mở đầu cuộc cách mạng công nghiệp thế kỷ XVIII. Từ đây, việc tao ra của cải thực sự ít phụ 10 thuộc vào thời gian và số lượng lao động phí tổn mà phụ thuộc nhiều hơn vào sự ứng dụng khoa học và kỹ thuật vào sản xuất. Cuộc cách mạng trong phương thức sản xuất thuộc lĩnh vực công nghiệp này sẽ gây ra cuộc cách mạng trong các lĩnh vực khác, làm biến đổi cơ cấu ngành kinh tế và cơ cau lao động xã hội. Thêm nữa, cách mạng công nghiệp thúc day mở rộng thị trường trong nước, lưu thông hàng hóa vượt biên giới quốc gia, tham gia vào phân công lao động quốc tế và thị trường thế giới, kéo theo xu hướng toàn cầu hóa hiện nay.
Cuối cùng, tác giả khái quát rằng, đại công nghiệp đòi hỏi phải thé chế hóa sản xuất băng pháp luật để đảm bảo quyền loi cho người lao động. Bốn luận điểm chủ yếu mà tác giả đề cập đến trong bài viết này dựa trên quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về các cuộc cách mạng công nghiệp và nó trở thành tiền đề lý luận quan trọng cho những nghiên cứu macxit tiếp theo về cách mạng 4. Năm 2016, Chủ tịch diễn đàn Kinh tế Thế giới Klaus Schwab đã cho ra mắt cuốn sách Cuộc Cách mạng công nghiệp lan thứ tw (The Fourth Industrial Revolution) [63]. Cuốn sách là sự khái quát đầu tiên, căn bản nhất về đại thể cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, về bối cảnh ra đời, các động lực, các xu hướng, sự chuyên dịch và các tác động của nó đến các lĩnh vực đời sống xã hội ở từng quốc gia và trên toàn cầu.
Tổng Giám đốc điều hành Công ty Coca-Cola Muhtar Kent đã thừa nhận đây là “Một cuốn sách nhất thiết phải đọc dành cho lãnh đạo doanh nghiệp, giới hoạch định chính sách và những công dân quan tâm đến việc ứng phó với thách thức và nắm bắt cơ hội do tác động của các công nghệ mới nổi mang lại. Rõ ràng, những chuyền dịch sâu sắc đang diễn ra sẽ tác động đến mọi mô hình kinh doanh và chấn động mọi xã hội. Klaus Schwab nhắc nhở chúng ta về sức mạnh cá nhân và tập thê mà chúng ta sở hữu nhằm bảo đảm Cách mạng công nghiệp lần thứ tư sẽ là một cuộc cách mạng bền vững hơn, bao trùm hơn, và trao quyền cho con người nhiêu hơn ba cuộc cách mạng trước đó” [63, trang bìa sau]. Cuôn 11 sách ngay sau đó đã được xuất bản ở nhiều nước, trong đó cả ở Việt Nam vào năm 2018.
Tác giả cuốn sách đã khái quát bối cảnh lịch sử dẫn đến Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, những thay đổi sâu sắc và mang tính hệ thong do sự xuất hiện của nó gây ra, qua đó Klaus Schwab thể hiện niềm tin cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư sẽ “mạnh mẽ, ảnh hưởng lớn lao và có ý nghĩa lịch sử quan trọng không kém gì ba cuộc cách mạng trước” [63, 23]. Luận chứng cho niềm tin của mình, trong chương 2 tác giả đã phân tích các động lực của cuộc cách mạng lần thứ tư này trên phương diện: vật chất (xe tự hành, sản xuất đắp dần, Robot tiên tiến và vật liệu mới); kỹ thuật số (internet vạn vật - IoT), công nghệ chuỗi khối (blockchain). giúp hình thành nền kinh tế chia sẻ; phương diện sinh học (công nghệ gen — một cuộc đột phá ngoạn mục). Tác giả nhận diện trúng những dịch chuyên đang diễn ra trên phạm vi quốc gia và quốc tế.
