Phần mở đầu Chương II. Cơ sở lý luận và thực tiễn về tác động của các yếu tố nội sinh đến kết quả hoạt động của các HTX trong lĩnh vực nông nghiệp Chương III. Tổng quan về quá trình phát triển HTX trong lĩnh vực nông nghiệp tại Việt Nam Chương IV. Thực trạng tác động của các yếu tố nội sinh đến hoạt động và kết quả hoạt động của các HTX trong lĩnh vực nông nghiệp Chương V.
Một số giải pháp nâng cao kết quả hoạt động của các HTX trong lĩnh vực nông nghiệp. Sự cần thiết của đề tài Cả nước hiện có 8.326 hợp tác xã hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp, trong đó số HTX ở đồng bằng sông Hồng là 3.943, số lượng xã viên lên tới 2 triệu 3 người1. Các HTX nông nghiệp ở đồng bằng sông Hồng chiếm tới gần 50% số lượng HTX nông nghiệp tại Việt Nam, các HTX này đã và đang có vai trò quan trọng trong kinh tế và đời sống xã hội của Việt Nam, là mô hình đem lại những lợi ích cho các xã viên – những người nông dân. Các HTX nông nghiệp giúp tăng cường sức mạnh của xã viên, những người nông dân (Hồ Văn Vĩnh, 2005).
Nếu các xã viên là người sản xuất, họ có cơ hội tiếp cận các sản phẩm đầu vào như phân bón, thuốc trừ sâu với giá hợp lý, được hưởng các dịch vụ tư vấn, kỹ thuật nông nghiệp theo yêu cầu với chất lượng cao và giá thành thấp hơn so với thị trường. Và quan trọng hơn cả, các xã viên được hợp tác xã bao tiêu hoặc trợ giúp tiếp cận thị trường, không còn mối lo bị tư thương ép giá. Ngoài ra, xã viên còn chính là người chủ thực sự của hợp tác xã, sự phát triển của hợp tác xã, các hoạt động, dịch vụ của HTX đều do các xã viên quyết định trên cơ sở của pháp luật. Có thể nói rằng, HTX là của xã viên và phục vụ vì xã viên.
Chính HTX đã đem lại sức mạnh cho các xã viên, giúp những người nông dân nhỏ lẻ, yếu thế trở thành một tập thể lớn có sức mạnh trong nền kinh tế thị trường. HTX nông nghiệp giúp mở rộng liên kết kinh tế theo cơ chế vận hành của nền kinh tế thị trường. Hầu hết các HTX hiện đại ngày nay đã và đang hình thành những mối liên kết mới mà trước đây chưa có hoặc mới chỉ manh nha xuất hiện trong diện hẹp, mối liên kết giữa các hộ xã viên với doanh nghiệp nhà nước, với các trang trại và với các hộ xã viên thuộc các HTX khác nhau ngày một mở rộng và nâng cao chất lượng, hiệu quả của dịch vụ. Mối liên kết giữa các HTX với các thành phần khác trong nền kinh tế được xuất phát từ nhu cầu của nền sản xuất hàng hoá, ví dụ tại đồng bằng sông Hồng và Đồng bằng sông Cửu Long đã thành lập nhiều HTX nông nghiệp để làm cầu nối liên kết giữa hộ nông dân với doanh nghiệp và các ngành tài chính, ngân hàng.
Ngoài ra, các HTX đã góp phần giải quyết các vấn đề xã hội theo hướng tích cực. Nhiều HTX đã phát huy được tinh thần tương thân tương ái trong việc hỗ trợ các 1 Tổng cục thống kê (2013) 4 hộ xã viên tạo việc làm, xoá đói, giảm nghèo ở khu vực nông thôn. Nhiều HTX đã ứng trước không lấy lãi cho các hộ xã viên nghèo, gia đình chính sách một số vật tư chủ yếu như giống, phân bón, thuốc trừ sâu, để họ phát triển sản xuất. HTX nông nghiệp góp phần tạo thêm nhiều việc làm mới cho người lao động tại khu vực nông thôn, nâng cao thu thập và cải thiện đời sống vật chất, tinh thần của người dân nông thôn.
