Sự Phát Triển Của Hiến Pháp Trong Tiến Trình Dân Chủ Hóa Ở Đông Á

Luận văn thạc sĩ phân tích sự phát triển của hiến pháp trong tiến trình dân chủ hóa ở Đông Á, mang lại cái nhìn sâu sắc về luật pháp và chính trị.

• Tác giả: Lã Khánh Tùng
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Đăng Dung
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Sự Phát Triển Hiến Pháp và Dân Chủ Hóa Ở Đông Á
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Sự phát triển của hiến pháp trong tiến trình dân chủ hóa ở Đông Á qua các công trình của các tác giả Việt Nam
• 1.2. Sự phát triển của hiến pháp trong tiến trình dân chủ hóa ở Đông Á qua các công trình của các tác giả nước ngoài
• 1.3. Kết luận Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU SỰ PHÁT TRIỂN CỦA HIẾN PHÁP TRONG TIẾN TRÌNH DÂN CHỦ HÓA Ở ĐÔNG Á
• 2.1. Hiến pháp, sự phát triển của hiến pháp, dân chủ và dân chủ hóa: khái niệm và nội dung. Mối quan hệ tác động qua lại giữa hiến pháp, sự phát triển của hiến pháp với dân chủ và dân chủ hóa. Giả thuyết khoa học
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3. Kết luận Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: SỰ ẢNH HƯỞNG CỦA DÂN CHỦ HÓA ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN CỦA HIẾN PHÁP Ở ĐÔNG Á
• 3.1. Nguồn gốc, đặc điểm và nội dung của dân chủ hóa ở Đông Á
• 3.2. Nguồn gốc, các nguyên nhân và nội dung dân chủ hóa
• 3.3. Đặc điểm của dân chủ hóa
• 3.4. Nội dung của dân chủ hóa. Sự ảnh hưởng của dân chủ hóa đến sự phát triển của hiến pháp ở Đông Á
• 3.5. Giai đoạn giữa thế kỷ 19 đến năm 1945: khủng hoảng của mô hình chính trị cũ và việc tìm kiếm mô hình mới
• 3.6. Giai đoạn năm 1945 đến năm 1987
• 3.7. Giai đoạn năm 1987 đến nay
• 3.8. So sánh với Việt Nam
• 3.9. Kết luận Chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: SỰ ẢNH HƯỞNG CỦA PHÁT TRIỂN HIẾN PHÁP ĐẾN DÂN CHỦ HÓA Ở ĐÔNG Á
• 4.1. Phân quyền trong hiến pháp Đông Á
• 4.2. Một số đặc điểm của phân quyền tại các quốc gia Đông Á
• 4.3. Phân quyền trong các bản hiến pháp hiện hành
• 4.4. Quyền con người trong hiến pháp
• 4.5. Cơ chế bảo hiến với việc thúc đẩy dân chủ
• 4.6. Cơ chế bảo hiến bảo vệ các quyền con người
• 4.7. Cơ chế bảo hiến với nguyên tắc phân quyền
• 4.8. Cơ chế bảo hiến với việc bảo đảm các nguyên tắc bầu cử. So sánh với Việt Nam
• 4.9. Kết luận Chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Sự Phát Triển Hiến Pháp Ở Đông Á Nghiên Cứu

Luận án tập trung vào việc nghiên cứu so sánh sự phát triển của hiến pháp ở các quốc gia Đông Á trong tiến trình dân chủ hóa. Nghiên cứu này xem xét sự tương tác giữa hiến pháp và dân chủ, đặc biệt ở Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan. Mục tiêu là lý giải nguyên nhân hình thành và phát triển hiến pháp, vai trò của hiến pháp trong việc củng cố các thiết chế dân chủ, và sự khác biệt trong quá trình này giữa các quốc gia. Luận án nhấn mạnh ảnh hưởng của các yếu tố văn hóa, hệ tư tưởng, biến động quốc tế và thay đổi kinh tế-xã hội đến tiến trình dân chủ hóa và sự phát triển của hiến pháp. Nghiên cứu này cũng so sánh kinh nghiệm của các quốc gia Đông Á với Việt Nam để tìm ra những bài học và hàm ý cho việc xây dựng nhà nước pháp quyền và mở rộng dân chủ ở Việt Nam.

1.1. Mục Tiêu Nghiên Cứu Sự Phát Triển Hiến Pháp Đông Á

Nghiên cứu này có bốn mục tiêu chính. Thứ nhất, lý giải sự phát triển và thay đổi của hiến pháp ở các quốc gia Đông Á, bao gồm các yếu tố ảnh hưởng như biến động chính trị và tiến trình dân chủ hóa. Thứ hai, đánh giá vai trò của hiến pháp trong việc củng cố các thiết chế dân chủ, phân quyền, trách nhiệm giải trình và bảo vệ quyền tự do cá nhân. Thứ ba, so sánh sự phát triển của hiến pháp và mối quan hệ giữa dân chủ và hiến pháp ở các quốc gia Đông Á. Thứ tư, tìm ra những bài học và hàm ý cho Việt Nam trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền và mở rộng dân chủ từ kinh nghiệm của Đông Á.

1.2. Phạm Vi Nghiên Cứu Hiến Pháp và Dân Chủ Hóa Đông Á

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào khu vực Đông Á, đặc biệt là Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc và Đài Loan. Nghiên cứu xem xét lịch sử lập hiến và sự tương tác giữa hiến pháp và dân chủ ở các quốc gia này. Về thời gian, nghiên cứu bao gồm các diễn biến từ giữa thế kỷ XIX đến nay, nhưng tập trung vào giai đoạn sau năm 1945. Nghiên cứu này cũng đề cập đến một số quốc gia khác trong khu vực, như Bắc Triều Tiên và Mông Cổ, để so sánh, mặc dù không phân tích sâu. Mục tiêu là rút ra các gợi ý và bài học cho Việt Nam, một quốc gia thuộc khu vực Đông Nam Á.

II. Thách Thức Dân Chủ Hóa và Phát Triển Hiến Pháp Ở Đông Á

Tiến trình dân chủ hóa ở Đông Á đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm ảnh hưởng của văn hóa, hệ tư tưởng, và các yếu tố chính trị-xã hội đặc thù. Sự khác biệt về mô hình chính trị và kinh tế giữa các quốc gia cũng tạo ra những khó khăn riêng trong việc xây dựng và thực thi hiến pháp. Bên cạnh đó, áp lực từ các yếu tố bên ngoài, như toàn cầu hóa và quan hệ quốc tế, cũng tác động đến quá trình dân chủ hóa và phát triển hiến pháp. Việc đảm bảo sự cân bằng giữa các giá trị truyền thống và các nguyên tắc dân chủ hiện đại là một thách thức lớn. Ngoài ra, sự thiếu hụt các nghiên cứu hệ thống về hiến pháp và lịch sử lập hiến của các quốc gia Đông Á cũng là một trở ngại.

