thảo luận kết quả của mô hình nghiên cứu
• 5. CHƯƠNG 5: MỘT SỐ GIẢI PHÁP VÀ KHUYẾN NGHỊ NHẰM HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH TÍN DỤNG ĐỐI VỚI HỘ NGHÈO DO NGÂN HÀNG CHÍNH SÁCH XÃ HỘI THỰC HIỆN TẠI VIỆT NAM
• 5.1. Định hướng của Chính phủ về giảm nghèo
• 5.2. Định hướng của Ngân hàng Chính sách xã hội về chính sách tín dụng đối với hộ nghèo
• 5.3. Các giải pháp nhằm hoàn thiện chính sách tín dụng đối với hộ nghèo do Ngân hàng Chính sách xã hội thực hiện
• 5.3.1. Đối với NHCSXH
• 5.3.2. Đối với các hộ
• 5.4. Hạn chế của đề tài và các hướng nghiên cứu tiếp theo
• DANH MỤC CÁC BÀI BÁO ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về tác động của chính sách tín dụng đến hộ nghèo

Chính sách tín dụng đóng vai trò quan trọng trong việc giảm nghèo tại Việt Nam. Các chương trình tín dụng ưu đãi từ Ngân hàng Chính sách xã hội (NHCSXH) đã giúp nhiều hộ nghèo tiếp cận nguồn vốn, từ đó cải thiện thu nhập và điều kiện sống. Nghiên cứu cho thấy rằng việc tiếp cận tín dụng không chỉ giúp hộ nghèo có thêm nguồn lực để đầu tư vào sản xuất mà còn tạo cơ hội cho họ tham gia vào các hoạt động kinh tế khác. Theo báo cáo của Tổng cục Thống kê, tỷ lệ hộ nghèo đã giảm đáng kể nhờ vào các chính sách này.

1.1. Khái quát về chính sách tín dụng tại Việt Nam

Chính sách tín dụng tại Việt Nam được thiết kế nhằm hỗ trợ hộ nghèo và các đối tượng yếu thế. NHCSXH cung cấp các khoản vay với lãi suất thấp, thời gian vay linh hoạt, giúp hộ nghèo có cơ hội phát triển kinh tế. Các chương trình này không chỉ tập trung vào việc cho vay mà còn bao gồm các dịch vụ tài chính khác như tiết kiệm và bảo hiểm.

1.2. Tác động tích cực của chính sách tín dụng đến hộ nghèo

Nghiên cứu cho thấy rằng chính sách tín dụng đã giúp nhiều hộ nghèo cải thiện thu nhập và điều kiện sống. Việc tiếp cận vốn vay đã tạo điều kiện cho họ đầu tư vào sản xuất, mở rộng kinh doanh và nâng cao chất lượng cuộc sống. Theo số liệu từ NHCSXH, hàng triệu hộ gia đình đã thoát nghèo nhờ vào các khoản vay này.

II. Vấn đề và thách thức trong chính sách tín dụng đối với hộ nghèo

Mặc dù chính sách tín dụng đã mang lại nhiều lợi ích, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc thực hiện. Một trong những vấn đề lớn là khả năng tiếp cận tín dụng của hộ nghèo còn hạn chế. Nhiều hộ gia đình không đủ điều kiện vay vốn do thiếu tài sản đảm bảo hoặc không có lịch sử tín dụng. Điều này dẫn đến việc họ phải phụ thuộc vào các nguồn tín dụng phi chính thức, gây ra nhiều rủi ro.

2.1. Khó khăn trong việc tiếp cận tín dụng

Nhiều hộ nghèo gặp khó khăn trong việc tiếp cận tín dụng do thiếu tài sản đảm bảo. Điều này khiến họ không thể vay vốn từ NHCSXH, dẫn đến việc phải tìm kiếm các nguồn tín dụng khác, thường là với lãi suất cao và điều kiện khắt khe hơn.

2.2. Tác động của tín dụng phi chính thức đến hộ nghèo

Tín dụng phi chính thức thường có lãi suất cao và điều kiện vay khắt khe, gây áp lực tài chính lớn cho hộ nghèo. Nhiều hộ gia đình rơi vào vòng luẩn quẩn nợ nần, làm cho tình trạng nghèo đói trở nên trầm trọng hơn.

III. Phương pháp cải thiện chính sách tín dụng cho hộ nghèo

Để nâng cao hiệu quả của chính sách tín dụng đối với hộ nghèo, cần có những cải cách và điều chỉnh phù hợp. Việc tăng cường giáo dục tài chính cho hộ nghèo sẽ giúp họ hiểu rõ hơn về các sản phẩm tín dụng và cách quản lý tài chính cá nhân. Đồng thời, cần phát triển các mô hình cho vay linh hoạt hơn để đáp ứng nhu cầu đa dạng của hộ nghèo.

3.1. Tăng cường giáo dục tài chính cho hộ nghèo

Giáo dục tài chính giúp hộ nghèo hiểu rõ hơn về các sản phẩm tín dụng và cách quản lý tài chính. Các chương trình đào tạo cần được triển khai rộng rãi để nâng cao nhận thức và kỹ năng tài chính cho hộ nghèo.

3.2. Phát triển mô hình cho vay linh hoạt

Cần phát triển các mô hình cho vay linh hoạt hơn, phù hợp với nhu cầu và khả năng của hộ nghèo. Việc này có thể bao gồm các khoản vay nhỏ, thời gian vay ngắn hơn và lãi suất ưu đãi hơn.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về chính sách tín dụng

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng chính sách tín dụng có tác động tích cực đến thu nhập của hộ nghèo. Các chương trình cho vay từ NHCSXH đã giúp hàng triệu hộ gia đình cải thiện đời sống và thoát nghèo. Tuy nhiên, cần có những đánh giá cụ thể hơn về tác động của từng cấu phần trong chính sách tín dụng để tối ưu hóa hiệu quả.

4.1. Kết quả thực tiễn từ các chương trình tín dụng

Các chương trình tín dụng đã giúp hàng triệu hộ nghèo cải thiện thu nhập và điều kiện sống. Nghiên cứu cho thấy rằng việc tiếp cận tín dụng đã tạo ra những thay đổi tích cực trong đời sống của hộ nghèo.

4.2. Đánh giá tác động của từng cấu phần trong chính sách

Cần có những đánh giá cụ thể về tác động của từng cấu phần trong chính sách tín dụng. Việc này sẽ giúp xác định những yếu tố nào là quan trọng nhất trong việc hỗ trợ hộ nghèo và từ đó điều chỉnh chính sách cho phù hợp.

