Phần mở đầu Chƣơng 1: Tổng quan về công tác thu hồi đất và bồi thường, giải phóng mặt bằng ở nước ta Chƣơng 2: Thực trạng thu hồi đất, bồi thường, GPMB trên địa bàn huyện Bình Xuyên, tỉnh Vĩnh Phúc trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa giai đoạn 2007 - 2012 Chƣơng 3: Đánh giá tác động của công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng đối với vấn đề việc làm, thu nhập của người dân tại một số dự án trên địa bàn huyện Bình Xuyên, tỉnh Vĩnh Phúc và đề xuất một số giải pháp Kết luận và kiến nghị 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ CÔNG TÁC THU HỒI ĐẤT VÀ BỒI THƢỜNG GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG Ở NƢỚC TA 1. Cơ sở lý luận về vấn đề thu hồi đất, bồi thƣờng, giải phóng mặt bằng 1. Một số khái niệm Thu hồi đất là việc Nhà nước ra quyết định hành chính để thu lại quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất đã giao cho tổ chức, ủy ban nhân dân xã, phường, thị trấn quản lý theo quy định của pháp luật [15]. Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho người bị thu hồi [15].
Bồi thường thiệt hại vừa phải đảm bảo tái hồi lợi ích bị thiệt hại của người bị thu hồi đất, nhưng đồng thời đảm bảo lợi ích của Nhà nước, của xã hội và của người nhận lại quyền sử dụng đất đã thu hồi, có nghĩa là phải giải quyết một cách hài hoà lợi ích của các đối tượng tham gia. Bồi thường thiệt hại có nghĩa là trả lại tương xứng giá trị hoặc công lao cho một chủ thể nào đó bị thiệt hại vì một hành vi của chủ thể khác. Việc Bồi thường thiệt hại có thể được thực hiện bằng tiền, hay vật chất khác… theo các quy định của pháp luật điều tiết, hoặc do thoả thuận giữa các chủ thể. Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước giúp đỡ người bị thu hồi đất thông qua đào tạo nghề mới, bố trí việc làm mới, cấp kinh phí để di dời đến địa điểm mới [15].
Giải phóng mặt bằng là quá trình tổ chức thực hiện các công việc liên quan đến di dời nhà cửa, cây cối và các công trình xây dựng trên phần đất nhất định được quy định cho việc cải tạo, mở rộng hoặc xây dựng một công trình mới trên đó. Tái định cư (TĐC) trong bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất là việc di chuyển người có đất bị thu hồi đến sinh sống ổn định tại một nơi mới thông qua các hoạt động hỗ trợ của Nhà nước nhằm giúp người bị thu hồi đất ổn định đời sống, sản xuất tại khu tái định cư. Hiện nay ở nước ta, khi Nhà nước thu hồi đất mà phải di chuyển chỗ ở thì người sử dụng đất được bố trí TĐC bằng một trong các hình thức sau: 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Người bị thu hồi loại đất nào thì được bồi thường bằng việc giao đất mới có cùng mục đích sử dụng, nếu không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằng giá trị quyền sử dụng đất tại thời điểm có quyết định thu hồi [15]. + Trường hợp không có khu tái định cư thì người bị thu hồi đất được bồi thường bằng tiền và được ưu tiên mua hoặc thuê nhà ở thuộc sở hữu của Nhà nước đối với khu vực đô thị; bồi thường bằng đất ở đối với khu vực nông thôn, trường hợp giá trị quyền sử dụng đất ở bị thu hồi lớn hơn đất ở được bồi thường thì người bị thu hồi đất được bồi thường bằng tiền đối với phần chênh lệch đó [15].
Tính chất của quá trình thu hồi đất và bồi thƣờng khi thu hồi đất Trước tiên, cần phải khẳng định rằng việc thu hồi đất để tạo ―mặt bằng sạch‖ cho các dự án, công trình xây dựng là rất cần thiết trong quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa. Tuy nhiên, quá trình thu hồi đất và cả việc xác định bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất để xây dựng các công trình lại vừa mang tính đa dạng, vừa mang tính phức tạp. - Tính đa dạng: Mỗi dự án được tiến hành trên một vùng đất khác nhau với điều kiện tự nhiên kinh tế, xã hội khác nhau. Khu vực nội thành, mật độ dân cư cao, ngành nghề đa dạng, giá trị đất và tài sản trên đất lớn; khu vực ven đô, mức độ tập trung dân cư khá cao, ngành nghề dân cư phức tạp, hoạt động sản xuất đa dạng: công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, thương mại, buôn bán nhỏ; khu vực ngoại thành, hoạt động sản xuất chủ yếu của dân cư là sản xuất nông nghiệp.
Do đó mỗi khu vực cần phải thu hồi đất lại có những đặc trưng riêng và được tiến hành với những giải pháp nhất định để xây dựng phương án thu hồi đất và bồi thường khi thu hồi đất phù hợp với những đặc điểm riêng của mỗi khu vực và từng dự án cụ thể. - Tính phức tạp: Đất đai là tài sản có giá trị cao, có vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội đối với mọi người dân. Đối với khu vực nông thôn, đất nông nghiệp chính là tư liệu sản xuất quan trọng của người nông dân để họ có thể tạo nên thu nhập nhờ vào hoạt động canh tác nông nghiệp, đồng thời đó cũng chính là thứ tài sản quý giá mà họ được giao để sử dụng lâu dài, thậm chí có thể truyền sang cả đời con, cháu. Thu 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hồi đất nông nghiệp đồng nghĩa với tước đi tư liệu sản xuất quan trọng của người nông dân, buộc họ phải đổi nghề để kiếm sống.