2.1. Ảnh Hưởng Văn Hóa Đến Dân Chủ Hóa Hiến Pháp Đông Á

Văn hóa, đặc biệt là ảnh hưởng của Nho giáo và Phật giáo, có tác động sâu sắc đến tiến trình dân chủ hóa và phát triển hiến pháp ở Đông Á. Các giá trị truyền thống như tôn trọng thứ bậc, trật tự xã hội và sự hài hòa có thể tạo ra những rào cản đối với việc áp dụng các nguyên tắc dân chủ phương Tây. Việc dung hòa giữa các giá trị truyền thống và các nguyên tắc dân chủ hiện đại là một thách thức lớn đối với các quốc gia Đông Á. Sự khác biệt về văn hóa chính trị giữa các quốc gia cũng ảnh hưởng đến cách thức xây dựng và thực thi hiến pháp.

2.2. Toàn Cầu Hóa và Dân Chủ Hóa Hiến Pháp Ở Đông Á

Toàn cầu hóa tạo ra cả cơ hội và thách thức cho tiến trình dân chủ hóa và phát triển hiến pháp ở Đông Á. Một mặt, toàn cầu hóa thúc đẩy sự lan tỏa của các giá trị dân chủ và các tiêu chuẩn quốc tế về quyền con người. Mặt khác, toàn cầu hóa cũng tạo ra áp lực cạnh tranh kinh tế và xã hội, có thể làm suy yếu các thể chế dân chủ và làm gia tăng bất bình đẳng. Việc quản lý các tác động của toàn cầu hóa và đảm bảo rằng tiến trình dân chủ hóa không bị ảnh hưởng tiêu cực là một thách thức quan trọng.

III. Phương Pháp Tiếp Cận Phát Triển Hiến Pháp và Dân Chủ Hóa

Luận án sử dụng phương pháp so sánh để phân tích sự phát triển của hiến pháp và tiến trình dân chủ hóa ở các quốc gia Đông Á. Phương pháp này cho phép nhận diện những điểm tương đồng và khác biệt giữa các quốc gia, từ đó rút ra những quy luật chung và những đặc điểm riêng. Nghiên cứu cũng kết hợp phương pháp lịch sử để xem xét sự phát triển của hiến pháp và dân chủ hóa trong bối cảnh lịch sử cụ thể của từng quốc gia. Ngoài ra, luận án sử dụng phương pháp phân tích chính trị để đánh giá vai trò của các yếu tố chính trị, kinh tế và xã hội trong việc định hình hiến pháp và tiến trình dân chủ hóa.

3.1. So Sánh Lịch Sử Lập Hiến Ở Các Nước Đông Á

So sánh lịch sử lập hiến ở các nước Đông Á giúp làm rõ những yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của hiến pháp. Nghiên cứu này xem xét các giai đoạn lịch sử quan trọng, như thời kỳ thuộc địa, chiến tranh thế giới thứ hai và thời kỳ dân chủ hóa, để hiểu rõ hơn về quá trình xây dựng và sửa đổi hiến pháp. So sánh cũng giúp nhận diện những mô hình hiến pháp khác nhau và đánh giá hiệu quả của chúng trong việc thúc đẩy dân chủ.

3.2. Phân Tích Chính Trị Quá Trình Dân Chủ Hóa Hiến Pháp

Phân tích chính trị giúp đánh giá vai trò của các yếu tố chính trị, kinh tế và xã hội trong việc định hình hiến pháp và tiến trình dân chủ hóa. Nghiên cứu này xem xét vai trò của các đảng phái chính trị, các nhóm lợi ích và các phong trào xã hội trong việc thúc đẩy hoặc cản trở dân chủ hóa. Phân tích cũng giúp hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa hiến pháp và quyền lực chính trị, và cách thức hiến pháp có thể được sử dụng để bảo vệ hoặc hạn chế quyền lực.

3.3. Nghiên Cứu Đa Ngành Về Hiến Pháp và Dân Chủ Hóa

Nghiên cứu đa ngành, liên ngành (luật học cùng với chính trị học, lịch sử, xã hội học…) đối với hiến pháp và chủ nghĩa lập hiến là cần thiết. Điều này giúp hiểu rõ hơn về các yếu tố kinh tế, xã hội, văn hóa và chính trị ảnh hưởng đến sự phát triển của hiến pháp và tiến trình dân chủ hóa. Nghiên cứu đa ngành cũng giúp đánh giá hiệu quả của hiến pháp trong việc giải quyết các vấn đề xã hội và thúc đẩy phát triển bền vững.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Bài Học Dân Chủ Hóa Hiến Pháp Cho VN

Nghiên cứu về sự phát triển của hiến pháp và tiến trình dân chủ hóa ở Đông Á mang lại nhiều bài học quý giá cho Việt Nam. Kinh nghiệm của các quốc gia Đông Á có thể giúp Việt Nam hoàn thiện hiến pháp, xây dựng nhà nước pháp quyền và mở rộng dân chủ. Đặc biệt, việc học hỏi kinh nghiệm về phân quyền, bảo vệ quyền con người và thúc đẩy trách nhiệm giải trình của chính phủ là rất quan trọng. Tuy nhiên, Việt Nam cần phải xem xét các yếu tố đặc thù của mình, như văn hóa, lịch sử và điều kiện kinh tế-xã hội, để áp dụng các bài học này một cách phù hợp.

4.1. Hoàn Thiện Hiến Pháp Để Thúc Đẩy Dân Chủ Ở VN

Việc hoàn thiện hiến pháp là một yếu tố quan trọng để thúc đẩy dân chủ ở Việt Nam. Hiến pháp cần phải đảm bảo các quyền tự do cơ bản của công dân, phân chia quyền lực một cách rõ ràng và hiệu quả, và thiết lập các cơ chế kiểm soát quyền lực. Hiến pháp cũng cần phải tạo ra một môi trường pháp lý thuận lợi cho sự phát triển của xã hội dân sự và sự tham gia của người dân vào quá trình ra quyết định.

4.2. Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Ở Việt Nam

Xây dựng nhà nước pháp quyền là một mục tiêu quan trọng của Việt Nam. Nhà nước pháp quyền đòi hỏi sự thượng tôn của pháp luật, sự bình đẳng trước pháp luật và sự bảo vệ quyền con người. Để xây dựng nhà nước pháp quyền, Việt Nam cần phải hoàn thiện hệ thống pháp luật, nâng cao năng lực của các cơ quan tư pháp và tăng cường trách nhiệm giải trình của chính phủ.