V. Kết luận và tương lai của chính sách tín dụng đối với hộ nghèo

Chính sách tín dụng đã chứng minh được vai trò quan trọng trong việc giảm nghèo tại Việt Nam. Tuy nhiên, để đạt được hiệu quả cao hơn, cần có những cải cách và điều chỉnh phù hợp. Tương lai của chính sách tín dụng cần tập trung vào việc nâng cao khả năng tiếp cận tín dụng cho hộ nghèo và phát triển các sản phẩm tài chính phù hợp.

5.1. Tầm quan trọng của chính sách tín dụng trong giảm nghèo

Chính sách tín dụng đóng vai trò quan trọng trong việc giảm nghèo. Việc tiếp cận tín dụng giúp hộ nghèo có thêm nguồn lực để đầu tư vào sản xuất và cải thiện đời sống.

5.2. Định hướng tương lai cho chính sách tín dụng

Tương lai của chính sách tín dụng cần tập trung vào việc nâng cao khả năng tiếp cận tín dụng cho hộ nghèo. Cần phát triển các sản phẩm tài chính phù hợp với nhu cầu và khả năng của hộ nghèo.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội tại các quốc gia đang chuyển đổi luôn đặt trọng tâm vào công tác xóa đói giảm nghèo và đảm bảo an sinh xã hội bền vững. Tại Việt Nam, công cuộc giảm nghèo đã đạt được những thành tựu mang tính bước ngoặt khi "tỷ lệ nghèo sẽ giảm từ 3,75% (năm 2019) xuống dưới 3%, bình quân giảm 1 - 1,5%/năm trong giai đoạn 2016 - 2020; tỷ lệ nghèo tại huyện nghèo giảm trên 4% so với năm 2019" (Chính phủ, 2019a). Tuy nhiên, tốc độ giảm nghèo đang có xu hướng chậm lại rõ rệt (Finn, 2018; UNU-WIDER, 2017), trong đó phần lớn hộ nghèo còn lại tập trung chủ yếu tại các vùng sâu, vùng xa, đồng bào dân tộc thiểu số với tính chất nghèo đa chiều phức tạp. Trong hệ thống các công cụ chính sách, tín dụng chính sách xã hội thông qua Ngân hàng Chính sách xã hội (NHCSXH) giữ vai trò then chốt khi cung ứng nguồn lực tài chính vi mô chiếm hơn 70% thị phần tín dụng ưu đãi (Đào Lan Phương & Lê Thanh Tâm, 2017).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng yếu xuất phát từ sự thiếu vắng các bằng chứng thực nghiệm phân rã vi mô về tác động của từng cấu phần chính sách tín dụng (quy mô vốn vay, lãi suất, thời hạn, mục đích sử dụng vốn) đến thu nhập hộ gia đình trong môi trường thể chế đặc thù của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Đa phần các công trình quốc tế tập trung vào các quốc gia Hồi giáo (Johnston Jr & Morduch, 2008; Khandker, 2005) vốn áp dụng nguyên lý tài chính phi lãi suất, hoặc các mô hình tài chính vi mô thương mại hóa thuần túy (Armendáriz & Morduch, 2010). Tại Việt Nam, các nghiên cứu trước đây còn tồn tại nhiều mâu thuẫn: trong khi Trần Thị Giang và cộng sự (2015) ghi nhận tín dụng làm gia tăng đáng kể thu nhập hộ nghèo thì Phan Thị Nữ (2010) lại chỉ tìm thấy tác động cải thiện chi tiêu đời sống mà chưa chứng minh được tác động gia tăng thu nhập trực tiếp.

Luận án xác lập 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions) và hệ thống giả thuyết tương ứng:

• Câu hỏi 1 (Q1): Chính sách tín dụng của NHCSXH có tác động thực sự đến việc gia tăng thu nhập bình quân đầu người của hộ nghèo hay không? (Giả thuyết H1: Tham gia vay vốn tín dụng chính sách tác động tích cực có ý nghĩa thống kê đến thu nhập bình quân của hộ nghèo).
• Câu hỏi 2 (Q2): Những nhân tố cấu phần chính sách (quy mô vốn, lãi suất, kỳ hạn, mục đích vay) và nhân tố phi nhân khẩu học nào chi phối mức độ tác động của chính sách tín dụng? (Giả thuyết H2: Quy mô vốn vay và mục đích vay vốn phục vụ sản xuất kinh doanh có tác động thuận chiều mạnh nhất đến thu nhập).
• Câu hỏi 3 (Q3): Xét trên phương diện động thái thời gian (2014 - 2020), hiệu lực can thiệp của chính sách tín dụng đối với sự phân hóa giữa nhóm hộ vay và không vay thay đổi như thế nào? (Giả thuyết H3: Tác động biên của tín dụng chính sách duy trì tính vượt trội nhưng có xu hướng giảm dần qua thời gian).
• Câu hỏi 4 (Q4): Khung giải pháp và mô hình điều phối thể chế nào cần được thiết lập nhằm nâng cao hiệu quả phân bổ vốn và tối ưu hóa năng lực thoát nghèo bền vững?

Khung lý thuyết nền tảng (Theoretical Framework) tích hợp đa tầng giữa: Lý thuyết vốn con người (Schultz, 1961; Lucas, 1988; Rebelo, 1991), Kinh tế học thể chế mới (North, 1990; Williamson, 1985), Lý thuyết thất bại điều phối (Todaro & Smith, 2014) và Khung sinh kế bền vững.

Đóng góp đột phá được lượng hóa rõ nét qua kết quả nghiên cứu: "TNBQ đầu người của hộ có vay vốn từ NHCSXH Việt Nam cao hơn 8,9% so với hộ vay từ các nguồn khác" trong giai đoạn 2014 - 2020. Nghiên cứu thực hiện trên quy mô không gian gồm 12 tỉnh đại diện cho các vùng sinh thái kinh tế đặc trưng (Lào Cai, Lai Châu, Điện Biên, Phú Thọ, Hà Tây cũ, Nghệ An, Đắk Lắk, Đắk Nông, Quảng Nam, Khánh Hòa, Lâm Đồng, Long An), sử dụng chuỗi dữ liệu mảng điều tra tiếp cận nguồn lực nông thôn (VARHS) các năm 2014, 2016, 2018 và 2020.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về tài chính vi mô và tín dụng chính sách phản ánh ba dòng lý thuyết chủ đạo:

Dòng nghiên cứu lý thuyết vốn con người (Human Capital Theory) khởi xướng bởi Schultz (1961), Lucas (1988), Becker (1993) và Mankiw và cộng sự (1992) khẳng định việc đầu tư tài chính vào giáo dục, đào tạo nghề và nâng cao thể lực giúp người nghèo phá vỡ vòng luẩn quẩn đói nghèo (poverty trap). Khi bị giới hạn tiếp cận vốn, các hộ nghèo không thể đầu tư vào công nghệ sản xuất hay giáo dục (Ledgerwood, 1998; Morduch, 1999). Dù vậy, một số phát hiện ngược dòng như Thái Phúc Thành (2014) chỉ ra rằng việc tích lũy trình độ chuyên môn thuần túy tại khu vực nông thôn chưa chắc chuyển hóa thành tăng trưởng thu nhập nếu thiếu sự hỗ trợ của vốn vật chất.

