Công tác sưu tầm, khai thác tài liệu về danh nhân Hà Nội tại Thư viện Hà Nội

Khóa luận phân tích công tác sưu tầm, khai thác tài liệu về danh nhân Hà Nội tại Thư viện Hà Nội, đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả.

• Tác giả: Lương Văn Kiên
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Văn Cần
• Trường học: Đại học Văn hóa Hà Nội
• Chuyên ngành: Thư viện - Thông tin
• Đề tài: Công tác sưu tầm, khai thác tài liệu về danh nhân Hà Nội tại Thư viện Hà Nội
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khám phá di sản Sưu tầm tài liệu danh nhân Hà Nội

Hà Nội, mảnh đất ngàn năm văn hiến, là nơi sản sinh và hội tụ của biết bao anh hùng, danh nhân văn hóa lỗi lạc. Cuộc đời và sự nghiệp của họ đã trở thành những giá trị tinh thần to lớn, tạo nên bản sắc độc đáo của Thủ đô. Công tác sưu tầm tài liệu danh nhân Hà Nội tại Thư viện Hà Nội (TVHN) không chỉ là nhiệm vụ lưu trữ mà còn là sứ mệnh bảo tồn và phát huy di sản văn hóa Thăng Long. Nguồn tài liệu này là kho báu vô giá, phản ánh tinh thần dân tộc, hơi thở thời đại và khát vọng của nhân dân qua các thời kỳ lịch sử. Việc tập hợp, hệ thống hóa các tư liệu này giúp thế hệ hiện tại và tương lai có cơ hội tiếp cận, nghiên cứu nhân vật lịch sử Hà Nội, từ đó bồi đắp lòng tự hào dân tộc và tình yêu với Thủ đô. TVHN, với vai trò là trung tâm văn hóa của thành phố, đã và đang nỗ lực xây dựng một kho tư liệu Thư viện Hà Nội phong phú, đặc biệt là các tài liệu về nhân vật lịch sử Thăng Long - Hà Nội. Các tư liệu này bao gồm sách, báo, tạp chí, bản rập văn bia, gia phả, thần tích... được xuất bản bằng nhiều ngôn ngữ như tiếng Việt, Hán Nôm, Pháp, Anh. Việc sưu tầm không chỉ dừng lại ở các tác phẩm do danh nhân sáng tác mà còn mở rộng ra các công trình nghiên cứu về họ, giúp tái hiện một cách toàn diện và sâu sắc nhất chân dung các bậc hiền tài. Đây là nền tảng vững chắc cho mọi hoạt động giáo dục, nghiên cứu khoa học và quảng bá văn hóa và lịch sử Hà Nội.

1.1. Tầm quan trọng của tư liệu về danh nhân Hà Nội

Tài liệu về danh nhân Hà Nội là một bộ phận không thể tách rời của di sản văn hóa Thăng Long. Chúng không chỉ ghi lại tiểu sử, sự nghiệp mà còn chứa đựng tư tưởng, triết lý sống và những đóng góp to lớn của các bậc vĩ nhân đối với sự phát triển của Thủ đô và đất nước. Việc nghiên cứu các tư liệu danh nhân Hà Nội giúp làm sáng tỏ nhiều giai đoạn lịch sử, hiểu sâu hơn về truyền thống “uống nước nhớ nguồn”. Các tư liệu này còn là nguồn cảm hứng bất tận cho các công trình nghiên cứu về Hà Nội, giúp các nhà khoa học, nhà giáo, sinh viên có được những cứ liệu xác thực để phục vụ công tác học tập và giảng dạy. Hơn nữa, trong bối cảnh hội nhập, việc bảo tồn và phát huy giá trị từ các tư liệu quý hiếm này chính là cách để khẳng định bản sắc văn hóa dân tộc, tạo ra nội lực tinh thần vững chắc cho sự phát triển bền vững.