Mặc dù có những đóng góp vào sự phát triển và chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở nông thôn cũng như nhiều lợi ích xã hội khác, các HTX nông nghiệp còn đang gặp rất nhiều khó khăn, chưa phát huy được hết thế mạnh, tiềm năng của mình2. Các hoạt động dịch vụ của các HTX nông nghiệp có quy mô và doanh số nhỏ, dịch vụ cho các xã viên, hộ nông dân mới chỉ dừng lại ở dịch vụ đầu vào, một số khâu trong quá trình sản xuất, chưa đáp ứng được về đầu ra cho các xã viên. Nhìn chung hiệu quả sản xuất, kinh doanh của HTX nông nghiệp còn thấp, các HTX nông nghiệp chưa đủ sức cạnh tranh trên thị trường, chưa có sức lôi cuốn, hấp dẫn xã viên tham gia và đóng góp xây dựng HTX. Các nghiên cứu hiện nay về hoạt động của HTX nông nghiệp tại Việt Nam đã tập trung vào việc phân tích nguyên nhân và giải pháp cho các thành công trong hoạt động của HTX nông nghiệp, trong đó nổi bật lên hai trường phái đó là (1) phân tích yếu tố nội sinh của các hợp tác xã như nguồn nhân lực, phương thức quản trị, cơ chế hoạt động của HTX và (2) phân tích tác động từ chính sách nhà nước.
Với hai hướng nghiên cứu nói trên, các nghiên cứu đã đưa ra một hệ thống các nguyên nhân và giải pháp cho sự phát triển của hợp tác xã. Tuy nhiên các nghiên cứu tập trung nhiều ở việc phân tích tác động từ chính sách nhà nước, hơn thế nữa việc phân tích mới dừng ở phương pháp định tính, chưa chỉ rõ được đâu là nguyên nhân cốt lõi, mức độ quan trọng của các yếu tố. Do vậy, nguyên nhân và giải pháp có nhiều nhưng chưa thật đúng và thật trúng (Bùi Văn Huyền, 2010). 2 Nguyễn Phượng Vỹ, “Đóng góp của các hộ gia đình và các hợp tác xã trong sự phát triển nông nghiệp nông thôn Việt Nam” 5 Với quan điểm các yếu tố đến từ bên trong tổ chức là các yếu tố nòng cốt tạo nên sự thành công hay thất bại của tổ chức, các yếu tố môi trường có tác động nhiều hay ít đến tổ chức, tuy nhiên trong những lúc môi trường khó khăn, kinh tế suy thoái, cạnh tranh mạnh mẽ, vẫn có những tổ chức HTX nông nghiệp hoạt động hiệu quả về mặt kinh tế, như vậy những yếu tố bên trong HTX mới là những yếu tố quan trọng tác động đến hoạt động của HTX.
Mặc khác các chính sách của nhà nước có thể hỗ trợ, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các HTX, tuy nhiên chính bản thân các HTX phải chủ động, sử dụng hiệu quả các chính sách hỗ trợ của nhà nước. Như vậy cần có nghiên cứu về tác động của các yếu tố nội sinh đến kết quả hoạt động của các HTX. Do đó NCS chọn đề tài: ‘‘Đánh giá tác động của các yếu tố nội sinh đến kết quả hoạt động của các hợp tác xã trong lĩnh vực nông nghiệp ở đồng bằng sông Hồng’’ nhằm kiểm định các giả thuyết, tìm ra các nhân tố bên trong tác động đến kết quả hoạt động của các HTX trong lĩnh vực nông nghiệp. Mục tiêu nghiên cứu - Mục tiêu tổng quát của luận án là: Đánh giá tác động của các nhân tố nội sinh đến kết quả hoạt động của HTX và đề xuất quan điểm, giải pháp nâng cao kết quả hoạt động của HTX trong lĩnh vực nông nghiệp ở đồng bằng sông Hồng - Các mục tiêu cụ thể: + Luận giải cơ sở lý luận, thực tiễn về các nhân tố nội sinh và tác động của chúng đến kết quả hoạt động của HTX trong lĩnh vực vực nông nghiệp ở đồng bằng sông Hồng; + Nhận diện và đánh giá tác động của các nhân tố nội sinh đến kết quả hoạt động của HTX trong lĩnh vực nông nghiệp ở đồng bằng sông Hồng + Đề xuất quan điểm, giải pháp nâng cao kết quả hoạt động của HTX thông qua phát huy các nhân tố nội sinh có tác động đến HTX trong lĩnh vực nông nghiệp ở đồng bằng sông Hồng 6 1.
