TÁC ĐỘNG CỦA CƠ CẤU SỞ HỮU ĐẾN HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC DOANH NGHIỆP NGÀNH DƯỢC VIỆT NAM

Nghiên cứu tác động cơ cấu sở hữu đến hiệu quả doanh nghiệp dược Việt Nam. Phân tích ROA, EPS, đòn bẩy tài chính, quy mô công ty và cổ đông tổ chức.

• Tác giả: Nguyễn Thị Kim Dung
• Người hướng dẫn: TS. Trần Hồng Hà
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính - Ngân Hàng
• Đề tài: Tác Động Của Cơ Cấu Sở Hữu Đến Hiệu Quả Hoạt Động Của Các Doanh Nghiệp Ngành Dược Việt Nam
• Loại tài liệu: Đề án tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Giới thiệu Tác động cơ cấu sở hữu và hiệu quả dược

Nghiên cứu này tập trung vào tác động của cơ cấu sở hữu đến hiệu quả doanh nghiệp dược phẩm tại Việt Nam. Cơ cấu sở hữu có thể ảnh hưởng đến quyết định chiến lược và quản lý của công ty. Sự thay đổi trong cơ cấu sở hữu, như sự gia tăng hoặc giảm bớt của cổ đông tổ chức, có thể tác động đáng kể đến hiệu quả hoạt động. Berle và Means (1932) nhấn mạnh sự tách biệt giữa quyền sở hữu và quyền điều hành, tạo ra những thách thức trong quản trị doanh nghiệp. Ngành dược Việt Nam đang phát triển mạnh mẽ, với tốc độ tăng trưởng ấn tượng và tiềm năng lớn trong tương lai. Nghiên cứu này nhằm mục đích cung cấp bằng chứng thực nghiệm và giải pháp cho các doanh nghiệp trong ngành.

1.1. Sự phát triển và tiềm năng của ngành dược Việt Nam

Ngành dược phẩm Việt Nam đang có những bước phát triển mạnh mẽ, với tốc độ tăng trưởng trung bình đạt khoảng 10%/năm trong giai đoạn 2016 - 2022. Theo báo cáo tổng hợp, thị trường dược phẩm Việt Nam đang được định giá khoảng 6,2 – 6,4 tỷ USD/năm. Thị trường dược phẩm Việt Nam còn được dự báo sẽ đạt 16,1 tỷ USD vào năm 2026. Theo báo cáo của VIRAC, tính chung trong quý 1 năm 2023, chỉ số sản xuất công nghiệp 2 của nhóm ngành này đạt mức tăng trưởng gần 7% so với cùng kỳ năm trước. Với sự gia tăng dân số, sự phát triển của hệ thống y tế và chăm sóc sức khỏe, cùng với sự tăng cao của thu nhập và sự tiến bộ trong công nghệ, ngành dược đã trở thành một trong những lĩnh vực đóng góp quan trọng vào sự phát triển kinh tế của đất nước.

1.2. Tầm quan trọng của nghiên cứu cơ cấu sở hữu

Nghiên cứu về mối quan hệ giữa cơ cấu vốn sở hữu đến hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp trong ngành dược phẩm đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ quyết định kinh doanh, tối ưu hóa cấu trúc tài chính và thu hút đầu tư. Trong giai đoạn 2014 – 2023, dịch Covid - 19 đã tạo ra những biến động lớn trong thị trường và hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp dược phẩm. Nghiên cứu về tác động của cơ cấu sở hữu đến hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp trong ngành dược Việt Nam là vô cùng cần thiết trong thời điểm hiện tại.

II. Vấn đề Thách thức quản trị và hiệu quả doanh nghiệp dược

Trong ngành dược Việt Nam, việc quản trị doanh nghiệp hiệu quả là một thách thức lớn. Sự đa dạng trong cơ cấu sở hữu, từ sở hữu nhà nước đến sở hữu tư nhân và sở hữu nước ngoài, tạo ra những khó khăn trong việc cân bằng lợi ích giữa các bên liên quan. Chi phí đại diện, tính minh bạch và quản lý rủi ro là những yếu tố then chốt ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp. Nghiên cứu này đi sâu vào phân tích các yếu tố này để đưa ra những giải pháp cụ thể.