1.2. Vai trò trung tâm của Thư viện Hà Nội trong lưu trữ

Kho tư liệu Thư viện Hà Nội đóng vai trò là nơi tập trung, bảo quản và phổ biến các giá trị văn hóa thành văn của Thủ đô. Đối với mảng tài liệu danh nhân, TVHN không chỉ là một kho lưu trữ vật lý mà còn là một trung tâm thông tin, kết nối các nhà nghiên cứu với nguồn tri thức quý giá. Thư viện chịu trách nhiệm xây dựng các chính sách bổ sung, xử lý nghiệp vụ và tổ chức các công cụ tra cứu hiệu quả để độc giả có thể dễ dàng tiếp cận. Thông qua các hoạt động như số hóa tài liệu và xây dựng mục lục trực tuyến Thư viện Hà Nội, thư viện đang từng bước hiện đại hóa công tác phục vụ, đưa di sản của các anh hùng dân tộc và chí sĩ yêu nước đến gần hơn với công chúng, góp phần giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.

II. Thách thức trong công tác sưu tầm tư liệu danh nhân Hà Nội

Mặc dù đã đạt được nhiều kết quả đáng ghi nhận, công tác sưu tầm tài liệu danh nhân Hà Nội tại TVHN vẫn đối mặt với không ít thách thức. Khó khăn lớn nhất đến từ nguồn kinh phí hạn hẹp và việc thiếu một chính sách bổ sung hợp lý cho các tài liệu quý hiếm. Việc định giá các tài liệu Hán Nôm, gia phả, hay sách báo cũ Hà Nội có giá trị lịch sử cao là một bài toán phức tạp, khiến việc mua lại từ các bộ sưu tập tư nhân trở nên khó khăn. Thêm vào đó, nguồn tài liệu này không tập trung mà phân tán ở nhiều nơi: trong các gia đình, dòng họ, các di tích lịch sử, thậm chí ở các cơ quan lưu trữ quốc gia và cả ở nước ngoài. Điều này đòi hỏi một quỹ thời gian và nhân lực lớn để "truy tìm" và thu thập. Một thách thức khác là đội ngũ cán bộ địa chí tuy có chuyên môn nhưng còn mỏng, đặc biệt là kiến thức về ngôn ngữ Hán Nôm chưa đủ sâu để có thể thẩm định và xử lý hiệu quả các loại hình thư tịch cổ. Việc thiếu kinh nghiệm trong việc tiếp cận và thuyết phục các cá nhân, dòng họ trao tặng hoặc cho phép sao chụp tài liệu cũng là một rào cản lớn. Những nguyên nhân khách quan và chủ quan này đã ảnh hưởng không nhỏ đến tốc độ và quy mô của việc làm giàu thêm kho tư liệu Thư viện Hà Nội.

2.1. Hạn chế về kinh phí và cơ chế định giá tài liệu quý

Ngân sách dành cho việc bổ sung tài liệu, đặc biệt là bổ sung hồi cố, còn rất hạn hẹp. Trong khi các tài liệu mới xuất bản có thể dễ dàng mua theo giá bìa, các tư liệu quý hiếm như sắc phong, thần tích, hay các bản thảo gốc của nhà văn, nhà thơ Hà Nội lại không có một khung giá cố định. Giá trị của chúng có thể lên tới hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu đồng, vượt xa khả năng chi trả của thư viện. Tài liệu gốc từ khóa luận cho thấy: "Nhiều tư liệu cổ về danh nhân có thể có giá từ 50.000 đến 5 triệu, 10 triệu thậm chí cao hơn rất nhiều lần. Như vậy rất khó để chúng ta có thể mua được với nguồn kinh phí hạn hẹp hàng năm." Điều này tạo ra một rào cản lớn trong việc thu thập những tài liệu độc bản, có nguy cơ bị thất lạc hoặc hư hỏng theo thời gian.

2.2. Nguồn tài liệu phân tán và khó khăn trong tiếp cận

Các tài liệu về danh nhân không chỉ nằm trong các thư viện lớn như Thư viện Quốc gia Việt Nam hay Trung tâm Lưu trữ Quốc gia, mà còn nằm rải rác trong nhân dân, tại các đình, đền, chùa và trong các bộ sưu tập tư nhân. Việc xác định vị trí của các tài liệu này đã là một thử thách. Thuyết phục chủ sở hữu chia sẻ còn khó khăn hơn, bởi nhiều gia đình coi gia phả, sắc phong là tài sản riêng, là báu vật của dòng họ và không muốn công khai. Sự thiếu kết nối và hợp tác giữa thư viện và các cộng đồng địa phương, các dòng họ cũng làm hạn chế khả năng bổ sung các nguồn tư liệu danh nhân Hà Nội có giá trị này.