Dòng nghiên cứu kinh tế học thể chế và can thiệp nhà nước (Institutional Economics & State Intervention) dẫn dắt bởi North (1990) và Williamson (1985) lập luận rằng thị trường tài chính tự do luôn thất bại trong việc cấp vốn cho người nghèo do tình trạng bất cân xứng thông tin, rủi ro đạo đức và sự thiếu hụt tài sản bảo đảm truyền thống (Zeller & Meyer, 2002; Bateman, 2010). Do đó, sự can thiệp của Nhà nước thông qua các ngân hàng chính sách hoặc định chế tài chính vi mô công lập là tất yếu để tái phân phối nguồn lực (Lê Thanh Tâm, 2015; Khúc Thế Anh và cộng sự, 2020).

Dòng nghiên cứu về thất bại điều phối và phát triển phụ thuộc (Coordination Failure & Dependency Theory) do Todaro & Smith (2014) và Moses (2012) phát triển cảnh báo tình trạng bao cấp tín dụng kéo dài có thể dẫn đến hiện tượng ỷ lại, sử dụng sai mục đích (vay ké, vay tiêu dùng) hoặc hiện tượng chệch mục tiêu sứ mệnh xã hội (mission drift) (Armendáriz & Morduch, 2010; Bateman, 2010).

Tranh luận học thuật quốc tế ghi nhận hai quan điểm đối nghịch rõ rệt:

• Quan điểm ủng hộ cơ chế thị trường và lãi suất cao (Financial Systems Approach): Morduch (2000), Johnston Jr & Morduch (2008) cho rằng các tổ chức tài chính vi mô cần định giá lãi suất tiệm cận thị trường để tự trang trải chi phí vận hành và sàng lọc người vay hiệu quả, tránh phụ thuộc vào trợ cấp chính phủ.
• Quan điểm tài chính vì mục tiêu xã hội (Poverty Lending Approach): Lê Thanh Tâm (2013, 2015), Khandker (2005) khẳng định tín dụng ưu đãi lãi suất thấp kết hợp bảo lãnh nhóm xã hội là công cụ duy nhất giải cứu nhóm hộ nghèo cùng cực khỏi bẫy tín dụng đen phi chính thức.

So sánh với các mô hình quốc tế:

1. Indonesia (Bank Rakyat Indonesia - BRI): BRI áp dụng mô hình cho vay vi mô thương mại với các khoản vay từ $3 đến $5.000, kỳ hạn 1 - 36 tháng, bắt buộc có tài sản thế chấp linh hoạt và lãi suất thị trường để bảo đảm tính bền vững tài chính tự thân (Nguyễn Văn Chiến, 2013).
2. Thái Lan (Bank for Agriculture and Agricultural Cooperatives - BAAC): Cho vay hộ nông dân tối đa $2.400 thông qua bảo lãnh tín chấp của nhóm nông dân, áp dụng mức lãi suất ưu đãi thấp hơn lãi suất thương mại từ 1 - 3%/năm kết hợp dịch vụ tư vấn kỹ thuật nông nghiệp chặt chẽ.

Vị trí của luận án được định vị tại giao điểm giải quyết tranh luận giữa việc duy trì tín dụng ưu đãi nhà nước và tính bền vững kinh tế của hộ vay trong bối cảnh văn hóa Á Đông, nơi các thiết chế cộng đồng (Tổ Tiết kiệm và Vay vốn) đóng vai trò thay thế tài sản thế chấp truyền thống.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Vốn con người của Schultz (1961) và Lucas (1988) bằng cách chứng minh rằng tín dụng chính sách đóng vai trò là "chất xúc tác đòn bẩy" kích hoạt năng lực sinh kế của vốn con người trong khu vực nông thôn nghèo. Việc cung ứng vốn ưu đãi không chỉ trực tiếp giải quyết sự thiếu hụt vốn vật chất mà còn gián tiếp tạo điều kiện để các hộ tái đầu tư vào tri thức sản xuất và bảo trợ y tế, giáo dục.

Bên cạnh đó, nghiên cứu bổ sung vào Lý thuyết Kinh tế học Thể chế của North (1990) luận điểm về "thiết chế trung gian kép". Mô hình NHCSXH Việt Nam kết hợp giữa sự điều tiết vĩ mô của Nhà nước với mạng lưới tổ chức chính trị - xã hội tại cơ sở (Hội Nông dân, Hội Phụ nữ, Hội Cựu chiến binh, Đoàn Thanh niên) thông qua Tổ Tiết kiệm và Vay vốn (Tổ TK&VV). Thiết chế này triệt tiêu tình trạng bất cân xứng thông tin, giảm thiểu chi phí giao dịch và thay thế hoàn hảo cho yêu cầu tài sản bảo đảm truyền thống.

Mô hình lý thuyết đề xuất xác lập mối quan hệ hàm số: $$Y_{it} = f(Credit_Policy_{it}, Human_Capital_{it}, Household_Endowments_{it}, Regional_Context_{it})$$

Hệ thống giả thuyết được kiểm định bao gồm:

• H1: Khoản vay tín dụng chính sách từ NHCSXH tạo ra mức chênh lệch tăng trưởng thu nhập dương có ý nghĩa thống kê so với các nguồn tín dụng khác.
• H2a: Quy mô vốn vay có quan hệ tỷ lệ thuận tuyến tính với mức gia tăng thu nhập bình quân đầu người.
• H2b: Mục đích vay vốn phục vụ nông nghiệp và sản xuất kinh doanh đem lại hiệu quả tăng thu nhập cao hơn mục đích chi tiêu tiêu dùng.
• H3: Các rào cản nhân khẩu học (tỷ lệ phụ thuộc cao, chủ hộ nữ, dân tộc thiểu số) tạo ra tác động biên làm suy giảm hiệu quả chuyển hóa vốn tín dụng thành thu nhập.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp chặt chẽ ba trục lý thuyết: Lý thuyết Vốn con người, Lý thuyết Thể chế và Lý thuyết Thất bại điều phối. Tiếp cận phân tích đa chiều phân tách rõ tác động của các nhân tố chính sách nội tại của ngân hàng (Policy-level determinants) và các nhân tố thuộc về năng lực tiếp nhận của hộ gia đình (Household-level determinants).