2.1. Các loại hình sở hữu và ảnh hưởng của nó

Sự khác biệt về hiệu quả giữa doanh nghiệp dược nhà nước và tư nhân là một vấn đề cần được làm rõ. Doanh nghiệp dược Việt Nam có nên thu hút vốn đầu tư nước ngoài hay không? Chính sách quản trị doanh nghiệp có vai trò gì trong mối quan hệ giữa cơ cấu sở hữu và hiệu quả? Rủi ro nào liên quan đến cơ cấu sở hữu có thể ảnh hưởng đến hiệu quả doanh nghiệp dược?.

2.2. Chi phí đại diện và tính minh bạch trong ngành dược

Chi phí đại diện phát sinh khi có sự khác biệt về lợi ích giữa các cổ đông và ban quản lý. Tính minh bạch trong báo cáo tài chính và hoạt động kinh doanh là yếu tố quan trọng để giảm thiểu rủi ro và nâng cao niềm tin của nhà đầu tư. Việc quản lý rủi ro hiệu quả giúp các doanh nghiệp dược phẩm duy trì sự ổn định và phát triển bền vững.

III. Phương pháp Nghiên cứu định lượng tác động cơ cấu sở hữu

Nghiên cứu này sử dụng nghiên cứu định lượng để đánh giá tác động của cơ cấu sở hữu đến hiệu quả doanh nghiệp dược phẩm. Dữ liệu được thu thập từ báo cáo tài chính của 44 doanh nghiệp niêm yết trong giai đoạn 2014-2023. Mô hình hồi quy FGLS được sử dụng để phân tích mối quan hệ giữa các biến số. Các chỉ số ROA (Return on Assets) và EPS được sử dụng để đo lường hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. Nghiên cứu này cung cấp bằng chứng thực nghiệm về mối quan hệ này.

3.1. Mô hình hồi quy FGLS và dữ liệu bảng

Việc sử dụng mô hình hồi quy FGLS cho phép kiểm soát các yếu tố nhiễu và đảm bảo tính chính xác của kết quả. Dữ liệu bảng cung cấp thông tin chi tiết về các doanh nghiệp trong một khoảng thời gian dài, giúp phân tích xu hướng và biến động trong hiệu quả hoạt động.

3.2. Các chỉ số đo lường hiệu quả doanh nghiệp

ROA (Return on Assets) và EPS là những chỉ số quan trọng để đánh giá hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. ROA đo lường khả năng sinh lời trên tổng tài sản, trong khi EPS đo lường lợi nhuận trên mỗi cổ phần. Các chỉ số này giúp so sánh hiệu quả giữa các doanh nghiệp và theo dõi sự thay đổi theo thời gian.

3.3. Quy trình xử lý và phân tích dữ liệu trong nghiên cứu

Quy trình xử lý và phân tích dữ liệu bao gồm: phân tích thống kê mô tả, phân tích ma trận tương quan, kiểm định đa cộng tuyến, phân tích dữ liệu hồi quy bảng và phân tích lựa chọn mô hình phù hợp nhất. Kiểm định vi phạm các giả định hồi quy và hồi quy bình phương tối thiểu tổng quát FGLS.

IV. Kết quả Tác động thực tế của cơ cấu sở hữu dược Việt

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ cổ phần do các thành viên trong hội đồng quản trị nắm giữ không có ảnh hưởng đáng kể đến hiệu quả hoạt động. Ngược lại, tỷ lệ cổ phần do các cổ đông tổ chức nắm giữ và đòn bẩy tài chính có tác động ngược chiều. Quy mô công ty có tác động cùng chiều. Những phát hiện này giúp các nhà quản lý hiểu rõ hơn về cách phân bổ quyền sở hữu và lựa chọn cấu trúc vốn.

4.1. Ảnh hưởng của cổ đông tổ chức và đòn bẩy tài chính

Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ cổ phần do các cổ đông tổ chức nắm giữ và đòn bẩy tài chính có tác động tiêu cực đến hiệu quả kinh doanh. Điều này có nghĩa là khi tỷ lệ này tăng lên, kết quả hoạt động kinh doanh có xu hướng giảm.

4.2. Tác động của quy mô công ty đến hiệu quả hoạt động

Quy mô công ty (SIZE) có tác động cùng chiều đến hiệu quả hoạt động, nghĩa là các doanh nghiệp có quy mô lớn thường có hiệu quả kinh doanh tốt hơn. Điều này có thể là do các doanh nghiệp lớn có lợi thế về quy mô, khả năng tiếp cận nguồn vốn và kinh nghiệm quản lý.