Mặt khác, đối với đất ở, là loại tài sản có giá trị, mà với nhiều người, đó có khi còn là mảnh đất mà gia đình của họ đã gắn bó qua nhiều thế hệ, đó cũng có khi là vị trí để họ có thể kiếm sống nhờ vào việc phát triển các hoạt động buôn bán, dịch vụ. Do đó, phần lớn người dân có tâm lý ngại di chuyển chỗ ở, ngại sự xáo trộn trong cuộc sống bởi sự thay đổi nghề nghiệp chính. Việc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất chính vì thế không chỉ liên quan đến bồi thường theo đúng giá trị đất đai, mà còn liên quan đến việc hỗ trợ và tạo nghề nghiệp mới cho người dân, hỗ trợ và ổn định cuộc sống của người dân,… Các mâu thuẫn giữa người bị thu hồi đất và người được giao sử dụng đất sau thu hồi, mâu thuẫn giữa nhu cầu được bồi thường bằng đất với sự hạn hẹp về quỹ đất, mâu thuẫn giữa người bị thu hồi đất và bên có trách nhiệm thu hồi đất,… nảy sinh trong quá trình thu hồi đất khiến cho việc bồi thường đất khó được giải quyết thỏa đáng. Ngoài ra, trong vấn đề sử dụng đất, việc xác định cho chính xác nguồn gốc sử dụng đất, đối tượng sử dụng đất để bồi thường cho đúng cũng gặp nhiều vấn đề do công tác quản lý nhà nước về đất đai ở nhiều nơi còn nhiều khiếm khuyết, việc cập nhật biến động sử dụng đất không tốt, công tác lưu giữ hồ sơ không tốt, thiếu bài bản.
Tính đa dạng và phức tạp của việc thu hồi đất và thực hiện bồi thường khi thu hồi đất đã khiến cho giải phóng mặt bằng luôn luôn là vấn đề nhạy cảm, dễ bị khiếu nại, vừa cần sự chỉ đạo sát sao và có trách nhiệm của các cấp chính quyền, nhưng cũng cần đến sự thấu hiểu và hợp tác của những hộ gia đình bị thu hồi đất. Một số yếu tố ảnh hƣởng đến công tác bồi thƣờng GPMB 1. Yếu tố cơ bản trong quản lý nhà nƣớc về đất đai a. Việc ban hành các văn bản quy phạm pháp luật về quản lý, sử dụng đất đai và tổ chức thực hiện các văn bản đó Ở nước ta, do các đặc điểm lịch sử, kinh tế xã hội của đất nước trong mấy thập kỷ qua có nhiều biến động lớn, nên các chính sách về đất đai cũng theo đó không ngừng được sửa đổi, bổ sung.
Sau khi quốc hội thông qua Luật đất đai 2003 cùng với các văn bản hướng dẫn thi hành đã nhanh chóng đi vào cuộc sống. Với một hệ thống 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quy phạm khá hoàn chỉnh, chi tiết, cụ thể, rõ ràng, đề cập mọi quan hệ đất đai phù hợp với thực tế. Các văn bản quy phạm pháp luật về đất đai của Nhà nước đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng trong việc tổ chức thực hiện các nội dung quản lý Nhà nước về đất đai, giải quyết tốt mối quan hệ đất đai ở khu vực nông thôn, bước đầu đã đáp ứng được quan hệ đất đai mới hình thành trong quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa; hệ thống pháp luật đất đai luôn đổi mới, ngày càng phù hợp hơn với yêu cầu phát triển kinh tế, bảo đảm quốc phòng, an ninh và ổn định xã hội. Tuy nhiên bên cạnh đó, do tính chưa ổn định, chưa thống nhất của pháp luật đất đai qua các thời kỳ mà công tác bồi thường GPMB đã gặp khá nhiều khó khăn và cản trở.
Thực tiễn triển khai cho thấy việc ban hành các văn bản quy phạm pháp luật về quản lý, sử dụng đất đai có ảnh hưởng rất lớn đến công tác bồi thường GPMB. Hệ thống văn bản pháp luật đất đai còn có những nhược điểm như là số lượng nhiều, mức độ phức tạp cao, không thuận lợi trong sử dụng, nội bộ hệ thống chưa đồng bộ, chặt chẽ gây lúng túng trong xử lý và tạo kẽ hở trong thực thi pháp luật. Bên cạnh việc ban hành các văn bản quy phạm về quản lý, sử dụng đất đai, việc tổ chức thực hiện các văn bản đó cũng có vai trò rất quan trọng. Trong những năm gần đây UBND các cấp đều có ý thức nắm và hiểu được kiến thức, nhận thức pháp luật về đất đai nhưng trong quá trình triển khai thực tế, ở nhiều nơi vẫn còn xảy ra tình trạng nhầm lẫn việc áp dụng pháp luật trong giải quyết giao đất, cho thuê đất, cho phép chuyển mục đích sử dụng đất, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, giải quyết tranh chấp, khiếu nại, tố cáo.
Việc tuyên truyền, phổ biến của các cơ quan có trách nhiệm vẫn chưa thật sát sao.