Chương 1 giới thiệu về bối cảnh nghiên cứu đề tài và phương pháp nghiên cứu. Chương 2 trình bày chi tiết vai trò của người dân trong xây dựng NTM, sơ lược các lý thuyết và kinh nghiệm thực tiễn để làm cơ sở cho các phân tích. Chương 3 tóm tắt một số kết quả xây dựng NTM của xã Mỹ Lộc, phân tích tình hình tham gia của người dân và những rào cản đối với sự tham gia. Cuối cùng, Chương 4 đưa ra kết luận và đề xuất các kiến nghị giúp tháo gỡ các rào cản và phát huy sự tham gia của cộng đồng trong xây dựng NTM.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -7- CHƢƠNG 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA NGHIÊN CỨU 2.1 Vai trò sự tham gia của ngƣời dân trong phát triển nông thôn “Sự tham gia là sự gắn kết một cách lâu dài, chủ động và có vai trò ngày càng cao của cộng đồng vào quá trình phát triển, từ việc xác định vấn đề đến việc lập kế hoạch, thực hiện, giám sát, đánh giá các hoạt động nhằm nâng cao đời sống cộng đồng và bảo đảm sự phân chia công bằng các lợi ích của sự phát triển”6. Theo đó, sự tham gia không chỉ là ý kiến phản hồi từ những người thụ hưởng để giúp thực hiện chương trình mà nó còn bao gồm cả sự tham gia ở giai đoạn trước, trong quá trình lựa chọn và thiết kế dự án. Sự tham gia là cần thiết vì nguy cơ ra đời những chương trình tách rời lợi ích của nhân dân, và ngay cả một chương trình được đánh giá tốt vẫn có xu hướng chi phí cao hơn và kém hiệu quả nếu không có sự tham gia thích hợp.
Sự tham gia cần thiết được thúc đẩy trong bối cảnh hiện nay nhằm tạo ra sự kết hợp hành động giữa chính phủ và người dân để lựa chọn và xây dựng hoạt động, đồng thời cùng hợp tác thực hiện và báo hiệu những vấn đề, hay những khả năng để hoàn thiện7. Vì thế, cho đến nay, bất kỳ chương trình phát triển kinh tế xã hội nào cũng đều khẳng định có sự tham gia ở ít nhất một khía cạnh nào đó. Một chính sách khả thi và có ý nghĩa phải dựa trên mong muốn của người dân sinh sống tại nơi mà nó thực hiện bởi mục đích của nó là cải thiện chất lượng cuộc sống cho người dân địa phương. Cơ sở của lập luận này chính là người dân sẽ biết rõ nhất những khó khăn và nhu cầu của mình, phương tiện phát triển là tài nguyên nông thôn được chính người dân quản lý và sử dụng.
Kỹ năng, kiến thức và năng lực của cộng đồng là nguồn lực để phát triển nông thôn. Trên hết, sự cam kết của người dân là yếu tố sống còn của phát triển nông thôn bởi nếu một kế hoạch hoặc dự án không được cộng đồng ủng hộ thì rất khó được triển khai thực hiện8. Để tăng hiệu quả các dự án phát triển và phát huy tốt vai trò của cộng đồng, người dân cần thiết tham gia vào tất cả các giai đoạn thực hiện một dự án với tư cách là đối tượng hưởng lợi và cũng là người chủ thực sự. Sự tham gia được thể hiện từ việc xác định vấn đề và nhu cầu cần giải quyết của địa phương, đưa ra giải pháp và triển khai thực hiện, đến kiểm tra, nghiệm thu công trình và cuối cùng là sử dụng thành quả của dự án.
6 Trần Thị Thanh Hà (2009). LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1 Trình tự thực hiện một dự án có sự tham gia của cộng đồng 8. Quản lý, duy tu và sử dụng thành quả công trình 7. Kiểm tra, giám sát, đánh giá chất lượng và tiến độ thực hiện 5.
Tổ chức thực hiện, thi công 4. Thẩm định phê duyệt kế hoạch thực hiện 3. Lập kế hoạch có sự tham gia 2. Đưa ra giải pháp, chọn công trình 1.
Xác định khó khăn, nhu cầu và vấn đề cần giải quyết (Nguồn: Ủy ban Dân tộc, 2008) Tham gia là một quá trình vận động, nó bao gồm các mức độ tiếp cận khác nhau của cộng đồng. Ở mức độ càng cao, vai trò và trách nhiệm của cộng đồng về sự tham gia càng được đòi hỏi nhiều hơn. Sự tham gia được chia thành 5 cấp độ từ thấp đến cao (thang tham gia), như sau9: Trao Hợp tác quyền Tham Tư vấn gia Thông tin Thông tin: Bước này có vai trò cung cấp thông tin cho các bên có liên quan. Đây là bước đầu tiên để bắt đầu thúc đẩy sự tham gia nhưng thông tin chỉ mang tính một chiều mà chưa có sự phản hồi từ những đối tượng có liên quan.
Tư vấn: Khảo sát thái độ của người dân đối với dự án, công trình thông qua tổ chức các cuộc họp dân cư và tham khảo ý kiến cộng đồng. Ở mức độ này, thông tin được cung 9 Dower (1996). LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -9- cấp cho các bên, người tổ chức tham vấn sẽ lắng nghe những khó khăn và nhu cầu của cộng đồng. Tuy nhiên, quá trình tham vấn cũng chỉ có tính chất tham khảo, các nhà tài trợ tự đưa ra quyết định và giải pháp.