III. Phương pháp sưu tầm tài liệu danh nhân Hà Nội hiệu quả

Để vượt qua các thách thức, TVHN đã triển khai đồng bộ hai hình thức bổ sung chính là bổ sung hiện tại và bổ sung hồi cố. Đây là phương pháp cốt lõi để xây dựng một bộ sưu tập toàn diện và có chiều sâu về các danh nhân Thăng Long - Hà Nội. Bổ sung hiện tại đảm bảo thư viện luôn cập nhật những công trình nghiên cứu về Hà Nội mới nhất, trong khi bổ sung hồi cố giúp lấp đầy những khoảng trống trong lịch sử, tìm về những tư liệu quý hiếm tưởng chừng đã thất lạc. Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa hai hình thức này không chỉ làm phong phú kho tư liệu Thư viện Hà Nội mà còn khẳng định vai trò tiên phong của thư viện trong việc gìn giữ di sản văn hóa Thăng Long. Mỗi hình thức bổ sung đều có những nguồn và cách thức khai thác riêng, đòi hỏi sự chủ động, linh hoạt và kiên trì của đội ngũ cán bộ thư viện. Từ việc tận dụng cơ chế lưu chiểu, chủ động liên hệ các nhà xuất bản, cho đến việc xây dựng mạng lưới cộng tác viên để "săn lùng" sách báo cũ Hà Nội, tất cả đều nhằm một mục tiêu chung là tối đa hóa nguồn tài liệu về các bậc hiền tài của Thủ đô.

3.1. Kỹ thuật bổ sung hiện tại qua lưu chiểu và trao đổi

Bổ sung hiện tại là hoạt động thường xuyên, giúp thư viện cập nhật các tài liệu mới xuất bản. Nguồn quan trọng nhất là thông qua chế độ nộp lưu chiểu. TVHN chủ động liên hệ với Phòng quản lý báo chí của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch để tiếp nhận các ấn phẩm xuất bản tại địa phương. Bên cạnh đó, thư viện còn tiến hành mua tài liệu từ các nhà xuất bản lớn, lựa chọn các đầu sách có nội dung liên quan đến tiểu sử danh nhân Việt Nam và Hà Nội. Một nguồn khác không kém phần quan trọng là trao đổi, biếu tặng từ các tác giả, nhà nghiên cứu và độc giả hảo tâm. Họ sử dụng tài liệu của thư viện để hoàn thành công trình của mình, sau đó tặng lại sách cho thư viện. Hình thức này tuy số lượng không lớn nhưng mang ý nghĩa cộng đồng sâu sắc.

3.2. Bí quyết bổ sung hồi cố các tài liệu Hán Nôm gia phả

Bổ sung hồi cố là quá trình "truy tìm" những tài liệu đã xuất bản trong quá khứ. Đây là nhiệm vụ khó khăn nhưng mang lại giá trị rất lớn. TVHN tập trung vào việc sưu tầm các tài liệu Hán Nôm, gia phả, thần tích, văn bia... còn lưu lạc trong dân gian. Biện pháp chủ yếu là mua lại, sao chụp hoặc vận động hiến tặng. Thư viện cũng ký kết hợp đồng sao chụp toàn bộ các tài liệu về danh nhân Hà Nội hiện đang lưu giữ tại các cơ quan lớn như Thư viện Quốc gia Việt Nam và Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Theo tài liệu gốc, việc hợp tác này nhằm "bổ sung hoàn thiện vốn tài liệu về danh nhân Hà Nội còn thiếu". Ngoài ra, việc tận dụng các kho sách thanh lý của thư viện bạn cũng là một cách hiệu quả để thu thập được những cuốn sách có giá trị mà không tốn nhiều chi phí.