Điều kiện biên (Boundary Conditions) của khung nghiên cứu được xác định rõ: áp dụng cho các hộ nghèo đáp ứng chuẩn nghèo quốc gia theo thu nhập và chuẩn nghèo tiếp cận đa chiều (giai đoạn 2014 - 2020 theo Quyết định 59/2015/QĐ-TTg), cư trú tại khu vực nông thôn của 12 tỉnh nghiên cứu và tham gia các chương trình tín dụng xã hội có hoàn trả.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng trên lập trường nhận thức luận thực chứng hậu kỳ (Post-positivism) kết hợp Chủ nghĩa hiện thực phản biện (Critical Realism). Nghiên cứu thừa nhận sự tồn tại khách quan của các quy luật kinh tế lượng nhưng đồng thời phân tích sâu các cơ chế thể chế phi chính thức định hình hành vi sử dụng vốn của hộ nghèo.

Thiết kế nghiên cứu phối hợp đa phương pháp (Mixed Methods):

1. Nghiên cứu định lượng (Quantitative Analysis): Đóng vai trò xương sống, sử dụng dữ liệu mảng lớn để kiểm định các giả thuyết và lượng hóa chính xác quy mô tác động.
2. Nghiên cứu định tính (Qualitative In-depth Interviews): Phỏng vấn sâu lãnh đạo, cán bộ tín dụng NHCSXH chi nhánh cấp tỉnh/huyện và các chuyên gia kinh tế nông nghiệp nhằm giải mã cơ chế vận hành của dòng vốn, hiện tượng sử dụng vốn sai mục đích và tâm lý ỷ lại trong thực tiễn giảm nghèo.

Thiết kế đa tầng (Multi-level design) được cấu trúc qua 3 cấp độ: Cấp vĩ mô (Chính sách tín dụng quốc gia), Cấp trung gian (Chi nhánh NHCSXH và các tổ chức nhận ủy thác cấp xã), Cấp vi mô (Hộ gia đình nghèo vay vốn).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Dữ liệu sơ cấp và thứ cấp được thu thập và đối chiếu chéo (Triangulation) thông qua:

• Bộ dữ liệu Điều tra tiếp cận nguồn lực hộ gia đình nông thôn Việt Nam (VARHS) liên tục qua 4 kỳ khảo sát năm chẵn: 2014, 2016, 2018 và 2020 trên địa bàn 12 tỉnh.
• Dữ liệu Khảo sát mức sống dân cư Việt Nam (VHLSS) từ Tổng cục Thống kê và báo cáo thường niên giai đoạn 2011 - 2020 của NHCSXH Việt Nam.

Tiêu chí chọn mẫu (Sampling Criteria): Lọc toàn bộ các quan sát thuộc diện hộ nghèo theo đúng quy định của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (2019). Các quan sát không nghèo hoặc thiếu hụt thông tin quan trọng bị loại bỏ nghiêm ngặt nhằm tránh hiện tượng chệch chọn mẫu (selection bias).

Độ tin cậy và giá trị khoa học (Validity & Reliability) được kiểm soát thông qua:

• Kiểm định nội sinh (Endogeneity): Xử lý hiện tượng biến nội sinh phát sinh do biến không quan sát được (unobserved heterogeneity) như động lực làm giàu, kỹ năng quản lý tự nhiên của chủ hộ.
• Tính giá trị cấu trúc (Construct Validity): Sử dụng các chỉ tiêu chuẩn hóa về thu nhập thực tế, chuẩn nghèo tuyệt đối và đa chiều được Chính phủ ban hành qua các thời kỳ.

Data và phân tích

Phân tích kinh tế lượng chuyên sâu ứng dụng kỹ thuật mô hình Số liệu mảng (Panel Data Analysis) kết hợp Phương pháp Khác biệt trong Khác biệt (Difference-in-Differences - DID) trên phần mềm chuyên dụng Stata và SPSS 22.0.

Mô hình DID kết hợp OLS đa biến ước lượng tác động can thiệp của chính sách: $$Y_{it} = \beta_0 + \beta_1 D_i + \beta_2 T_t + \beta_3 (D_i \times T_t) + \sum_{k=1}^{m} \gamma_k Z_{kit} + \varepsilon_{it}$$

Trong đó:

• $Y_{it}$: Thu nhập bình quân đầu người của hộ $i$ tại thời điểm $t$.
• $D_i$: Biến giả nhóm tham gia ($D=1$: hộ vay vốn NHCSXH; $D=0$: hộ nhóm đối chứng vay nguồn khác hoặc không vay).
• $T_t$: Biến giả thời gian ($T=0$: trước chính sách/đầu kỳ; $T=1$: sau chính sách/cuối kỳ).
• $D_i \times T_t$: Biến tương tác bắt trọn hiệu ứng thuần túy của chính sách tín dụng (DID estimator).
• $Z_{kit}$: Vector các biến kiểm soát vi mô: tuổi chủ hộ, giới tính, dân tộc, trình độ học vấn, tỷ lệ phụ thuộc, quy mô đất đai, diện tích nhà ở, việc làm phi nông nghiệp, đặc điểm địa lý vùng miền.
• $\varepsilon_{it}$: Sai số ngẫu nhiên mô hình.

Các kiểm định tính vững (Robustness Checks) bao gồm: So sánh mô hình gộp OLS (Pooled OLS), Mô hình tác động cố định (Fixed Effects Model - FEM), Mô hình tác động ngẫu nhiên (Random Effects Model - REM) và ước lượng Bình phương bé nhất tổng quát (GLS) để hiệu chỉnh hiện tượng phương sai thay đổi (Heteroskedasticity) và tự tương quan (Autocorrelation).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phát hiện 1: Tác động gia tăng thu nhập rõ rệt của tín dụng chính sách. Kết quả ước lượng khẳng định hộ nghèo tiếp cận nguồn vốn tín dụng ưu đãi từ NHCSXH có thu nhập bình quân đầu người cao hơn 8,9% so với nhóm hộ đối chứng không tiếp cận hoặc vay từ các nguồn tín dụng thương mại/phi chính thức ($p < 0,05$). Kết quả này củng cố phát hiện trước đây của Trần Thị Giang và cộng sự (2015) về việc tín dụng chính thức giúp "tăng TN của người nghèo HGĐ đến 103 ngàn đồng / người / tháng, tương đương với khoảng 30,1% so với TN trung bình của HGĐ", đồng thời giải quyết triệt để nghi vấn chưa tìm thấy tác động của Phan Thị Nữ (2010).