4.3. Mở Rộng Dân Chủ và Sự Tham Gia Của Người Dân

Mở rộng dân chủ và sự tham gia của người dân là một yếu tố quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững của Việt Nam. Điều này đòi hỏi việc tạo ra các cơ hội cho người dân tham gia vào quá trình ra quyết định, tăng cường sự minh bạch và trách nhiệm giải trình của chính phủ, và bảo vệ quyền tự do ngôn luận và tự do hội họp.

V. Tương Lai Phát Triển Hiến Pháp và Dân Chủ Hóa Ở Đông Á

Tương lai của sự phát triển hiến pháp và tiến trình dân chủ hóa ở Đông Á phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm sự phát triển kinh tế, sự thay đổi xã hội và sự tương tác giữa các quốc gia trong khu vực. Các quốc gia Đông Á cần phải tiếp tục cải cách chính trị và kinh tế để đáp ứng các nhu cầu của người dân và đối phó với các thách thức toàn cầu. Việc tăng cường hợp tác khu vực và thúc đẩy các giá trị dân chủ là rất quan trọng để đảm bảo sự ổn định và thịnh vượng của khu vực.

5.1. Cải Cách Chính Trị Để Thúc Đẩy Dân Chủ Hóa

Cải cách chính trị là một yếu tố quan trọng để thúc đẩy dân chủ hóa ở Đông Á. Điều này đòi hỏi việc tăng cường sự minh bạch và trách nhiệm giải trình của chính phủ, bảo vệ quyền tự do ngôn luận và tự do hội họp, và tạo ra các cơ hội cho người dân tham gia vào quá trình ra quyết định. Cải cách chính trị cũng cần phải giải quyết các vấn đề như tham nhũng và bất bình đẳng.

5.2. Hợp Tác Khu Vực Để Thúc Đẩy Dân Chủ Hóa

Hợp tác khu vực có thể đóng một vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy dân chủ hóa ở Đông Á. Các quốc gia trong khu vực có thể chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ lẫn nhau trong quá trình cải cách chính trị và kinh tế. Hợp tác khu vực cũng có thể giúp giải quyết các vấn đề chung như biến đổi khí hậu và an ninh khu vực.

VI. Kết Luận Hiến Pháp và Dân Chủ Hóa Con Đường Đông Á

Sự phát triển của hiến pháp và tiến trình dân chủ hóa ở Đông Á là một quá trình phức tạp và đa dạng. Các quốc gia trong khu vực đã đi theo những con đường khác nhau, nhưng đều hướng đến mục tiêu xây dựng một xã hội dân chủ, pháp quyền và thịnh vượng. Việc học hỏi kinh nghiệm của các quốc gia Đông Á có thể giúp Việt Nam hoàn thiện hiến pháp, xây dựng nhà nước pháp quyền và mở rộng dân chủ. Tuy nhiên, Việt Nam cần phải xem xét các yếu tố đặc thù của mình để áp dụng các bài học này một cách phù hợp.

6.1. Bài Học Kinh Nghiệm Cho Việt Nam Về Dân Chủ Hóa

Việt Nam có thể học hỏi nhiều bài học từ kinh nghiệm của các quốc gia Đông Á trong quá trình dân chủ hóa. Điều này bao gồm việc xây dựng một hiến pháp mạnh mẽ, bảo vệ quyền con người, thúc đẩy trách nhiệm giải trình của chính phủ và tạo ra các cơ hội cho người dân tham gia vào quá trình ra quyết định. Tuy nhiên, Việt Nam cần phải xem xét các yếu tố đặc thù của mình để áp dụng các bài học này một cách phù hợp.

6.2. Con Đường Dân Chủ Hóa Phù Hợp Với Việt Nam

Việt Nam cần phải tìm ra một con đường dân chủ hóa phù hợp với điều kiện và hoàn cảnh của mình. Điều này đòi hỏi việc kết hợp các giá trị truyền thống với các nguyên tắc dân chủ hiện đại, và tạo ra một hệ thống chính trị và kinh tế phù hợp với nhu cầu của người dân. Con đường dân chủ hóa của Việt Nam cần phải dựa trên sự đồng thuận và sự tham gia của tất cả các thành phần trong xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học "Sự phát triển của hiến pháp trong tiến trình dân chủ hóa ở Đông Á" do nghiên cứu sinh Lã Khánh Tùng thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Nguyễn Đăng Dung tại Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội (bảo vệ năm 2015; chuyên ngành: Lí luận và lịch sử Nhà nước và pháp luật, mã số: 62 38 01 01). Luận án được định vị trong phân ngành lịch sử lập hiến so sánh, tích hợp phương pháp tiếp cận đa ngành giữa luật học, chính trị học và sử học.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ ra năm lý do chủ yếu:

1. Nhu cầu hoàn thiện hiến pháp và thể chế: Việt Nam đang trong tiến trình xây dựng nhà nước pháp quyền, mở rộng dân chủ và hội nhập quốc tế. Sau các đợt sửa đổi Hiến pháp năm 1992 (năm 2001) và việc ban hành Hiến pháp năm 2013, việc học tập kinh nghiệm lập hiến nước ngoài là một nhu cầu thường xuyên.
2. Mối quan hệ bản chất giữa hiến pháp và chính trị: Hiến pháp vừa mang tính pháp lý vừa mang tính chính trị, phản ánh mức độ dân chủ của chế độ và có chức năng cơ bản là bảo vệ quyền tự do cá nhân, thiết lập thể chế dân chủ. Tìm hiểu lịch sử lập hiến do đó phải gắn liền với tiến trình dân chủ hóa.
3. Sự tương đồng khu vực và chuyển biến tại Đông Á: Khu vực Đông Á có nhiều nét tương đồng với Việt Nam về địa lý, lịch sử và văn hóa (ảnh hưởng sâu đậm của Nho giáo và Phật giáo). Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, khu vực này chứng kiến sự phát triển kinh tế nhanh chóng cùng sự đa dạng về chế độ chính trị, tạo tiền đề cho những biến đổi của thượng tầng kiến trúc pháp lý.
4. Xu thế phổ quát hóa các giá trị pháp quyền: Sự lan tỏa mang tính tất yếu của các chuẩn mực quốc tế như nhà nước pháp quyền, chủ nghĩa lập hiến và quyền con người ("quốc tế hóa chính trị quốc gia"), kết hợp với vị thế của các quốc gia Đông Á là những nhà đầu tư và đối tác văn hóa lớn của Việt Nam.
5. Sự thiếu hụt nghiên cứu hệ thống tại Việt Nam: Khoa học pháp lý trong nước còn thiếu các công trình so sánh hệ thống, chuyên sâu về lịch sử lập hiến và sự tương tác giữa hiến pháp với biến đổi chính trị tại các quốc gia Đông Á.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định qua bốn nội dung cụ thể:

• Thứ nhất: Lý giải nguyên nhân, phương thức hình thành và biến đổi của hiến pháp tại các quốc gia Đông Á dưới tác động của các biến động chính trị và tiến trình dân chủ hóa.
• Thứ hai: Lý giải vai trò tác động ngược lại của hiến pháp trong việc củng cố thiết chế dân chủ, xác lập nguyên tắc phân quyền, bảo đảm trách nhiệm giải trình của công quyền và bảo vệ quyền tự do cá nhân.
• Thứ ba: So sánh sự phát triển của hiến pháp và mối quan hệ tương tác hai chiều giữa dân chủ và hiến pháp giữa các quốc gia Đông Á nhằm tìm ra đặc điểm khác biệt và các quy luật phổ quát.
• Thứ tư: Rút ra các hàm ý, bài học kinh nghiệm có tính khả thi cho Việt Nam trong xây dựng nhà nước pháp quyền, phát triển chủ nghĩa lập hiến và mở rộng dân chủ.

Các câu hỏi nghiên cứu trung tâm của luận án bao gồm:

1. Sự hình thành và phát triển hiến pháp tại các quốc gia Đông Á xuất phát từ nguyên nhân nào; tiến trình dân chủ hóa đã quyết định sự phát triển này ra sao?
2. Theo chiều tác động ngược lại, hiến pháp đã đóng góp những gì vào việc củng cố các thiết chế dân chủ, nguyên tắc phân quyền và bảo vệ quyền tự do cá nhân?
3. Sự tương tác hai chiều này diễn ra khác nhau như thế nào giữa các quốc gia, và đâu là nguyên nhân dẫn đến sự khác biệt về thiết kế trật tự hiến pháp cũng như hiệu quả của cơ chế bảo hiến trong thực tiễn?

Về đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Lịch sử lập hiến, tập trung vào sự tương tác hai chiều giữa hiến pháp và dân chủ tại các quốc gia khu vực Đông Á.
• Phạm vi không gian: Tập trung vào bốn trường hợp gồm Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc và Đài Loan. Đối với Đài Loan, tác giả nêu rõ: mặc dù về mặt ngoại giao Trung Quốc coi Đài Loan là một vùng lãnh thổ, nhưng trong nghiên cứu học thuật về chính trị học và luật học so sánh quốc tế, Đài Loan được khảo sát như một thể chế chính trị độc lập ngang hàng với các quốc gia khác. Các quốc gia khác như Bắc Triều Tiên, Mông Cổ được đề cập mang tính tham chiếu. Luận án dành các mục riêng để so sánh với Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Khảo sát từ giữa thế kỷ XIX đến năm 2015, trọng tâm đặt vào giai đoạn từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai (năm 1945) đến nay.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu trong luận án được phân tích toàn diện theo hai nhóm nguồn trong nước và quốc tế:

Về các công trình của các tác giả Việt Nam:

• Hướng nghiên cứu hiến pháp nước ngoài và luật so sánh: Trước năm 1975, miền Bắc chủ yếu nghiên cứu pháp luật các nước xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là Liên Xô; miền Nam có một số sách dịch như K. Wheare ("Hiến pháp tân tiến", Nguyễn Quang dịch, 1967), "Luận về Hiến pháp Hoa Kỳ" (Nguyễn Hưng Vượng dịch, 1967). Sau năm 1986, xuất hiện công trình của Đào Trí Úc (chủ biên, 1992, "Những vấn đề cơ bản của hiến pháp các nước trên thế giới"), giáo trình của Nguyễn Đăng Dung và Bùi Xuân Đức (1993, 1994, 1997, "Luật hiến pháp của các nước tư bản"), các chuyên khảo của Nguyễn Đăng Dung (2001, "Luật hiến pháp đối chiếu"; 2007, "Lược giải tổ chức bộ máy nhà nước của các quốc gia"), giáo trình của Thái Vĩnh Thắng (1999, 2012, "Giáo trình Luật hiến pháp nước ngoài"; 2010, "Nhà nước và pháp luật tư sản đương đại"), các công trình về cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp của Vũ Hồng Anh (1997, 2001), Tô Văn Hòa (2007, "Tính độc lập của toà án..."), Đào Trí Úc và Nguyễn Như Phát (chủ biên, 2007, "Tài phán hiến pháp và vấn đề xây dựng mô hình tài phán hiến pháp ở Việt Nam").
• Hướng nghiên cứu lịch sử lập hiến: Lịch sử lập hiến thường nằm rải rác trong giáo trình lịch sử nhà nước và pháp luật của Nguyễn Ngọc Đào, Phan Trọng Hòa và Lê Quốc Hùng. Các nghiên cứu chuyên biệt có Nguyễn Cảnh Bình (2004, 2006, 2009, 2013, "Hiến pháp Mỹ được làm ra như thế nào?"), Lương Minh Tuân (nghiên cứu về sự phát triển của hiến pháp qua giải thích hiến pháp không sửa đổi văn bản – Stiller Wandel des Verfassungsrechts), Phan Đăng Thanh và Trương Thị Hòa (2006, 2013 về lịch sử lập hiến Việt Nam; 2014, "Lịch sử lập hiến các quốc gia Đông Nam Á").
• Hướng nghiên cứu về Đông Á: Về Nhật Bản có Hồ Việt Hạnh (2008), Hoàng Thị Minh Hoa (1999), Nguyễn Thanh Hiền (2002), Tsuneo Inako (1993, Hoàng Giang dịch), Nguyễn Quốc Hoàn (2010). Về Hàn Quốc có Đặng Minh Tuấn (2011, phân tích chuyển đổi hiến pháp và tài phán hiến pháp tại Hàn Quốc và Thái Lan). Về Trung Quốc có Phiên Quốc Bình và Mã Lợi Dân ("Pháp luật Trung Quốc"), Đỗ Tiến Sâm (chủ biên, 2003, 2008), Doãn Trung Khanh (2012). Tác giả Bùi Ngọc Sơn (2011, 2012) khảo sát đặc điểm hiến pháp Đông Á và bàn luận về "chủ nghĩa lập hiến Nho giáo" (Confucian constitutionalism), tuy nhiên tác giả luận án nhận xét Bùi Ngọc Sơn chưa phân biệt rõ cơ chế bảo hiến của Nhật Bản với Hàn Quốc và Đài Loan, đồng thời việc quá nhấn mạnh văn hóa có nguy cơ dẫn đến việc biện minh cho sự chuyên chế.
• Hướng nghiên cứu về dân chủ và dân chủ hóa: Công trình của Ngô Huy Cương (2007, "Dân chủ và pháp luật dân chủ"), luận án của Đỗ Minh Khôi, các nghiên cứu của Lê Minh Quân (2011), Vũ Hoàng Công (2009), Hồ Bá Thâm (2007).