Câu hỏi nghiên cứu - Kết quả hoạt động của HTX trong lĩnh vực nông nghiệp ở đồng bằng sông Hồng được thể hiện qua các tiêu chí đánh giá nào? - Các yếu tố nội sinh tác động đến kết quả hoạt động của các HTX trong lĩnh vực nông nghiệp ở đồng bằng sông Hồng như thế nào? - Đánh giá mức độ quan trọng của mỗi yếu tố nội sinh nói trên đối với kết quả hoạt động của từng loại hình HTX trong lĩnh vực nông nghiệp ở đồng bằng sông Hồng? 1. Phạm vi nghiên cứu Phạm vi về nội dung nghiên cứu: Đề tài tập trung nghiên cứu các yếu tố nội sinh thuộc về con người trong HTX tác động đến kết quả hoạt động của HTX trong lĩnh vực nông nghiệp. Các yếu tố nội sinh thuộc về con người này được chia làm hai nhóm: Nhóm yếu tố về năng lực quản trị của ban chủ nhiệm HTX và nhóm yếu tố về đến từ xã viên HTX Đề tài không nghiên cứu phân tích các yếu tố nội sinh hữu hình (đất đai, cơ sở vật chất, máy móc trang thiết bị v.) tác động đến kết quả hoạt động của các HTX. Kết quả hoạt động của HTX bao gồm các kết quả về kinh tế của HTX và kết quả về kinh tế của xã viên do HTX đem lại.
Trong luận án này, thuật ngữ “tác động” và thuật ngữ “ảnh hưởng” được sử dụng với nội hàm như nhau, là những động từ có ý nghĩa chỉ hoạt động làm cho một sự vật, hiện tượng nào đó có những biến đổi nhất định. Phạm vi về đối tượng nghiên cứu: Đề tài có đối tượng nghiên cứu là các tác động của biến số nội sinh đến kết quả hoạt động của các HTX trong lĩnh vực nông nghiệp Phạm vi về không gian nghiên cứu: Nghiên cứu được thực hiện 4 tỉnh, thành phố ở đồng bằng sông Hồng bao gồm: Hà Nội, Hà Nam, Nam Định và Thái Bình. Lý do lựa chọn 4 tỉnh, thành phố này bao gồm: 7 • Tại khu vực này tập trung nhiều hợp tác xã trong lĩnh vực nông nghiệp nông nghiệp. • Các hợp tác xã trong lĩnh vực nông nghiệp tại khu vực này mang tính đa dạng và phong phú về quy mô cũng như hình thức tổ chức: có hợp tác xã quy mô toàn xã, có hợp tác xã quy mô liên thôn, có hợp tác xã quy mô thôn, có HTX có cơ cấu một bộ máy, có HTX có cơ cấu hai bộ máy.
• Các HTX trong lĩnh vực nông nghiệp tại khu vực này có các hoạt động đa dạng như hoạt động sản xuất nông nghiệp, hoạt động cung cấp dịch vụ nông nghiệp, hoạt động chế biến và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp. • Các HTX trong lĩnh vực nông nghiệp tại khu vực này đa dạng về kết quả hoạt động.