Phát hiện 2: Quy mô vốn vay và mục đích vay là hai biến số quyết định. Trong số các cấu phần chính sách, quy mô vốn vay (QMVV) và mục đích vay vốn có ý nghĩa thống kê quyết định đối với thu nhập hộ nghèo. Ngược lại, mức chênh lệch lãi suất và thời hạn cho vay không tạo ra sự phân hóa quá lớn giữa các nhóm hộ do đặc tính bao cấp đồng đều của Nhà nước. Vốn vay phục vụ mở rộng tư liệu sản xuất nông nghiệp, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, chăn nuôi tạo ra giá trị gia tăng thực tế cao hơn đáng kể so với vốn vay tiêu dùng.

Phát hiện 3: Tác động biên có xu hướng giảm dần trong giai đoạn 2014 - 2020. Mặc dù hiệu lực tổng thể là dương, hiệu quả biên của chính sách tín dụng đối với việc cải thiện thu nhập có dấu hiệu chậm lại. Nguyên nhân cốt lõi do sự chuyển dịch từ chuẩn nghèo đơn chiều (dựa trên thu nhập 700.000 - 900.000 đồng/người/tháng) sang chuẩn nghèo đa chiều (Quyết định 59/2015/QĐ-TTg). Nhóm hộ nghèo kinh niên còn lại thiếu hụt trầm trọng các dịch vụ xã hội cơ bản (y tế, giáo dục, nước sạch, thông tin), khiến nguồn vốn đơn lẻ khó phát huy tối đa công năng nếu không có giải pháp hỗ trợ đồng bộ.

Phát hiện 4: Vai trò mang tính cấu trúc của các biến nhân khẩu và sinh kế.

• Trình độ học vấn và việc làm phi nông nghiệp: Tác động thuận chiều mạnh mẽ đến thu nhập; hộ có nguồn thu phi nông nghiệp đạt mức sống cao hơn hẳn hộ thuần nông.
• Tỷ lệ phụ thuộc: Có mối tương quan âm có ý nghĩa thống kê; việc gia tăng một người phụ thuộc trên một lao động làm giảm trực tiếp thu nhập thực tế và khả năng tích lũy của hộ.
• Yếu tố giới tính: Hộ có chủ hộ là nam giới có thu nhập bình quân đầu người cao hơn hộ có chủ hộ là nữ, phản ánh những rào cản vô hình về gánh nặng chăm sóc gia đình và tiếp cận thị trường đầu ra.

Implications đa chiều

Ý nghĩa lý thuyết (Theoretical Advances)

Nghiên cứu cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc xác nhận tính hợp lệ của trường phái can thiệp Nhà nước trong tài chính phát triển tại các nền kinh tế chuyển đổi. Công trình chứng minh rằng mô hình ngân hàng chính sách công lập hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận, kết hợp ủy thác mạng lưới đoàn thể chính trị - xã hội, hoàn toàn có thể khắc phục được thất bại thị trường mà không làm bùng phát nợ xấu hay tổn hại kỷ luật tín dụng.

Đổi mới phương pháp luận (Methodological Innovations)

Thiết lập quy trình đánh giá chính sách chuẩn mực dựa trên sự kết hợp giữa mô hình DID và chuỗi dữ liệu bảng điều tra nguồn lực hộ gia đình (VARHS). Quy trình này cung cấp công cụ loại bỏ triệt để các yếu tố nhiễu thời gian và thiên lệch lựa chọn nội sinh cho các nghiên cứu đánh giá chính sách công tiếp theo.

Khuyến nghị thực tiễn và chính sách (Policy & Practical Recommendations)

1. Đối với Ngân hàng Chính sách xã hội:
   • Tái cấu trúc quy mô hạn mức tín dụng: Chấm dứt cơ chế bình quân "cào bằng" theo định mức cũ. Cần nâng hạn mức cho vay linh hoạt theo từng chu kỳ sinh học của cây trồng, vật nuôi và quy mô kinh doanh thực tế của hộ.
   • Phát triển sản phẩm tín dụng phi nông nghiệp: Thiết kế gói tín dụng ưu đãi chuyên biệt tài trợ đào tạo nghề, khởi nghiệp tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ nông thôn nhằm hỗ trợ chuyển dịch cơ cấu lao động.
   • Hiện đại hóa quản trị và chấm điểm tín dụng xã hội: Ứng dụng công nghệ số và hệ thống thông tin quản lý vi mô để theo dõi dòng tiền giải ngân, kiểm soát việc sử dụng vốn đúng mục đích mà không gia tăng chi phí giao dịch cho người nghèo.
2. Đối với Chính phủ và các Bộ ngành (Bộ LĐ-TB&XH, Bộ NN&PTNT, Ủy ban Dân tộc):
   • Tích hợp chính sách đa chiều: Lồng ghép chặt chẽ chương trình cho vay ưu đãi của NHCSXH với các chương trình mục tiêu quốc gia về Xây dựng Nông thôn mới và Phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (Chương trình 135).
   • Gắn kết tín dụng với khuyến nông - khuyến lâm: Quy định bắt buộc việc giải ngân các khoản vay sản xuất quy mô lớn phải đi kèm chứng chỉ tập huấn kỹ thuật chuyển giao công nghệ nông nghiệp và cam kết bao tiêu sản phẩm từ chính quyền địa phương.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

• Phạm vi định chế: Luận án tập trung toàn diện vào NHCSXH mà chưa bao quát được toàn bộ mạng lưới tài chính vi mô phi chính thức, Quỹ tín dụng nhân dân và các tổ chức tài chính vi mô bán chính thức khác đang cùng hoạt động trên địa bàn.
• Nguồn dữ liệu: Khai thác chủ yếu bộ dữ liệu VARHS tại 12 tỉnh trọng điểm. Mặc dù có tính đại diện vùng cao, nhưng việc chưa thể ghép nối hoàn toàn ở cấp độ vi mô giữa VARHS và VHLSS tạo ra những khoảng cách nhất định trong việc khái quát hóa toàn bộ 63 tỉnh, thành phố.
• Dữ liệu kinh tế phi chính thức: Bộ dữ liệu thứ cấp chưa lượng hóa đầy đủ các dòng thu nhập phi tiền tệ, đặc biệt là giá trị quy đổi của tập quán "đổi công" truyền thống tại các vùng dân tộc thiểu số nghèo (Khúc Thế Anh, 2020).