Về các công trình của các tác giả nước ngoài:

• Hiến pháp so sánh và thiết kế hiến pháp: Vicki C. Jackson và Mark V. Tushnet (2006), Michel Rosenfeld và Andras Sajo (biên tập, 2012, "The Oxford Handbook of Comparative Constitutional Law"), Tom Ginsburg và Rosalind Dixon (biên tập, 2011), Tom Ginsburg (biên tập, 2012, "Comparative Constitutional Design"), Dawn Oliver và Carlo Fusaro (chủ biên, 2011, "How Constitutions change: a Comparative Study"), Charles Howard McIlwain (1945/1975, "Constitutionalism: Ancient and Modern"), Scott Gordon (2002, "Controlling the State...").
• Lý thuyết dân chủ hóa: Samuel P. Huntington (1993, "The Third Wave: Democratization in the Late Twentieth Century") với mô hình ba làn sóng dân chủ hóa (làn sóng thứ nhất: 1828–1926, thoái trào 1922–1942; làn sóng thứ hai: 1943–1962, thoái trào 1958–1975; làn sóng thứ ba: từ năm 1974 khởi đầu từ Bồ Đào Nha); Lawrence Whitehead (2002); Christian W. Haerpfer (2009); Georg Sorensen; các ấn phẩm chuyên đề của Tạp chí Dân chủ (Democracy Journal) do Larry Diamond và Marc F. Plattner biên tập; Benjamin Reilly (2006).
• Mối quan hệ giữa hiến pháp và dân chủ: Yash Ghai (1990s, xác định hai nhiệm vụ của hiến pháp: thiết lập cộng đồng chính trị và thiết lập nguyên tắc phân bổ, thực thi quyền lực); Robert Dahl (1993, chỉ ra 11 khía cạnh tác động tích cực của hiến pháp đối với dân chủ: ổn định, bảo vệ nhân quyền cơ bản, trung lập, trách nhiệm giải trình, đại diện công bằng, đồng thuận có thông tin, chính quyền hiệu quả, quyết định đúng đắn, minh bạch, dễ thích nghi, tính chính đáng); Dennis C. Mueller (1996, "Constitutional democracy"); Walter F. Murphy (phân tích sự khác biệt giữa lý thuyết dân chủ trao quyền cho đa số và chủ nghĩa lập hiến đặt trọng tâm kiềm chế quyền lực chống chuyên quyền); Susan Alberts và Chris Warshaw (2013, lý thuyết về thể chế chống lại đa số – countermajoritarian institutions và nền dân chủ tự áp đặt – self-enforcing democracy).
• Nghiên cứu lập hiến tại Đông Á: Kenneth W. Thompson (chủ biên, 1988, phân tích ảnh hưởng của Hiến pháp Hoa Kỳ tại châu Á qua bài viết của Takeshi Igarashi); Koseki Shoichi (1997, "The Birth of Japan’s Postwar Constitution"); Lawrence W. Beer và David S. Beer (1992, 2009); Park Won-Soon (nghiên cứu về tiến trình dân chủ hóa tác động đến hiến pháp Hàn Quốc); Kin Sung-ho (2008, phân tích hiện tượng "tư pháp hóa chính trị" – judicialization of politics tại Hàn Quốc); Cha Dong-wook (2008, khảo sát Tòa án Hiến pháp Hàn Quốc qua các vụ kiện luận tội tổng thống và di dời thủ đô năm 2004); Suisheng Zhao (1996); Stéphanie Balme và Michael W. Dowdle (2009); Wen-chen Chang (2008, mô hình hóa ba dạng lập hiến hậu chiến: Nhật Bản thúc đẩy dân chủ, Hàn Quốc củng cố độc lập, Đài Loan tạo lập đoàn kết); Wen-chen Chang và Jiunn-Rong Yeh (2011, chỉ ra bốn điểm tương đồng giữa Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan: phục vụ xây dựng quốc gia, kế tục văn bản và thể chế, cơ chế kiểm hiến mang tính thận trọng, bảo trùm nhiều loại quyền); Tom Ginsburg (2003, "Judicial Review in New Democracies: Constitutional Courts in Asian Cases" đưa ra lý thuyết "bảo hiểm" giải thích nguồn gốc chính trị của Tòa án Hiến pháp Hàn Quốc).

Khoảng trống nghiên cứu được luận án chỉ ra: Phần lớn các công trình quốc tế nghiên cứu riêng rẽ từng quốc gia hoặc chỉ tập trung mô hình hóa quy phạm tĩnh; các công trình chưa so sánh tổng thể và đa chiều mối quan hệ hai chiều (dân chủ hóa tác động đến hiến pháp và hiến pháp củng cố dân chủ) trên cả bốn trường hợp (Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan, Trung Quốc). Tại Việt Nam, nghiên cứu so sánh lịch sử lập hiến Đông Á còn rất sơ khai, chưa có công trình nào gắn kết kinh nghiệm khu vực với bối cảnh và định hướng lập hiến cụ thể của Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về cơ sở lý luận, luận án làm rõ các khái niệm và phạm trù cốt lõi:

• Khái niệm Hiến pháp: Luận án dẫn chiếu định nghĩa của Black's Law Dictionary và hệ thống sáu quan niệm của Walter F. Murphy (từ đồng nhất với văn bản, thực tiễn áp dụng đến lý thuyết chính trị). Tác giả xác định định nghĩa làm việc: Hiến pháp là luật cơ bản của một quốc gia, xác định những nguyên tắc căn bản của tổ chức chính quyền, quy định chức năng, thẩm quyền của các cơ quan công quyền, bảo vệ các quyền và tự do cá nhân bằng cách chỉ rõ ranh giới quyền lực của các cơ quan công quyền.
• Chủ nghĩa lập hiến (constitutionalism): Nội hàm căn bản là sự giới hạn đối với quyền lực của chính quyền thông qua phân công quyền lực, thủ tục đúng đắn (due process of law) và bảo đảm quyền con người. Khảo sát tranh luận về "Chủ nghĩa lập hiến Nho giáo", tác giả phân tích quan điểm của Yu Chen về sự bất tương thích giữa truyền thống Nho giáo (nhân trị, "Lễ" đứng trước luật, trật tự áp đặt từ trên xuống) với chủ nghĩa lập hiến (pháp trị, khế ước xã hội, pháp luật tối thượng).
• Dân chủ và Dân chủ hóa: Luận án phân tích ba khuynh hướng tiếp cận (tham gia theo Rousseau và Robert Dahl; cạnh tranh theo Joseph Schumpeter; cân bằng kiềm chế quyền lực); tiếp cận quan điểm Mác - Lênin về dân chủ xã hội chủ nghĩa gắn với vai trò lãnh đạo của Đảng và quyền lực nhân dân. Luận án định nghĩa: Dân chủ là chế độ chính trị mà các quyền tự do cá nhân, đặc biệt là quyền tham gia chính trị và tự do ngôn luận, được tôn trọng và bảo vệ, bảo đảm thay thế người lãnh đạo trong các cuộc bầu cử tự do, cạnh tranh và định kỳ. Dân chủ hóa là tiến trình mở rộng tự do và hình thành các thể chế cho phép người dân thực thi quyền lực.
• Tiêu chí đánh giá sự phát triển của hiến pháp: Dựa trên 11 tiêu chí của Robert Dahl, tác giả đúc kết ba tiêu chí căn bản:
  1. Sự phân công quyền lực rõ ràng, hạn chế tập trung quyền lực;
  2. Ghi nhận và bảo vệ các quyền và tự do của công dân;
  3. Thiết lập cơ chế bảo hiến hiệu quả để bảo đảm các quy định hiến định được thực thi.

Về phương pháp nghiên cứu: Luận án áp dụng phương pháp nghiên cứu định tính, kết hợp liên ngành giữa khoa học pháp lý và khoa học chính trị:

• Phương pháp lịch sử lập hiến so sánh: Đặt các bản hiến pháp vào tiến trình vận động lịch sử cụ thể để so sánh các tiến trình thay vì chỉ so sánh văn bản tĩnh.
• Phương pháp luật so sánh: Sử dụng so sánh chức năng và so sánh quy phạm đối với các chế định phân quyền, nhân quyền và bảo hiến.
• Phương pháp phân tích thể chế chính trị và liên ngành: Phân tích tương quan giữa các lực lượng chính trị, vai trò của các đảng phái, phong trào xã hội và bối cảnh quốc tế tác động lên sự biến đổi hiến pháp.

Nguồn tư liệu nghiên cứu:

• Hệ thống văn bản hiến pháp: Hiến pháp Minh Trị 1889 và Hiến pháp 1946 của Nhật Bản; các bản Hiến pháp Hàn Quốc năm 1948, 1960, 1972, 1980 và 1987; Hiến pháp Trung Hoa Dân quốc 1947 và các Điều khoản Bổ sung tại Đài Loan; các bản Hiến pháp Trung Quốc năm 1954, 1975, 1978 và 1982; các bản Hiến pháp Việt Nam năm 1946, 1959, 1980, 1992 và 2013.
• Án lệ và phán quyết hiến pháp: Các phán quyết của Tòa án Tối cao Nhật Bản, Tòa án Hiến pháp Hàn Quốc, Hội đồng Thẩm phán Viện Tư pháp Đài Loan.
• Tài liệu lịch sử và chính sách: Tài liệu lưu trữ về giai đoạn chiếm đóng tại Nhật Bản của Tổng Hành dinh phe Đồng Minh (GHQ), Ủy ban Viễn Đông (FEC), Ủy ban điều phối Hậu chiến Hoa Kỳ (SWNCC); các văn kiện chính trị và các công trình chuyên khảo quốc tế và trong nước.

Nội dung chính theo từng chương

Luận án tổng hợp khung tương tác giữa tiến trình chính trị/dân chủ hóa và hiến pháp tại bốn thực thể nghiên cứu qua bảng phân tích sau:

Thực thể	Giai đoạn lập hiến ban đầu (Trước 1945)	Giai đoạn chuyển đổi thể chế (1945–1987)	Giai đoạn củng cố dân chủ (1987 đến 2015)	Mô hình phân quyền và cơ chế bảo hiến hiện hành
Nhật Bản	Hiến pháp Minh Trị 1889 (quân chủ tập quyền, Thiên hoàng nắm chủ quyền tối cao).	Hiến pháp 1946 ban hành dưới sự chiếm đóng của GHQ; xác lập chủ quyền nhân dân, chế độ đại nghị.	Duy trì văn bản Hiến pháp 1946 không sửa đổi; điều chỉnh qua giải thích pháp lý và án lệ.	Quân chủ nghị viện; cơ chế kiểm hiến phi tập trung do Tòa án Tối cao phụ trách (thực tiễn thận trọng).
Hàn Quốc	Chịu ách cai trị thuộc địa của thực dân Nhật Bản; hoạt động của Chính phủ lâm thời.	Ban hành Hiến pháp 1948; trải qua các chế độ độc tài, sửa đổi hiến pháp nhằm duy trì quyền lực cá nhân (1972, 1980).	Phong trào dân chủ hóa 1987 dẫn đến Hiến pháp Cộng hòa thứ sáu; bầu cử tổng thống trực tiếp.	Tổng thống chế; Tòa án Hiến pháp độc lập theo mô hình tập trung kiểu châu Âu (hoạt động tích cực).
Đài Loan	Hiến pháp Trung Hoa Dân quốc 1947 xây dựng tại đại lục trên cơ sở học thuyết Tôn Trung Sơn.	Dời sang Đài Loan năm 1949; áp dụng Điều khoản tạm thời thời kỳ dẹp loạn, duy trì thiết quân luật kéo dài.	Bãi bỏ thiết quân luật năm 1987; ban hành 7 đợt Điều khoản Bổ sung hiến pháp trong thập niên 1990.	Mô hình "Ngũ quyền" (Lập pháp, Hành pháp, Tư pháp, Khảo thí, Giám sát); Hội đồng Thẩm phán Viện Tư pháp bảo hiến.
Trung Quốc	Khủng hoảng cuối triều Thanh; thời kỳ Trung Hoa Dân quốc (Quốc Dân Đảng cầm quyền).	Thành lập CHND Trung Hoa (1949); các bản Hiến pháp 1954, 1975, 1978; Hiến pháp 1982 phục vụ cải cách mở cửa.	Sửa đổi Hiến pháp 1982 các năm 1988, 1993, 1999, 2004; đưa các phạm trù pháp quyền và nhân quyền vào văn bản.	Tập trung quyền lực dân chủ nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng; Ủy ban Thường vụ ĐBNDTQ giám sát hiến pháp.