Đây chính là cầu nối để ông viết tiếp chương 3 về những tác động của cách mạng công nghiệp lần thứ 4 trên các khía cạnh kinh tế, xã hội, cá nhân, doanh nghiệp, từng loại quốc gia và toàn cầu. Trên tất cả, mục tiêu của cuốn sách nhằm nhấn mạnh cách mà công nghệ và xã hội cùng tồn tại, vì công nghệ không phải là một sức mạnh ngoại sinh mà con người không thé kiểm soát, đúng như Klaus Schwab đã trải lòng trong cuốn sách rang “chúng ta không bị giới hạn trong một lựa chọn nhất quyết giữa “chấp nhận và song chung với nó” với “chối bỏ và sống không có nó”. Thay vào đó, hãy đón nhận những thay đổi mạnh mẽ của công nghệ như một lời mời khám phá bản thân và thé giới quan của chúng ta” [63, 16]. Từ đó, con người có thé học cách hợp tác dé cùng tôn tại và đi đến một tương lai tốt đẹp hơn, vững bên hơn.
Với những tri thức quan trọng và ý nghĩa lớn lao mà cuốn sách Cuộc Cách mang công nghiệp lan thứ tư mang theo, nó xứng đáng được coi là cuốn sách “gối đầu giường” cho tất cả chúng ta trong thời đại 4. Để phục vụ cho luận án, dù không có trang nào đề cập đến tình hình ở Việt Nam hiện nay cũng như những tác động của nó đôi với lực lượng sản xuât ở Việt Nam 12 nhưng công trình này là một tài liệu tham khảo quý báu, giúp tác giả có cái nhìn khái quát đầu tiên về cuộc cách mạng lần thứ tư này. Như một cú hích, ngay sau các tác phẩm của Klaus Schwab, một loạt các công trình nghiên cứu về Cách mạng công nghiệp lần thứ tư của rất nhiều học giả, nhà nghiên cứu khác trên thế giới đã ra đời. Tổng luận (2016) Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư [86] đã cung cấp cái nhìn gần gũi hơn về cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4, từ quá trình định hình, khái niệm, các động lực của cuộc cách mạng, tới những tác động của nó đối với chính phủ, doanh nghiệp, người dân, việc làm và phân công lao động cũng như chiến lược và chính sách của một số nước trước cuộc cách mạng này.
Phần cuối của cuốn Tổng luận nêu một số khuyến nghị chính sách cho Việt Nam trong bối cảnh của cuộc cách mạng này. Cuốn sách tuy không dày nhưng là công trình mang tính khái quát cao về cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang diễn ra. Sau các công trình đã xuất bản thành sách là một số bài tạp chí. Trong bài Công nghiệp 4.0: Sự trừng phạt hay cứu roi của tư bản kỹ thuật đổi với con người — từ góc độ phê phan “sung bái hàng hoa” va “thời gian tự do” của C.
Mác [60], tác giả Vương Thục Phương (2017) đã khái quát về 3 cuộc cách mạng công nghiệp từng diễn ra trong lịch sử dé đi đến kết luận rằng, nền tảng của công nghiệp 4.0 chính là 3 cuộc cách mạng công nghiệp trước đó. Những thay đôi đang diễn ra trong sản xuất và các quan hệ xã hội được lý giải dựa trên quan điểm của C. Mác “cách mạng công nghiệp không chỉ là sự nâng cao nhanh chóng lực lượng sản xuất, đồng thời còn là sự biến đồi quan hệ sản xuất” [60, 3]. Trung thành với tinh thần nhất quán phê phán tư bản và công nghệ của C.