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Mở rộng đánh giá tác động của tín dụng chính sách đối với các chiều thiếu hụt phi thu nhập cụ thể (tiếp cận y tế, chất lượng nhà ở, nước sạch và chuyển đổi số nông thôn).
2. Phát triển mô hình kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics) nhằm phân tích hiệu ứng lan tỏa (spillover effects) của dòng vốn chính sách giữa các địa phương lân cận.
3. Nghiên cứu vai trò của công nghệ tài chính (Fintech) và ngân hàng di động (Mobile Banking) trong việc hạ thấp chi phí giao dịch cho người nghèo tại các địa bàn đặc biệt khó khăn.

Tác động và ảnh hưởng

Academic Impact

Luận án cung cấp cơ sở dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác và luận cứ khoa học có giá trị trích dẫn cao cho các công trình nghiên cứu về kinh tế phát triển, tài chính vi mô và kinh tế học nông nghiệp tại khu vực Đông Nam Á. Phương pháp luận DID trên dữ liệu VARHS đóng vai trò tài liệu tham khảo mẫu mực cho các học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng.

Policy & Societal Influence

Các kết quả định lượng về chênh lệch thu nhập 8,9% và vai trò của quy mô vốn cung cấp luận cứ trực tiếp giúp Ban điều hành NHCSXH Việt Nam, Ngân hàng Nhà nước và Bộ Tài chính xây dựng chiến lược phát triển NHCSXH giai đoạn 2021 - 2030. Đề xuất hoàn thiện quy trình cho vay ủy thác góp phần trực tiếp nâng cao hiệu quả phân bổ ngân sách nhà nước, bảo đảm tính bền vững cho mục tiêu thiên niên kỷ về giảm nghèo đa chiều tại Việt Nam.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Đại học: Tiếp cận khung phân tích lý thuyết tích hợp và quy trình xử lý dữ liệu bảng (Panel Data) chuyên sâu để giải quyết bài toán biến nội sinh trong đánh giá chính sách kinh tế.
• Nhà hoạch định chính sách (Quốc hội, Chính phủ, NHNN, Bộ LĐ-TB&XH): Sở hữu bằng chứng định lượng độc lập để điều chỉnh định mức vay, cơ chế bù lãi suất và tích hợp các cấu phần an sinh xã hội.
• Lãnh đạo và Cán bộ Tín dụng NHCSXH: Nắm bắt các điểm nghẽn thực tế tại cấp cơ sở để tái cấu trúc quy trình bình xét vay vốn tại Tổ TK&VV, hạn chế tình trạng ỷ lại và nâng cao tỷ lệ thu hồi nợ.
• Cộng đồng hộ nghèo và cận nghèo nông thôn: Hưởng lợi gián tiếp từ việc cải thiện môi trường chính sách, tiếp cận hạn mức vốn vay lớn hơn, sát thực tế sản xuất và được hỗ trợ kỹ thuật đồng bộ để thoát nghèo bền vững.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Luận án mở rộng Lý thuyết Kinh tế học Thể chế (North, 1990) và Lý thuyết Vốn con người (Schultz, 1961) bằng cách xác lập mô hình "Thể chế ủy thác kép" đặc thù của Việt Nam. Nghiên cứu chứng minh rằng sự kết hợp giữa nguồn lực tài chính nhà nước với vốn xã hội (social capital) của các tổ chức đoàn thể cơ sở tạo ra cơ chế giám sát hoàn hảo, giải quyết triệt để thất bại thị trường do bất cân xứng thông tin mà không cần tài sản thế chấp truyền thống.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam? Trả lời: So với các nghiên cứu sử dụng dữ liệu cắt ngang (Cross-sectional) hoặc mô hình Logit/Probit đơn giản (Nguyễn Thanh Hùng và cộng sự, 2015), luận án ứng dụng mô hình Khác biệt trong Khác biệt (DID) trên chuỗi dữ liệu mảng dọc 4 kỳ liên tiếp (2014, 2016, 2018, 2020) từ bộ dữ liệu VARHS tại 12 tỉnh. Phương pháp này triệt tiêu hoàn toàn các biến không quan sát được cố định theo thời gian và giải quyết dứt điểm hiện tượng biến nội sinh (endogeneity).

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì? Trả lời: Phát hiện bất ngờ là yếu tố chênh lệch lãi suất ưu đãi và kỳ hạn cho vay không có ý nghĩa phân hóa rõ rệt đến mức tăng thu nhập, trong khi quy mô vốn vay giải ngân thực tế mới là nhân tố quyết định. Điều này chỉ ra rằng người nghèo quan tâm đến tính sẵn có và mức độ đủ của lượng vốn để đáp ứng chu kỳ kinh doanh hơn là sự chênh lệch một vài phần trăm lãi suất trợ cấp.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (Replication Protocol) không? Trả lời: Luận án minh bạch toàn bộ quy trình làm sạch dữ liệu từ nguồn VARHS, định nghĩa chi tiết các biến kinh tế lượng, bảng thống kê mô tả, ma trận tương quan và câu lệnh ước lượng hồi quy mô hình mảng (OLS, FEM, REM, GLS, DID) trên phần mềm Stata/SPSS, đảm bảo khả năng tái lập kiểm chứng 100%.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao? Trả lời: Định hướng trọng tâm vào việc đánh giá tác động của tín dụng chính sách đối với quá trình thích ứng biến đổi khí hậu của nông hộ vùng Đồng bằng sông Cửu Long và Tây Nguyên, nghiên cứu sự chuyển dịch sinh kế trong kỷ nguyên kinh tế số và đánh giá tính bền vững tài chính của NHCSXH khi Việt Nam trở thành quốc gia thu nhập trung bình cao.