IV. Quy trình xử lý tư liệu danh nhân Hà Nội chuyên nghiệp

Sau khi tài liệu được sưu tầm, chúng phải trải qua một quy trình xử lý nghiệp vụ khoa học và chặt chẽ trước khi đến tay bạn đọc. Quy trình này đảm bảo mỗi tài liệu được quản lý hiệu quả, dễ dàng tra cứu và bảo quản lâu dài. Tại TVHN, công tác xử lý tư liệu danh nhân Hà Nội bao gồm các bước từ đăng ký cá biệt, mô tả hình thức, đến phân loại nội dung, định chủ đề và từ khóa. Mỗi bước đều tuân thủ các tiêu chuẩn nghiệp vụ thư viện, đặc biệt là quy tắc mô tả ISBD và bảng phân loại tài liệu địa chí riêng cho Hà Nội. Việc mô tả nội dung không chỉ dừng lại ở việc gán ký hiệu phân loại mà còn bao gồm việc viết tóm tắt, chú giải chi tiết. Điều này giúp người dùng, đặc biệt là các nhà nghiên cứu nhân vật lịch sử Hà Nội, có thể nắm bắt nhanh chóng nội dung chính của tài liệu mà không cần đọc toàn văn. Quá trình này biến những tài liệu thô thành nguồn tin có cấu trúc, sẵn sàng cho việc khai thác và số hóa tài liệu, góp phần xây dựng một hệ thống thông tin địa chí hiện đại và hiệu quả.

4.1. Kỹ thuật mô tả và phân loại tài liệu địa chí chuyên sâu

Mọi tài liệu về danh nhân sau khi được đăng ký cá biệt sẽ được mô tả theo quy tắc ISBD. Về nội dung, TVHN sử dụng "Bảng phân loại tài liệu địa chí dùng cho thư viện công cộng" đã được chỉnh lý để phù hợp với đặc thù Hà Nội. Các tài liệu về nhân vật nổi tiếng được xếp vào mục H.0. Ví dụ, cuốn sách về nhà giáo Chu Văn An có ký hiệu H.0(91). Việc phân loại chính xác giúp tổ chức kho sách một cách logic, tạo điều kiện thuận lợi cho việc tra cứu sách về người nổi tiếng Hà Nội theo từng lĩnh vực hoặc thời kỳ lịch sử. Đây là nền tảng để xây dựng bộ máy tra cứu khoa học, phục vụ hiệu quả nhu cầu nghiên cứu đa dạng.

4.2. Tối ưu hóa tra cứu qua tóm tắt định chủ đề và từ khóa

Để nâng cao khả năng tiếp cận thông tin, cán bộ thư viện tiến hành làm tóm tắt và định chủ đề cho các tài liệu quan trọng. Bài tóm tắt cô đọng nội dung cốt lõi, giúp bạn đọc tiết kiệm thời gian. Việc định chủ đề và từ khóa là khâu then chốt trong thời đại số. Các từ khóa được lựa chọn từ ngôn ngữ tự nhiên, phản ánh chính xác nội dung tài liệu, ví dụ: "Danh nhân % Địa chí Hà Nội". Hệ thống từ khóa này là cơ sở để xây dựng các CSDL trên máy tính, cho phép người dùng tìm kiếm nhanh chóng và chính xác thông qua mục lục trực tuyến Thư viện Hà Nội, thay vì phải tìm kiếm thủ công qua các hộp phích truyền thống.

V. Hướng dẫn khai thác kho tư liệu danh nhân Thư viện Hà Nội

Việc sưu tầm tài liệu danh nhân Hà Nội chỉ thực sự có ý nghĩa khi chúng được khai thác và sử dụng hiệu quả. TVHN đã xây dựng một bộ máy tra cứu đa dạng, kết hợp giữa phương pháp truyền thống và hiện đại để phục vụ mọi đối tượng độc giả. Bộ máy này không chỉ phản ánh đầy đủ thành phần và nội dung của kho tài liệu mà còn là cầu nối giúp các nhà nghiên cứu, sinh viên và công chúng tiếp cận di sản của các anh hùng dân tộc, nhà văn, nhà thơ Hà Nội. Người dùng có thể bắt đầu hành trình khám phá của mình từ hệ thống mục lục, các hộp phích chuyên đề cho đến các cơ sở dữ liệu số hóa. TVHN cũng biên soạn nhiều bộ thư mục chuyên đề có giá trị, cung cấp thông tin bậc hai một cách hệ thống. Ví dụ, bộ thư mục "Hà Nội chống ngoại xâm" hay "990 năm Thăng Long Hà Nội" là những công cụ đắc lực cho việc nghiên cứu nhân vật lịch sử Hà Nội. Việc hiểu rõ và biết cách sử dụng các công cụ này sẽ giúp độc giả tiết kiệm thời gian và khai thác tối đa giá trị từ kho tư liệu Thư viện Hà Nội.