Mác, tác giả đã đi sâu phân tích và phê phán tệ “bái vật giáo hàng hóa” và trạng thái “thiếu thốn thời gian” cùng những tác động mang tính toàn cầu mà cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư này có thê gây ra. Bài viết của Vương Thục Phương đã cung cấp cho chúng tôi một cái nhìn đa diện hơn 13 về cách mạng 4.0, góp phần đánh giá khách quan hơn những tác động của cuộc cách mạng này đối với lực lượng sản xuất. Ấn phẩm quan trọng tiếp theo là cuốn sách Công nghiệp 4.0: Cuộc cách mạng của thé kỷ XXI (Industry 4.0: Industrial Revolution of the 21st Century) [94] do tác giả Ba Lan Janusz Kacprzyk Chủ biên (2018). Cuốn sách với 253 trang được chia thành 5 phần: Phần I Khái niệm lý thuyết về công nghiệp 4.0 trong nền kinh tế; Phan II Phân tích sự phát triển của công nghiệp 4.0 trong các điều kiện kinh tế tri thức; Phần II Phương pháp luận phân tích, đánh giá công nghiệp 4.0 trong điều kiện kinh tế tri thức; Phần IV Những khía cạnh thực tiễn của sự phát triển công nghiệp 4.0 trong các hệ thống kinh tế khác nhau và cuối cùng, phần V Các góc nhìn về sự phát triển công nghiệp 4.0 trong nên kinh tế tri thức hiện đại.
Với 5 phan của cuốn sách, các tác giả đã xây dựng khái niệm Công nghiệp 4.0 trong khuôn khổ của lý thuyết kinh tế hiện đại, sử dụng cách tiếp cận khoa học mang tính phương pháp luận triết học. Các tác giả cũng đã xác định các giai đoạn chính hình thành công nghiệp 4.0 và các chỉ số phát triển chủ yếu, sau đó đưa ra tiêu chí đánh giá hiệu quả của công nghiệp 4.0 theo quan điểm kích thích sự phát triển của nền kinh tế tri thức. Mặc dù được đặt trong bối cảnh của nền kinh tế tri thức để đánh giá, song với việc phân tích về bối cảnh ra đời của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, tương quan so sánh cuộc cách mạng này với 3 cuộc cách mạng trước trong lịch sử và chỉ ra bản chất, đặc thù của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư như một hướng phát triển kinh tế, phân tích, so sánh về sự hình thành công nghiệp 4.0 ở các nước phát triển và dang phát trién. thì công trình này cũng đã trở thành tài liệu tham khảo cần thiết cho nghiên cứu của luận án.
Tiếp ngay sau thành công của cuốn sách nêu trên, Klaus Schwab (2019) viết tiếp cuỗn Dinh hình cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư (Shaping the Fourth Industrial Revolution) [64], trong đó vượt hơn công trình trước, Klaus Schwab đã cho người đọc thêm một cái nhìn toàn diện hơn vê chính cuộc 14 cách mạng đó. Cuốn sách thứ hai này đã bổ sung cho cuốn sách thứ nhất những nội dung thiết thực giúp những nhà lãnh đạo toàn cầu và các công dân có cùng mối quan tâm — kết nối thông tin dé có được hiểu biết toàn diện và hệ thống, bao gồm việc xác định các vấn đề từ góc nhìn hệ thống và nhắn mạnh sự gắn kết giữa các công nghệ mới xuất hiện, các thách thức toàn cầu và hành động của chúng ta. Nó còn cho phép độc giả đi sâu hơn vào bản chất của từng loại công nghệ và từng vấn đề quan tri cụ thể, được minh họa bởi các dẫn chứng gần đây và được lý giải qua ý kiến của các chuyên gia hàng đầu thế giới. Dé thực hiện mục tiêu trên, tác giả đã chia cuốn sách thành 2 phan lớn: Phần thứ nhất về cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư trên các phương diện: Phạm vi, kết nối, nhúng giá trị vào công nghệ và trao quyền cho tất cả các chủ thé liên quan.