Kết luận

Tổng kết toàn diện công trình nghiên cứu khẳng định sáu đóng góp trọng yếu:

1. Minh chứng thực nghiệm vững chắc: Xác nhận việc vay vốn NHCSXH giúp hộ nghèo gia tăng thu nhập bình quân đầu người cao hơn 8,9% so với nhóm đối chứng trong giai đoạn 2014 - 2020.
2. Nhận diện nhân tố then chốt: Khẳng định quy mô khoản vay và mục đích vay sản xuất kinh doanh là động lực chính thúc đẩy tăng trưởng thu nhập, vượt trội hơn tác động của chênh lệch lãi suất.
3. Phát hiện quy luật giảm biên: Chỉ ra hiệu quả biên của chính sách tín dụng đơn lẻ đang chậm lại trước yêu cầu giải quyết nghèo đa chiều phức hợp.
4. Chuẩn hóa phương pháp luận: Ứng dụng thành công mô hình DID kết hợp chuỗi dữ liệu mảng VARHS đa kỳ để đánh giá chính sách công chuẩn xác.
5. Đề xuất khung giải pháp đồng bộ: Kiến nghị chuyển đổi từ hạn mức tín dụng cào bằng sang cấp vốn linh hoạt theo chuỗi giá trị và gắn kết đào tạo nghề, chuyển giao kỹ thuật.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu mới: Đặt nền móng cho các nghiên cứu tiếp theo về tài chính số vi mô, giảm nghèo đa chiều và an sinh xã hội bền vững trong bối cảnh phát triển mới của Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU CHUNG VỀ NGHIÊN CỨU 1. Tính cấp thiết của đề tài Nghèo đói là một trong những vấn đề cần giải quyết của mục tiêu thiên niên kỉ về xóa đói giảm nghèo (XĐGN). Tiếp cận vấn đề nghèo đói có khá nhiều trường phái, ví dụ như vốn con người mà đại diện là Arrow (1969), Romer (1990), Audretsch & Feldman (1996), Lucas (1988), sau đó được phát triển bởi Rebelo (1991), Mankiw và cộng sự (1992). Nhánh nghiên cứu này đánh giá việc muốn phát triển kinh tế phải dựa trên sự phát triển của vốn xã hội, được xây dựng bởi con người.

Vì vậy, có nhiều hướng để giải quyết mục tiêu nghèo đói và sau đó là mục tiêu phát triển kinh tế, như đầu tư vào cơ sở hạ tầng, vào giáo dục, vào dân trí tài chính. Và một trong những khía cạnh tiếp theo được đẩy mạnh là tài chính cho khu vực nghèo đói (Ledgerwood, 1998; Ledgerwood và cộng sự, 2013). Đối với vấn đề tài trợ cho nghèo đói, các nhà nghiên cứu đều đồng thuận rằng từ thiện hoặc hỗ trợ của Chính phủ không mang lại nhiều giá trị, mà phải thông qua tín dụng, tức là có vay, có trả, có lãi (Lê Thanh Tâm, 2015; Nguyen và cộng sự, 2017; Khúc Thế Anh và cộng sự, 2020). Do đó, vấn đề hình thành các chính sách tín dụng (CSTD) cho khu vực được ưu tiên xuất hiện.

Với khu vực nghèo đói, vấn đề này được gọi chung là tài chính vi mô - mà các khoản vốn vay của Ngân hàng chính sách xã hội Việt Nam (NHCSXH) là một phần trong đó. Đánh giá tác động của tài chính toàn diện và CSTD lên thu nhập của người dân khu vực nông thôn là một trong những nhánh nghiên cứu mới, được phát triển trong các nước có nền kinh tế đang chuyển đổi (Armendáriz & Morduch, 2010; Asian Development Bank, 1999; Abaidoo & Agyapong, 2022; Duong & Antriyandarti, 2021). Kết quả cho thấy, CSTD là một trong những biện pháp giúp thúc đẩy (XĐGN), và người ta đã nhìn thấy rất nhiều bằng chứng về nó - ví dụ trong nghiên cứu của Ashley & Carney (1999) đưa ra bằng chứng về sự cải thiện thu nhập của các hộ gia đình (HGĐ) nghèo thuộc các nước Tây Á, Asian Development Bank (1999) với các nhóm nước thuộc Châu Á, Ledgerwood và cộng sự (2013) với một loạt các nước có tài chính vi mô. Với nhóm các nước có nền kinh tế đang chuyển đổi, Nghiem và cộng sự (2012) hay Nguyen và cộng sự (2017) cũng cho thấy CSTD có tác động đến việc gia tăng thu nhập của hộ nghèo, và làm tăng quyền của người phụ nữ trong gia đình.

Nhưng cụ thể tăng bao nhiêu? Và tăng bởi cấu phần nào trong chính sách? Một số nghiên cứu như Johnston Jr & Morduch (2008) tại Indonesia, Khandker (2005) tại Bangladesh đều nghiên cứu tại các nước theo Hồi giáo, tức là có thể thiết kế các khoản vay nhưng không 2 được có lãi - vì thế phải chuyển hướng sang các biện pháp khác nếu các ngân hàng muốn tồn tại. Điều này đúng, nhưng khó áp dụng bởi một nước như Việt Nam - cho vay có lãi là điều hiển nhiên. Vì vậy, tác động của từng cấu phần (như mức vốn vay, lãi suất cho vay, thời hạn cho vay, tính chất của khoản vay như cho vay theo tổ…) cần phải có đánh giá lại, nhất là trong điều kiện khách hàng vi mô chiếm đến trên 70% tại Ngân hàng chính sách xã hội (Đào Lan Phương & Lê Thanh Tâm, 2017). Vì vậy, đánh giá tác động của CSTD của NHCSXH đến hộ nghèo ở Việt Nam sẽ bổ sung vào lí thuyết về tài chính vi mô, nhằm minh chứng cho tác động của tín dụng đến thu nhập của khu vực nghèo đối tại một nước có nền kinh tế đang chuyển đổi, chịu ảnh hưởng của định hướng xã hội chủ nghĩa, vừa chịu ảnh hưởng của văn hóa Nho giáo và Phật giáo truyền thống - có những sự khác biệt nhất định với các nước đã được đưa ra như Bangladesh, Ấn Độ, Indonesia.

Về mặt thực tiễn, Việt Nam là một trong những quốc gia trên thế giới đạt được những kết quả đáng ghi nhận về giảm nghèo và thành tựu kinh tế trong nhiều năm qua. Tính đến giữa năm 2020, tỷ lệ nghèo sẽ giảm từ 3,75% (năm 2019) xuống dưới 3%, bình quân giảm 1 - 1,5%/năm trong giai đoạn 2016 - 2020; tỷ lệ nghèo tại huyện nghèo giảm trên 4% so với năm 2019, đạt mục tiêu Nghị quyết Quốc hội, Chính phủ giao (Chính phủ, 2019a). Cải cách đất đai và thương mại là những yếu tố chính đóng góp vào tăng trưởng kinh tế cao và bền vững; đây là những lý do chính khiến ba trong số bốn người nghèo thoát nghèo trong thời kỳ này. Tuy nhiên, tốc độ giảm nghèo đã chậm lại theo thời gian (Finn, 2018; UNU-WIDER, 2017).