4.3. Thảo luận và so sánh kết quả nghiên cứu với các nghiên cứu khác

Thảo luận kết quả nghiên cứu, so sánh các kết quả nghiên cứu với các nghiên cứu trước đó, xác định điểm tương đồng, điểm khác biệt và đưa ra lý giải cho những khác biệt này. Điều này giúp đánh giá tính tin cậy và giá trị của kết quả nghiên cứu.

V. Kiến nghị Giải pháp tối ưu cơ cấu sở hữu dược phẩm

Nghiên cứu này đóng góp vào việc xây dựng chiến lược tài chính và quản lý vốn, nhằm tối ưu hóa chi phí và lợi nhuận cho các doanh nghiệp ngành dược, góp phần vào sự phát triển bền vững. Cần có những chính sách khuyến khích sự tham gia của các nhà đầu tư chiến lược và nâng cao tính minh bạch trong quản trị doanh nghiệp. Đồng thời, cần có những biện pháp hỗ trợ các doanh nghiệp vừa và nhỏ trong việc tiếp cận nguồn vốn và nâng cao năng lực quản lý.

5.1. Khuyến nghị cho nhà quản lý doanh nghiệp dược

Các nhà quản lý cần cân nhắc tỷ lệ sở hữu của ban giám đốc khi đưa ra các chiến lược điều hành, đảm bảo sự hài hòa lợi ích giữa ban lãnh đạo và cổ đông. Cần có những chính sách khuyến khích sự tham gia của các nhà đầu tư chiến lược và nâng cao tính minh bạch trong quản trị doanh nghiệp.

5.2. Hàm ý chính sách và hướng phát triển bền vững

Chính phủ và các cơ quan quản lý cần có những chính sách hỗ trợ các doanh nghiệp vừa và nhỏ trong việc tiếp cận nguồn vốn và nâng cao năng lực quản lý. Đồng thời, cần có những biện pháp khuyến khích sự đổi mới và sáng tạo trong ngành dược, giúp các doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh và đóng góp vào sự phát triển bền vững của đất nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 trình bày tầm quan trọng của cơ cấu sở hữu đối với hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp trong ngành dược phẩm tại Việt Nam. Nhận thức về vai trò này là cơ sở quan trọng để xác định cách mà các yếu tố này ảnh hưởng đến ổn định tài chính và hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Chương 2 sẽ đề cập đến cơ sở lý luận và nghiên cứu liên quan, giúp phát triển các phần phân tích và đánh giá cụ thể hơn trong đề án. 9 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU Chương 2 của đề án trình bày nội dung cơ bản về cơ sở lý thuyết của đề tài và lược khảo các nghiên cứu thực nghiệm có cùng chủ đề.1 Khái niệm về cơ cấu sở hữu và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp 2.1 Khái niệm về cơ cấu sở hữu Cơ cấu sở hữu là một khái niệm quan trọng trong quản trị doanh nghiệp và kinh tế học, đề cập đến việc phân bổ quyền sở hữu và quyền kiểm soát trong một doanh nghiệp hay tổ chức (Demsetz, 1983).

Nó bao gồm các thông tin về ai là người sở hữu các cổ phần, tỷ lệ sở hữu của mỗi cổ đông, và quyền lực mà mỗi cổ đông có thể thực thi trong việc ra quyết định quản lý công ty. Cơ cấu sở hữu phản ánh sự phân bổ quyền lực và lợi ích trong một công ty giữa các cổ đông và các bên liên quan khác. Các yếu tố chính của cơ cấu sở hữu bao gồm:  Tỷ lệ sở hữu: Tỷ lệ cổ phần mà mỗi cổ đông nắm giữ, từ đó xác định mức độ ảnh hưởng của họ trong việc ra quyết định của công ty.  Loại cổ phần: Có thể là cổ phần phổ thông hoặc cổ phần ưu đãi, mỗi loại có quyền lợi và nghĩa vụ khác nhau.

 Quyền biểu quyết: Quyền của cổ đông tham gia và quyết định các vấn đề quan trọng của công ty, thường được xác định dựa trên tỷ lệ sở hữu cổ phần.  Cổ đông kiểm soát: Những cổ đông hoặc nhóm cổ đông nắm giữ đủ số lượng cổ phần để kiểm soát quyết định của công ty. Theo tài liệu từ Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD): "Cơ cấu sở hữu có thể ảnh hưởng đến hoạt động quản trị công ty và hiệu quả kinh doanh. Một cơ cấu sở hữu tập trung có thể giúp cổ đông lớn kiểm soát công ty hiệu quả hơn, trong khi một cơ cấu sở hữu phân tán có thể giảm thiểu rủi ro lạm dụng quyền lực từ các cổ đông lớn" (OECD, 2015).