Người dân không được tham gia vào quá trình đề ra các quyết định. Tham gia: Quá trình tham gia thụ động bằng động cơ vật chất, theo hợp đồng hoặc theo chức năng. Người dân tham gia bằng việc đóng góp các tài nguyên sẵn có để đổi lấy lương thực, tiền bạc,… hoặc hợp đồng cung cấp lao động, đất đai. Người dân cũng có thể hình thành các nhóm nhỏ để thực hiện các chức năng liên quan đến dự án.
Đối với mức độ này, người bên ngoài cũng sẽ quyết định các vấn đề. Sự tham gia chỉ xuất hiện sau khi đã có các quyết định. Hợp tác: Quyền lực được phân phối cho cả người dân và nhà cầm quyền, cả hai đều phải có trách nhiệm trong việc lập kế hoạch và ra quyết định. Theo đó, người dân tham gia bằng cách cùng phân tích vấn đề và dẫn đến kế hoạch hành động.
Các bên có liên quan cùng đưa ra giải pháp và tổng hợp các kiến nghị để đưa ra quyết định cuối cùng. Trao quyền: Cộng đồng nắm giữ đa số quyền ra quyết định. Người dân tự mình xác định các vấn đề, tự tìm tòi và sáng tạo các giải pháp để giải quyết vấn đề đó. Người bên ngoài chỉ có vai trò xúc tác và hỗ trợ tăng năng lực cho cộng đồng.
Để cộng đồng tham gia sâu vào các hoạt động chính sách, các kênh tham gia phải dễ dàng và mở rộng cho mọi người. Theo đó, công dân phải có quyền tiếp cận rộng rãi với những thông tin và chính sách của chính phủ để sự tham gia đạt tính hiệu quả và tích cực từ phía cộng đồng, tránh cách tiếp cận hình thức hoặc bị cản trở bởi các nhóm đặc quyền10.2 Vai trò ngƣời dân đối với các nội dung xây dựng NTM Công việc phát triển nông thôn đã được chú trọng thực hiện trong thời gian dài, tuy nhiên CTNTM là chương trình đầu tiên đặt mục tiêu đẩy mạnh phát triển nông thôn một cách toàn diện. Theo Quyết định số 800/QĐ-TTg, CTNTM phải thực hiện 5 nhóm lĩnh vực phát triển nông thôn, được cụ thể hóa thành 19 tiêu chí xây dựng NTM. Ở mỗi lĩnh vực, các công việc được giao cho từng Bộ, ngành có liên quan chỉ đạo cho sở, ngành cấp tỉnh quản lý thực hiện theo quy định của Quyết định 800/QĐ-TTg, tuy nhiên các công việc cụ thể sẽ do chính địa phương và người dân phối hợp triển khai.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -10- Các chỉ tiêu của Bộ tiêu chí được phân công cho chính quyền địa phương cùng với các tổ chức chính trị - xã hội và người dân thực hiện. Cụ thể, trong 41 chỉ tiêu, có 13 chỉ tiêu do cộng đồng tự thực hiện, 19 chỉ tiêu do chính quyền địa phương thực hiện với sự tài trợ của ngân sách nhà nước, còn lại 9 chỉ tiêu cần có sự phối hợp của chính quyền và nhân dân (Phụ lục 2). Tuy nhiên, việc phân công thực hiện chỉ có tính chất tương đối để xác định đối tượng thực hiện chính vì hầu hết các tiêu chí đề cần có sự phối hợp giữa chính quyền và người dân. Ví dụ, các công trình xây dựng hạ tầng kinh tế xã hội như giao thông, thủy lợi, trường học,… do nhà nước đầu tư kinh phí xây dựng nhưng người dân phải đóng góp đất đai và một phần kinh phí, ngược lại, các hoạt động phát triển sản xuất và cải thiện đời sống cho người dân cũng cần sự hỗ trợ của nhà nước.
Về nhiệm vụ thực hiện cụ thể, sự tham gia của người dân sẽ bao trùm nhiều lĩnh vực với vai trò khác nhau trong quản lý và tổ chức thực hiện CTNTM để đảm bảo nguyên tắc người dân là chủ thể xây dựng NTM. Có thể tóm tắt sự tham gia của người dân trong 5 bước thực hiện CTNTM, bao gồm tiếp cận thông tin; đóng góp ý kiến xây dựng NTM; trực tiếp tham gia thực hiện; kiểm tra, giám sát; và duy tu, bảo dưỡng công trình. Sự tham gia trong xây dựng NTM là những hoạt động với các bước tương đối độc lập tiếp nối nhau mà không theo thứ tự chiều sâu nên người dân có thể tùy năng lực của mình mà tham gia một số hoặc tất cả các bước. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Các bƣớc tham gia xây dựng NTM • Tham gia các cuộc họp, tập huấn cho đối tượng là người dân theo đề nghị của các cơ quan tư vấn, tổ chức hỗ trợ nâng cao năng lực của người dân và cộng đồng về phát triển Tiếp cận nông thôn thông tin • Tìm hiểu thông tin về CTNTM để làm cơ sở tham gia vào quá trình thực hiện.
• Đóng góp ý kiến cho đề án xây dựng NTM và đồ án quy hoạch NTM xã • Lựa chọn những công việc ưu tiên cần thực hiện trước theo nhu cầu của cộng đồng Đóng góp ý • Quyết định mức độ đóng góp xây dựng các công trình. kiến • Xây dựng các công trình hạ tầng cấp xã phù hợp với năng lực của cộng đồng dân cư. • Tham gia các hoạt động cải tạo môi trường nông thôn nơi khu dân cư; xây dựng nếp sống văn hóa và tham gia các phong trào thi đua trên địa bàn xã Trực tiếp • Phát triển kinh tế để tăng thu nhập, giảm nghèo thực hiện • Thực hiện các tiêu chí xây dựng NTM thuộc trách nhiệm của cộng đồng.