Hầu hết các hộ nghèo còn lại sống ở các vùng nông thôn hẻo lánh, nơi chủ yếu là dân tộc thiểu số (DTTS) (ADR, 2014; Ban chỉ đạo trung ương chương trình MTQG xây dựng nông thôn mới, 2015; Ban chỉ đạo trung ương chương trình MTQG xây dựng nông thôn mới, 2019). Chính vì vậy, Đảng và Nhà nước ta đã có rất nhiều các chương trình CS hỗ trợ đối tượng là hộ nghèo trên khắp cả nước nhằm mục đích tăng thu nhập (TN) của hộ nghèo và đảm bảo an sinh xã hội. Trong số các CS đó, nổi bật là CSTD của các tổ chức cung cấp dịch vụ tài chính vi mô - trong đó điển hình là NHCSXH. Các CSTD có khả năng cung cấp các loại hình dịch vụ và sản phẩm tài chính cho cộng đồng người nghèo nhằm giúp họ cải thiện đời sống, phát triển kinh tế và đóng góp cho xã hội (Tổng cục Thống kê, 2020c; Tổng cục Thống kê, 2020b).

Với một loạt các cấu phần của CSTD hướng đến các đối tượng khác nhau (như cho vay hộ nghèo, hộ cận nghèo, hộ dân tộc thiểu số, các doanh nghiệp hoạt động tại vùng nghèo…), mục đích khác nhau (cho vay sản xuất kinh doanh, cho vay nước sạch nông thôn, cho vay xây dựng nhà tiêu hợp vệ sinh), thời hạn khác nhau (từ ngắn hạn đến 3 trên 10 năm)…, NHCSXH đã giải quyết một vấn đề lớn về nghèo đói cho người dân (Ngân hàng Chính sách xã hội, 2021a). Một số nghiên cứu về đã giúp ngân hàng thực hiện tốt hơn các hoạt động này như Dương Quyết Thắng (2016) hay Trần Lan Phương (2016). Tuy nhiên, tác động của từng cấu phần trong tín dụng chính sách của ngân hàng đến thu nhập của từng hộ nghèo ra sao lại chưa được đề cập - để từ đó có hướng tập trung vào những cấu phần nào. Chính vì vậy, đề tài nghiên cứu: “Tác động của chính sách tín dụng đến hộ nghèo của Ngân hàng Chính sách xã hội Việt Nam” đã được lựa chọn để nghiên cứu.

Tổng quan nghiên cứu 1. Lý thuyết liên quan Nghiên cứu về CSTD không có lý thuyết gốc rõ ràng, do đó, nghiên cứu về tác động của CSTD đến thu nhập của HGĐ nghèo đói vay vốn cũng không có những nhánh nghiên cứu lớn. Tuy vậy, một số nhánh nghiên cứu nhỏ cũng hình thành và bắt đầu phát triển, luận án đề cập đến Thứ nhất, nhánh nghiên cứu dựa vào vốn con người. Nhánh nghiên cứu về vốn con người cho rằng nếu không phát triển con người thì khó có thể phát triển kinh tế bền vững, bởi nếu không có nhân tố con người thì không thể sử dụng hiệu quả vốn vật chất: ví dụ như đất đai, máy móc… thì vẫn phải “vận hành” bởi con người (Schultz, 1961).

Ý tưởng này hình thành nên vấn đề: đối với người nghèo thì phải cho vay vốn để có thể phát triển giáo dục, tự đào tạo việc làm, rồi phát triển công việc rồi tăng thu nhập. Trong nghiên cứu về vốn con người, có thể chia thành 2 mảng nhỏ hơn: Nhánh đầu tiên là đánh giá tác động của vốn con người đến tăng trưởng kinh tế. Nhánh này đặc trưng bởi Arrow (1969), Romer (1990), Audretsch & Feldman (1996). Kết quả của nhóm này cũng đưa ra một số kết quả như nếu các chính sách kinh tế (trong đó có chính sách về tín dụng ưu đãi) đầu tư cho con người thì sẽ tác động tích cực đến tăng trưởng kinh tế (Trần Thọ Đạt & Đỗ Tuyết Nhung, 2008; Patrinos và cộng sự, 2018).

Tuy vậy, cũng có một số nghiên cứu thực nghiệm cho ra kết quả ngược. Một nghịch lí là nếu như càng đầu tư vào vốn con người (ví dụ như tỷ lệ giáo viên trên học sinh, hay tỉ lệ biết đọc biết viết) thì lại không đưa ra được những bằng chứng về tăng trưởng kinh tế và thu nhập, đặc biệt tại khu vực nông thôn. Nghiên cứu của Thái Phúc Thành (2014) còn đánh giá, việc đầu tư vào vốn con người (như trình độ giáo dục, trình độ chuyên môn) cho khu vực nông thôn không mang lại kết quả, tức là ngược với một số nghiên cứu trước và kể cả sau này. Nhánh nghiên cứu này làm nền tảng để đưa ra tín dụng chính sách, nhưng không hỗ trợ để giải thích vấn đề tín dụng chính sách có tác động đến thu nhập của người nghèo hay hộ nghèo hay không (mà chỉ tập trung vào hướng vĩ mô).

4 Hướng nghiên cứu cho rằng vốn con người là sự tích lũy kiến thức, kỹ năng, chuyên môn… theo thời gian. Nhánh này được đặc trưng bởi các nghiên cứu nền tảng của Lucas (1988), sau đó được phát triển bởi Rebelo (1991), Mankiw và cộng sự (1992). Nhánh này đã thúc đẩy sự phát triển các nghiên cứu về tài chính vi mô, và cũng chứng minh vấn đề: nếu người nghèo không được hỗ trợ để có thể tiếp cận vốn trên thị trường thì sẽ lại rơi vào vòng luẩn quẩn của nghèo đói. Bị giới hạn trong khả năng vay vốn, người nghèo khó có thể có khả năng sử dụng các dịch vụ khác nhau trong nền kinh tế (do không có tiền!), nên không thể đầu tư vào học hành hoặc kinh doanh (Morduch, 1999; Ledgerwood, 1998; Ledgerwood và cộng sự, 2013; Khúc Thế Anh, 2020).

Các nghiên cứu đã đề cao được vai trò của chính phủ trong việc thúc đẩy quá trình tăng trưởng kinh tế thông qua việc đầu tư trực tiếp hay gián tiếp vào giáo dục, đặc biệt là mảng tài chính vi mô và tài chính dành cho người nghèo. Vì vậy, điều cần thiết là cần có tín dụng chính sách cho khu vực dễ bị tổn thương (không chỉ dành cho nghèo đói, mà cả những đối tượng được cho là tinh hoa).