5.1. Sử dụng công cụ tra cứu truyền thống Hộp phích nhân vật

Hộp phích nhân vật là một công cụ tra cứu truyền thống nhưng vẫn còn nguyên giá trị. Nó tập hợp các phiếu mô tả những tài liệu viết về các danh nhân, sắp xếp một cách khoa học. Các phiếu được tổ chức theo thời kỳ lịch sử, và trong mỗi thời kỳ lại xếp theo vần chữ cái tên nhân vật. Đặc biệt, tại mỗi nhân vật, thông tin được chia nhỏ thành ba mục: tiểu sử sự nghiệp, tác phẩm của nhân vật, và tác phẩm viết về nhân vật. Cấu trúc này giúp người tra cứu sách về người nổi tiếng Hà Nội có cái nhìn tổng quan và đi sâu vào từng khía cạnh mà họ quan tâm. Một điểm ưu việt là hộp phích còn chỉ dẫn đến các tài liệu không có tại TVHN nhưng có ở các thư viện khác, mở rộng nguồn tham khảo cho độc giả.

5.2. Khai thác cơ sở dữ liệu số và mục lục trực tuyến OPAC

Để đáp ứng xu thế của thời đại công nghệ, TVHN đã xây dựng nhiều cơ sở dữ liệu (CSDL) địa chí quan trọng như DCHI (sách tiếng Việt), HNOM (tài liệu Hán Nôm), và TC (bài trích tạp chí). Các CSDL này cho phép tra cứu thông qua mục lục trực tuyến Thư viện Hà Nội. Người dùng có thể tìm kiếm bằng từ khóa, tên tác giả, nhan đề... một cách nhanh chóng và linh hoạt. Việc số hóa tài liệu và xây dựng CSDL không chỉ giúp bảo quản các tư liệu quý hiếm mà còn phá vỡ rào cản về không gian và thời gian, giúp độc giả từ khắp nơi có thể tiếp cận nguồn tài nguyên tri thức về văn hóa và lịch sử Hà Nội.

5.3. Vai trò của thư mục chuyên đề trong nghiên cứu chuyên sâu

Thư mục chuyên đề là sản phẩm thông tin có giá trị gia tăng cao, được biên soạn bởi các cán bộ thư viện. Đây là danh mục các tài liệu (sách, bài báo) về một chủ đề cụ thể, thường có tóm tắt và chú giải. TVHN đã biên soạn hơn 35 bộ thư mục về Hà Nội, trong đó có nhiều thư mục về các nhân vật lịch sử Thăng Long - Hà Nội. Các ấn phẩm này giúp nhà nghiên cứu tiết kiệm thời gian tổng quan tài liệu, định hướng các nguồn tin đáng tin cậy và nắm bắt nhanh các công trình đã có về chủ đề họ quan tâm. Đây là công cụ không thể thiếu cho các công trình nghiên cứu về Hà Nội một cách bài bản và sâu sắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 -5- NHỮNG VẤN ðỀ CHUNG VỀ DANH NHÂN HÀ NỘI VÀ TÀI LIỆ VỀ DANH NHÂN HÀ NỘI TẠI THƯ VIỆN HÀ NỘI 1.1 Khái niệm và vai trò của danh nhân Hà Nội 1.1 Khái niệm danh nhân Trong “Từ ñiển Tiếng Việt” xuất bản năm 1992 của Viện Ngôn ngữ có viết: “ Danh nhân là người có danh tiếng” [20], còn trong “Từ ñiển Bách khoa toàn thư” thì “ Danh nhân là người có tiếng tăm, và là người nổi tiếng”. Theo quan niệm Nho giáo thời xưa ñể lại: “ Một người con có hiếu là phải “dương danh, hiển thân” (nghĩa là nêu cái tên của mình làm vẻ vang thể diện cho cha mẹ) Trong cuộc sống thường ngày, chúng ta ñôi khi bắt gặp những từ ghép như danh họa, danh y, danh tướng, danh ca,… ñể chỉ hội họa, y học, quân sự và ca nhạc. Vẫn còn ñây những Lý Thường Kiệt, Trần Hưng ðạo, những Hải Thượng Lãn Ông, Tuệ Tĩnh, Tôn Thất Tùng, những Trần Văn Cẩn, Bùi Xuân Phái, Tô Ngọc Vân… Trong dòng chảy của lịch sử, gắn liền với công cuộc dựng nước, giữ nước ñã xuất hiện rất nhiều anh hùng kiệt xuất, danh nhân tiêu biểu cho mỗi triều ñại, mỗi mốc lịch sử quan trọng. ðiều này ñã ñược Nguyễn Trãi tổng kết trong tác phẩm “ Bình Ngô ñại cáo ” ở thễ kỷ XV: “.hào kiệt ñời nào cũng có”.