10 Demsetz và Lehn (1985) cho rằng cơ cấu sở hữu có mối quan hệ mật thiết với hiệu quả hoạt động của công ty, ảnh hưởng đến cách thức quản lý và phân bổ nguồn lực. Đo lường cơ cấu sở hữu theo tỷ lệ sở hữu của tổ chức và tỷ lệ sở hữu của ban quản trị là hai cách tiếp cận giúp hiểu rõ hơn về cấu trúc quyền sở hữu và quyền kiểm soát trong một công ty (McConnell và Servaes, 1990; Shleifer và Vishny, 1997). Dưới đây là chi tiết về cách đo lường này: Tỷ lệ sở hữu của tổ chức đề cập đến phần trăm cổ phần mà các tổ chức (chẳng hạn như quỹ đầu tư, công ty bảo hiểm, quỹ hưu trí, và các tổ chức tài chính khác) nắm giữ trong một công ty. Tổng số cổ phần do các tổ chức nắm giữ Tỷ lệ sở hữu tổ chức = × 100 Tổng số cổ phần đang lưu hành Tỷ lệ sở hữu của ban quản trị liên quan đến tỷ lệ cổ phần mà các thành viên trong ban quản trị và giám đốc điều hành của công ty nắm giữ.

Tổng số cổ phần do ban quản trị nắm giữ Tỷ lệ sở hữu của ban quản trị = × 100 Tổng số cổ phần đang lưu hành 2.2 Khái niệm về hiệu quả hoạt động Theo David (2011), khái niệm hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp thường được hiểu là khả năng của một doanh nghiệp để sử dụng tài nguyên của mình một cách hiệu quả nhằm đạt được các mục tiêu kinh doanh. Hiệu quả hoạt động không chỉ đơn thuần là đạt được hiệu suất cao mà còn bao gồm những thực tiễn cụ thể giúp doanh nghiệp tận dụng tối đa các nguồn lực của mình, như giảm thiểu lỗi sản phẩm, phát triển sản phẩm tốt hơn và nhanh hơn so với đối thủ. Để đạt được hiệu quả hoạt động, các doanh nghiệp thường áp dụng các chiến lược và quản lý hiệu quả nguồn lực, quy trình sản xuất và chất lượng, và các phương pháp quản lý chất lượng để cải thiện khả năng cạnh tranh và tối ưu hóa lợi nhuận. 11 Return on Assets (ROA), hay tỷ suất sinh lời trên tài sản, là một chỉ số tài chính quan trọng dùng để đo lường mức độ hiệu quả của một công ty trong việc sử dụng tài sản của mình để tạo ra lợi nhuận (Ross và cộng sự, 2013).

ROA cho thấy mỗi đồng tài sản tạo ra được bao nhiêu đồng lợi nhuận, từ đó giúp nhà đầu tư và quản lý đánh giá hiệu quả hoạt động của công ty. Công thức tính ROA như sau: Lợi nhuận sau thuế ROA = Tổng tài sản Earnings Per Share (EPS), hay thu nhập trên mỗi cổ phần, là một chỉ số tài chính dùng để đo lường mức độ lợi nhuận mà một công ty phân bổ cho mỗi cổ phần phổ thông đang lưu hành. Theo Brigham và Houston (2016), EPS là một trong những chỉ số phổ biến nhất để đánh giá hiệu quả hoạt động tài chính của một công ty và là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến giá cổ phiếu trên thị trường chứng khoán. Công thức tính EPS như sau: Lợi nhuận sau thuế EPS = Tổng số lượng cổ phiếu lưu hành 2.2 Lý thuyết về tác động của cơ cấu sở hữu đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp 2.1 Lý thuyết cổ đông tập trung (Ownership Concentration) Nghiên cứu của Jensen và Meckling (1976) là một trong những nghiên cứu cơ bản nhất về lý thuyết cổ đông tập trung.

Hai tác giả phân tích sự tương tác phức tạp giữa hành vi quản lý và cấu trúc sở hữu trong các doanh nghiệp. Họ nhấn mạnh rằng, việc phân chia sở hữu và kiểm soát trong các công ty có thể dẫn đến mâu thuẫn lợi ích giữa các bên liên quan. Các cổ đông nhỏ lẻ thường không có khả năng kiểm soát công ty và phải phụ thuộc vào quản lý, điều này có thể dẫn đến chi phí đại lý (agency costs) khi quản lý không hành động trong lợi ích tối đa của cổ đông. Các tác giả cũng nhấn mạnh vai trò quan trọng của cơ chế khuyến khích (incentive mechanisms) như các hệ thống thưởng phạt để khuyến khích quản lý hành động hài hòa với lợi ích dài hạn của cổ đông.