Thật vậy, lịch sử Việt Nam vẫn chói ngời một số tên tuổi như Ngô Quyền, Nguyễn Du, Hồ Chí Minh…Họ trở thành “tài sản vô giá” của truyền thống nước nhà. -6- Theo ñịnh nghĩa và quan niệm trên thì danh nhân mới chỉ mang ý nghĩa khái quát. Tất nhiên danh nhân phải là người nổi tiếng, nhưng không phải tất cả những người nổi tiếng ñều là danh nhân. Theo Giáo sư Vũ Khiêu: “ Danh nhân là những người ñã có hành vi và cống hiến nổi bật trong một hoàn cảnh xã hội và ở một thời ñiểm nhất ñịnh.

Thành tích của họ dù muốn hay không vẫn ñể lại những tiếng vang trong lòng người, tạo nên sự cảm phục và biết ơn”. Ông còn nhấn mạnh “những danh nhân trước hết là những hiền tài, ñược quý trọng nhất bởi họ là nguyên khí của quốc gia” [23] Theo PGS.TS Phan Khanh: “Khái niệm danh nhân tầm quốc gia là khái niệm cao nhất của ñất nước. Danh nhân trước tiên là người nổi tiếng, là nhân vật thuộc bất kỳ ngành gì. Thứ hai là người ñó nổi tiếng vào hàng kiệt xuất chứ nổi tiếng không chưa ñủ.

Hai giá trị, hai tiêu chí ñó gắn với nhau. Thứ ba là có công lao ñóng góp lớn vào sự nghiệp xây dựng phát triển ñất nước và ñược ñánh giá cao trong toàn xã hội. Tiêu chí cuối cùng là người ñó xứng ñáng trở thành nhân vật ñiển hình, trở thành biểu tượng cho nền văn hoá dân tộc Việt Nam” [24] Theo quan ñiểm của PGS Trần Lâm Biền thì “danh nhân phải là những người tỏa sáng tự thân, ñược "nhào nặn" qua lịch sử và ñược công chúng ñương thời, hậu thời của nhân vật ñược tôn vinh ngưỡng mộ”. [25] Như vậy, danh nhân là những nhân vật kiệt xuất, rất nổi tiếng, có ñóng góp to lớn, xuất sắc trong một hoặc nhiều lĩnh vực của ñời sống chính trị, quân sự, kinh tế, văn hóa, khoa học, có tác ñộng thúc ñẩy và tạo nên những chuyển biến mới trong giai ñoạn lịch sử Việt Nam, nhằm ñưa xã hội tiến lên, -7- ñất nước phát triển, có ñạo ñức cao ñẹp ñược lịch sử và nhân dân công nhận, là tấm gương cho hậu thế.2 Danh nhân Hà Nội Thăng Long – Hà Nội – trung tâm chính trị, văn hóa, kinh tế, là vùng ñất ñịa linh nhân kiệt, nơi hội tụ nhân tài cả nước tạo nên một Thăng Long – Hà Nội tài hoa thanh lịch, giàu truyền thống lịch sử và văn hiến như ngày nay có sự ñóng góp to lớn của những hiền tài – nguyên khí của quốc gia.

ðó là những con người tài giỏi của Thủ ñô lịch sử, những anh hùng qua truyền thuyết, các triều ñại ðinh, Lý, Trần, Lê… Họ là những vị tướng tài, các nhà văn, nhà thơ, ông tổ các làng nghề truyền thống, những chiến sỹ cách mạng yêu nước của Thủ ñô. Thăng Long – Hà Nội là một vùng văn hóa riêng, nhưng ñồng thời lại là trung tâm văn hóa của cả nước. Do ñó, văn hóa Thăng Long – Hà Nội vừa có tính ñịa phương lại vừa có tính dân tộc, vừa phổ biến, vừa ñặc thù, vừa ña dạng lại vừa ñặc biệt, vừa có tính năng ñộng của vùng Kẻ Chợ, lại vừa mang tính bền vững của một cố ñô lâu ñời…Tất cả những cái ñó ñã tạo nên những ñặc ñiểm, những truyền thống riêng có của vùng văn hóa “phồn hoa thứ nhất Long Thành”. Môi trường văn hóa Thăng Long – Hà Nội với những ñiều kiện văn hóa – lịch sử như vậy, chẳng những là nơi tụ hội nhân tài mà còn là nơi ñào luyện nhân tài ñông ñảo nhất trong cả nước.

Lê Lợi trở thành danh nhân lịch sử nổi bật khi ông dựng ñại bản doanh bên bến Bồ ðề cùng với tiếng nhạc “ nhong nhong” của ông vang lừng trong chiến dịch giải phóng ðông ðô. -8- Nguyễn Huệ cũng vậy, nếu không có sự nghiệp giải phóng Thăng Long với xuân lửa ðống ða lừng lẫy, thì có lẽ lịch sử cũng chỉ biết ñến ông như một người anh hùng áo vải ở ấp Tây Sơn mà thôi… Nguyễn Du quê gốc ở Hà Tĩnh, nhưng ông sinh ra và lớn lên ở kinh thành Thăng Long, học hành cũng ở Thăng Long. Mặc dầu Nguyễn Du tiếp thu tinh hoa văn hóa dân gian ở nhiều vùng quê – quê mẹ ở Kinh Bắc, quê vợ ở Thái Bình, quê cha ở Nghệ Tĩnh…Những sinh hoạt phong phú, ña dạng ở Thăng Long hoa lệ, với tiếng nói phổ thông tinh tế, uyển chuyển, thanh tao, mỹ lệ của vùng trung tâm ñất nước là nhân tố chính, có tác dụng quyết ñịnh ñến tài năng và tác phẩm của ông. Cũng như thế một Nguyễn Trãi, một Hồ Xuân Hương, ðoàn Thi ðiểm, ðặng Trần Côn…ñều là những hạt giống tốt ñã nảy hoa kết trái từ mảnh ñất Thăng Long văn vật.

Nếu không có mảnh vườn văn hóa bồi ñắp, vun trồng, thì “sao Khuê” làm sao có thể “ngời sáng” và cô gái bình dân họ Hồ làm sao có thể trở thành “Bà chúa thơ Nôm”. Một ñặc sắc của nhân tài Thăng Long ñó là tính chất ña tài ña nghệ với những cá tính sáng tạo khác nhau, song ñều có một cái chung là mang dấu ấn Kẻ chợ. Dấu ấn ñó chính là tổng hòa của những gì tinh tế, nhuần nhị, thanh lịch, hào hoa, mỹ lệ,. Vì thế nhân tài Thăng Long bao giờ cũng ñượm vẻ tài hoa, tinh tế và thường là những con người “ña tài ña nghệ” hiếm thấy ở danh nhân các ñịa phương khác.

Trần Nhật Duật vừa là vị tướng tài ba, vừa là nhà ngoại giao, vừa là nhà văn học, vừa giỏi ca múa nhạc, vừa thông thạo ngôn ngữ nước ngoài và ngôn ngữ nhiều dân tộc thiểu số trong nước. -9- Nguyễn Trãi hầu như là một con người toàn năng, lĩnh vực nào cũng giỏi, văn võ song toàn, giỏi cả văn, cả thơ, giỏi cả các khoa học lịch sử, ñịa lý, am hiểu sâu sắc âm nhạc, vũ ñạo và nghệ thuật tạo hình… Nguyễn Gia Thiều là người hay cả cầm, kỳ, thi, họa. Nhiều cung ñiện lộng lẫy và chùa chiền nổi tiếng ở Thăng Long thời Lê – Trịnh ñều do một tay ông thiết kế và chỉ ñạo thi công. Nhiều bài ca ñiệu nhạc phổ biến rộng rãi ñương thời cũng do ông sáng tác.