Theo Shleifer và Vishny 12 (1988), các doanh nghiệp có cổ đông tập trung thường có khả năng quản lý và điều hành hiệu quả hơn. Việc quản lý chặt chẽ và quyết định nhanh chóng có thể dẫn đến tăng năng suất lao động và giảm thiểu lãng phí trong quá trình sản xuất.2 Lý thuyết chi phí đại diện (Agency Cost Theory) Lý thuyết chi phí đại diện tập trung vào mối quan hệ giữa các bên liên quan trong doanh nghiệp, như các cổ đông, các nhà quản lý hoặc giám đốc điều hành. Khi một người hoặc một nhóm người (có thể là các nhà quản lý) được ủy quyền quản lý tài sản của một bên khác (cổ đông), sẽ xuất hiện một sự mâu thuẫn về lợi ích giữa các bên liên quan. Điều này dẫn đến sự phát sinh của các chi phí gọi là "chi phí đại diện”.

Lý thuyết này giả định rằng những người quản lý không phải là chủ sở hữu trực tiếp của doanh nghiệp, và họ sẽ hành động để tối đa hóa lợi ích cá nhân của mình, thay vì lợi ích của cổ đông, vì thế làm giảm giá trị của doanh nghiệp (Jensen & Meckling, 1976).3 Lý thuyết cổ đông dài hạn (Stakeholder Theory) Freeman (1984) định nghĩa và phát triển lý thuyết cổ đông dài hạn, một trong những lý thuyết quan trọng nhất trong lĩnh vực quản trị doanh nghiệp và chiến lược. Freeman nhấn mạnh rằng mục tiêu của doanh nghiệp không chỉ đơn giản là tối đa hóa lợi nhuận cho cổ đông mà còn là tối đa hóa giá trị cho tất cả các bên liên quan (stakeholders) như nhân viên, khách hàng, cộng đồng và môi trường. Ông khẳng định rằng các công ty nên xem xét và cân nhắc các tầm quan trọng của các nhóm liên quan này trong quá trình ra quyết định chiến lược và hoạt động hàng ngày. Freeman nhấn mạnh vai trò của quản lý bền vững, trong đó các doanh nghiệp không chỉ nên tập trung vào tạo ra lợi nhuận ngắn hạn mà còn phải quản lý tốt các mối quan hệ với các stakeholders để đảm bảo sự bền vững và thành công dài hạn.4 Lý thuyết cổ đông lớn (Large Shareholder Theory) Shleifer và Vishny (1997) nghiên cứu rộng và sâu về các vấn đề liên quan đến lý thuyết cổ đông lớn.

Trong bài báo này, hai tác giả khảo sát các hệ thống quản trị doanh 13 nghiệp trên toàn cầu và phân tích vai trò của các cổ đông lớn. Họ nhấn mạnh rằng các cổ đông chiến lược, những người sở hữu một lượng cổ phiếu đáng kể trong công ty, thường có ảnh hưởng lớn đối với quản lý và quyết định chiến lược của công ty. Các cổ đông này thường có khả năng chi phối hoặc ảnh hưởng đến việc bầu cử các thành viên Hội đồng quản trị và những quyết định quan trọng của công ty. Shleifer và Vishny cũng nghiên cứu về các biện pháp phòng ngừa và quản lý rủi ro liên quan đến sự chi phối của các cổ đông lớn, bao gồm các biện pháp pháp lý và quản trị nhằm bảo đảm rằng quyền lợi của tất cả các cổ đông được bảo vệ.

Ngoài ra, họ cũng đưa ra những khuyến nghị về cách thức cải thiện quản trị doanh nghiệp để giảm thiểu các rủi ro và tối ưu hóa hiệu quả quản lý trong bối cảnh sự hiện diện của các cổ đông chiến lược.5 Mối quan hệ giữa CCSH của các cổ đông tổ chức và HQHĐ của công ty Các nghiên cứu thực nghiệm về mối quan hệ giữa CCSH của các cổ đông tổ chức và HQHĐ của công ty đã đưa ra những kết quả trái chiều. Một số nghiên cứu cho thấy mối quan hệ dương, trong khi một số khác lại cho thấy mối quan hệ nghịch chiều hoặc không có mối quan hệ nào.