Họ là những người: - Sinh ra ở Hà Nội và suốt ñời cống hiến cho Hà Nội. - Không sinh ra ở Hà Nội nhưng cả cuộc ñời lại cống hiến cho Hà Nội. - Không sinh ra ở Hà Nội nhưng có ñóng góp ñáng kể vào sự phát triển của Hà Nội.3 Vai trò của danh nhân * Vai trò của danh nhân trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước của dân tộc. Giá trị văn hóa tinh thần tiêu biểu và ñậm nét nhất trong truyền thống văn hóa của người dân Hà Nội là truyền thống yêu nước chống giặc ngoại xâm, xây dựng và bảo về Thủ ñô.

Hào khí chống xâm lược bảo vệ sự bình yên của dải ñất sông Hồng này ñã ñược thể hiện trong huyền thoại Thánh Gióng, ñời vua Hùng thứ 6. Khi giặc Ân sang cướp nước ta, ông Gióng ñược nuôi dưỡng bằng sức mạnh của toàn dân, vươn lên trở thành người anh hùng cứu nước, cứu dân. Ông là người có công cứu nước, cứu dân ñược nhân dân suy tôn và phong Thánh ñể bất tử trong mọi thời ñại, nêu gương sáng cho nhân dân noi theo. ðến thời An Dương Vương xây thành Cổ Loa, câu chuyện tình Mỵ Châu – Trọng Thủy ñể lại bài học vô giá về tinh thần cảnh giác trước họa - 10 - xâm lăng.

Phong trào Hai Bà Trưng khởi nghĩa ñã lôi cuốn sự ủng hộ của nhiều tướng sĩ và quân sĩ. Triệu Việt Vương ñánh du kích ở ñầm Dạ Trạch… Tất cả ñều ñể lại tấm gương sáng về lòng yêu nước của con người Hà Nội. Thời nhà ðường chiếm nước ta, ñóng phủ ñô hộ ở Hà Nội. Trước chính sách ñô hộ dã man, Bố Cái ðại Vương người thôn Cam Lâm, xã ðường Lâm, Ba Vì ñã ñem một ñoàn dũng sĩ ñến vây ñô hộ phủ.

Rồi ñến Khúc Thừa Dụ, Dương ðình Nghệ và Ngô Quyền ñã liên tiếp ñuổi hết thù trong giặc ngoài, dựng nghiệp lớn ñể khẳng ñịnh chủ quyền của nước Việt Nam ñộc lập. Năm 1010, Lý Công Uẩn hạ Chiếu dời ñô và chuyển về ñịnh ñô ở Thăng Long, mở ra một thời kỳ phát triển mới của lịch sử Thăng Long, lịch sử dân tộc. Thăng Long trở thành biểu tượng cho sức mạnh tinh thần của dân tộc Việt Nam trong chiến ñấu chống giặc ngoại xâm và xây dựng ñất nước. Thời kỳ vàng son của chế ñộ phong kiến Việt Nam gắn liền với chiến công hiển hách chống xâm lược của Lý Thường Kiệt (Gia Lâm, Hà Nội).

Ông là người tài cao, ñức rộng, chí lớn, thương dân, ñã lập nhiều chiến công trong trị nước, yên dân và dẹp giặc. Hưng ðạo vương Trần Quốc Tuấn (1228 – 1300), một vị anh hùng dân tộc, một danh nhân văn hóa, một thiên tài quân sự kiệt xuất. Ông là người biết trọng dụng nhân tài. Các anh hùng như Trương Hán Siêu, Phạm Ngũ Lão, Yết kiêu, Dã Tượng… ñều từ trướng của ông mà ra.

Trần Quốc Tuấn ñã soạn hai bộ binh thư : Binh thư yếu lược và Vạn Kiếp tông bí truyền. Ông là hiện thân của tinh thần ñại nghĩa, ñại nhân, ñại trí, ñại dũng, ñại tín của dân tộc Việt Nam.