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương này đánh giá có hệ thống các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về lịch sử lập hiến, luật hiến pháp so sánh và lý luận dân chủ hóa. Tác giả chỉ ra rằng các công trình tại Việt Nam chủ yếu tiếp cận theo hướng mô tả quy phạm kỹ thuật pháp lý của từng quốc gia hoặc giới thiệu thể chế riêng lẻ, thiếu tính liên kết với động lực chính trị. Trong khi đó, các nghiên cứu quốc tế dù phong phú về lý thuyết chuyển đổi dân chủ nhưng chưa tích hợp đầy đủ bốn trường hợp Đông Á trong mối tương tác nhân quả hai chiều với hiến pháp, cũng như chưa kết nối bài học kinh nghiệm với bối cảnh cải cách lập hiến tại Việt Nam.

Chương 2: Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu sự phát triển của hiến pháp trong tiến trình dân chủ hóa ở Đông Á

Chương 2 thiết lập khung lý thuyết và phương pháp luận cho toàn bộ công trình. Tác giả làm rõ nội hàm của hiến pháp, chủ nghĩa lập hiến, dân chủ và dân chủ hóa; xây dựng hệ tiêu chuẩn ba nhóm để đánh giá sự phát triển hiến pháp gồm phân quyền, bảo vệ nhân quyền và cơ chế bảo hiến. Luận án xác lập giả thuyết khoa học: Tiến trình dân chủ hóa là yếu tố quyết định sự ra đời và tiến hóa của hiến pháp về mặt nội dung và hình thức; ngược lại, một bản hiến pháp tiến bộ với các cơ chế phân quyền và bảo hiến hiệu quả là điều kiện thể chế bảo đảm sự bền vững của nền dân chủ, ngăn ngừa nguy cơ tái lập độc tài.

Chương 3: Sự ảnh hưởng của dân chủ hóa đối với phát triển của hiến pháp ở Đông Á

Chương 3 phân tích chiều tác động thứ nhất: dân chủ hóa tác động đến sự phát triển của hiến pháp qua ba giai đoạn lịch sử:

• Giai đoạn giữa thế kỷ XIX đến năm 1945: Khủng hoảng mô hình phong kiến quân chủ chuyên chế trước áp lực phương Tây; nỗ lực tìm kiếm mô hình mới thông qua Hiến pháp Minh Trị 1889 tại Nhật Bản và các văn kiện lập hiến thời kỳ cuối Thanh cũng như Trung Hoa Dân quốc tại Trung Quốc.
• Giai đoạn năm 1945 đến năm 1987: Biến động sau Thế chiến II và bối cảnh Chiến tranh Lạnh định hình trật tự lập hiến. Tại Nhật Bản, quá trình dân chủ hóa diễn ra dưới sự áp đặt từ bên ngoài thông qua lực lượng chiếm đóng Đồng Minh (GHQ), hình thành Hiến pháp 1946. Tại Hàn Quốc và Đài Loan, dù có hiến pháp thành văn nhưng quá trình tập trung quyền lực dưới các chế độ độc tài quân sự và tình trạng thiết quân luật kéo dài đã làm suy giảm giá trị thực tế của hiến pháp. Tại Trung Quốc, các bản hiến pháp 1954, 1975, 1978 và 1982 thể hiện sự thay đổi định hướng chính trị từ đấu tranh giai cấp sang cải cách kinh tế.
• Giai đoạn năm 1987 đến nay: Tác động của làn sóng dân chủ hóa thứ ba. Tại Hàn Quốc, phong trào đấu tranh dân chủ năm 1987 buộc chính quyền quân sự chấp nhận sửa đổi hiến pháp, khôi phục bầu cử tổng thống trực tiếp và thành lập Tòa án Hiến pháp. Tại Đài Loan, việc bãi bỏ thiết quân luật năm 1987 mở đường cho bảy lần ban hành các Điều khoản Bổ sung hiến pháp. Tại Trung Quốc, tiến trình cải cách kinh tế từng bước thúc đẩy việc sửa đổi Hiến pháp 1982 nhằm ghi nhận các thành phần kinh tế, bảo vệ tài sản tư nhân hợp pháp (2004) và nguyên tắc nhà nước tôn trọng, bảo đảm quyền con người.
• So sánh với Việt Nam: Tác giả phân tích tiến trình đổi mới kinh tế - xã hội từ năm 1986 thúc đẩy sửa đổi Hiến pháp 1992 (sửa năm 2001) và ban hành Hiến pháp 2013, từng bước hiến định hóa nguyên tắc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực, ghi nhận đầy đủ hơn các quyền con người.

Chương 4: Sự ảnh hưởng của phát triển hiến pháp đến dân chủ hóa ở Đông Á

Chương 4 phân tích chiều tác động thứ hai: vai trò của hiến pháp trong việc thúc đẩy và củng cố dân chủ hóa thông qua ba thiết chế trụ cột:

• Thiết chế phân quyền: Hiến pháp Nhật Bản xác lập mô hình đại nghị kiềm chế hoàng quyền; Hiến pháp Hàn Quốc thiết lập cơ chế phân quyền giữa Tổng thống và Quốc hội, ngăn chặn nguy cơ chuyên quyền của nhánh hành pháp; Đài Loan duy trì mô hình "ngũ quyền" của Tôn Trung Sơn có sự phân định thẩm quyền rõ rệt; Trung Quốc duy trì nguyên tắc tập trung dân chủ nhưng hiến pháp đã tăng cường quy định thẩm quyền của Quốc hội (Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc) và các cơ quan tư pháp.
• Thiết chế quyền con người: Sự phát triển hiến pháp mở rộng danh mục quyền dân sự, chính trị và quyền kinh tế, xã hội; chuyển đổi từ cách tiếp cận quyền công dân gắn liền nghĩa vụ sang cách tiếp cận quyền con người phổ quát, tạo cơ sở pháp lý cho công dân tham gia giám sát quyền lực nhà nước.
• Cơ chế bảo hiến và vai trò thúc đẩy dân chủ:
  • Tòa án Hiến pháp Hàn Quốc đóng vai trò tích cực trong bảo vệ các quyền tự do cá nhân, xử lý xung đột quyền lực giữa các nhánh nhà nước và giám sát nguyên tắc bầu cử (tiêu biểu qua các vụ án xử lý luận tội tổng thống và phán quyết về luật bầu cử).
  • Viện Tư pháp Đài Loan thông qua các giải thích hiến pháp đã từng bước bãi bỏ các quy định thiết quân luật và mở rộng quyền tự do chính trị.
  • Tòa án Tối cao Nhật Bản áp dụng mô hình kiểm hiến phi tập trung, tuy giữ thái độ thận trọng trong xét xử vi hiến nhưng vẫn bảo đảm tính ổn định của trật tự hiến định.
  • Trung Quốc thực hiện cơ chế bảo hiến phi tư pháp thông qua Ủy ban Thường vụ Quốc hội.
• So sánh với Việt Nam: Đánh giá quá trình xây dựng Hiến pháp 2013, đặc biệt là các cuộc thảo luận về cơ chế bảo hiến chuyên trách (Hội đồng Hiến pháp) và yêu cầu kiểm soát quyền lực nhà nước nhằm bảo vệ quyền con người.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới về mặt khoa học lý luận và thực tiễn:

1. Về phương diện lý luận: Luận án là công trình nghiên cứu so sánh chuyên sâu đầu tiên tại Việt Nam phân tích mối quan hệ tương tác hai chiều giữa tiến trình dân chủ hóa và sự phát triển của hiến pháp tại Đông Á, thay vì chỉ tiếp cận so sánh quy phạm tĩnh một chiều hoặc thuần túy mô tả lịch sử chính trị.
2. Về phương diện nhận thức: Luận án làm rõ các nguyên nhân kinh tế, xã hội, văn hóa và địa chính trị dẫn đến sự thay đổi hình thức và nội dung hiến pháp tại khu vực Đông Á; đồng thời chứng minh vai trò của hiến pháp như một khuôn khổ thể chế hóa, củng cố nền dân chủ và ngăn ngừa tình trạng tái lập chuyên chế.
3. Về phạm vi nghiên cứu: Luận án mở rộng phạm vi khảo sát đồng thời bốn trường hợp đại diện (Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan, Trung Quốc), cung cấp cái nhìn so sánh toàn diện hơn so với các nghiên cứu trước đây vốn chỉ tập trung vào một quốc gia đơn lẻ.
4. Đóng góp đối với thực tiễn Việt Nam: Luận án đưa ra các đề xuất và gợi ý cụ thể:
   • Hoàn thiện kỹ thuật lập hiến theo hướng xác định rõ ràng hơn ranh giới thẩm quyền giữa các nhánh lập pháp, hành pháp và tư pháp nhằm hiện thực hóa nguyên tắc kiểm soát quyền lực nhà nước.
   • Tiếp tục hoàn thiện các quy định hiến định về quyền con người, thu hẹp các quy định cho phép hạn chế quyền bằng văn bản dưới luật.
   • Nghiên cứu thiết lập cơ chế tài phán hiến pháp hoặc cơ quan chuyên trách bảo vệ hiến pháp có tính độc lập cao, tham khảo kinh nghiệm thành công của mô hình Tòa án Hiến pháp Hàn Quốc và Viện Tư pháp Đài Loan.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế:

• Luận án tập trung phân tích sâu bốn trường hợp điển hình (Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan, Trung Quốc); các quốc gia khác trong khu vực Đông Á như Mông Cổ và Bắc Triều Tiên chỉ được đề cập mang tính tham chiếu bổ trợ do giới hạn về nguồn tư liệu và phạm vi nghiên cứu.
• Nghiên cứu chủ yếu tập trung vào bình diện thể chế pháp lý, cơ chế hiến định và các biến động chính trị vĩ mô; các khía cạnh vi mô về thực tiễn vận hành nội bộ của các đảng phái chính trị cũng như văn hóa pháp lý địa phương chưa được phân tích sâu ở mọi trường hợp.

Về hướng nghiên cứu tiếp:

• Khảo sát sâu hơn các án lệ hiến pháp cụ thể của Tòa án Hiến pháp Hàn Quốc và Viện Tư pháp Đài Loan trong việc giải quyết các tranh chấp chính trị lớn nhằm rút ra bài học cho việc áp dụng tư pháp hiến pháp.
• Nghiên cứu theo dõi những biến chuyển mới trong phong trào sửa đổi Hiến pháp Nhật Bản liên quan đến Điều 9 và việc sửa đổi hiến pháp tại Trung Quốc trong giai đoạn tiếp theo.
• Xây dựng đề án nghiên cứu chuyên sâu về mô hình cơ quan bảo hiến phù hợp với các nguyên tắc tổ chức quyền lực của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo cho các nhóm đối tượng và mục đích sau:

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên ngành Luật học: Luận án là tài liệu tham khảo trong các môn học Luật Hiến pháp nước ngoài, Luật So sánh, Lịch sử Nhà nước và Pháp luật thế giới, Lí luận về Nhà nước và Pháp luật. Chương 1 và Chương 2 cung cấp hệ thống tài liệu và khung lý thuyết phục vụ việc xây dựng đề cương nghiên cứu về thể chế chính trị và lập hiến.
• Đối với giảng viên và nhà nghiên cứu chính trị học, khu vực học: Chương 3 và Chương 4 cung cấp dữ liệu lịch sử và phân tích chính trị thể chế chi tiết về bốn thực thể Đông Bắc Á, hỗ trợ giảng dạy các chuyên đề về chính trị so sánh, quá trình dân chủ hóa và thể chế chính trị châu Á.
• Đối với cơ quan lập pháp và cơ quan hoạch định chính sách: Các phân tích về cơ chế phân quyền, kỹ thuật bảo hiến và bảo vệ quyền con người cung cấp luận cứ khoa học cho Quốc hội, Viện Nghiên cứu Lập pháp và Ban Nội chính trong việc nghiên cứu hoàn thiện pháp luật về tổ chức bộ máy nhà nước và xây dựng cơ chế kiểm soát quyền lực tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án giải thích lý do lựa chọn bốn trường hợp Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan và Trung Quốc như thế nào?
Tác giả lựa chọn bốn trường hợp này dựa trên ba căn cứ: sự gần gũi về địa lý và lịch sử; sự tương đồng sâu sắc về văn hóa (đều chịu ảnh hưởng của Nho giáo và Phật giáo); và sự thành công trong phát triển kinh tế - xã hội sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Bốn trường hợp này đại diện cho các mô hình chính trị đa dạng nhất Đông Á: quân chủ lập hiến nghị viện (Nhật Bản), tổng thống chế cộng hòa chuyển đổi từ độc tài sang dân chủ (Hàn Quốc), thể chế "ngũ quyền" chuyển đổi từ thiết quân luật (Đài Loan), và thể chế nhà nước xã hội chủ nghĩa tập trung dân chủ (Trung Quốc).

2. Ba tiêu chuẩn cơ bản để đánh giá sự phát triển của hiến pháp được tác giả xác lập trong Chương 2 là gì?
Dựa trên việc tổng hợp các tiêu chí đánh giá hiến pháp dân chủ của Robert Dahl và các học giả quốc tế, tác giả xác định ba tiêu chuẩn đánh giá sự phát triển của hiến pháp:

1. Sự phân công quyền lực rõ ràng và có cơ chế kiểm soát nhằm hạn chế tập trung quyền lực;
2. Ghi nhận đầy đủ và bảo vệ hiệu quả các quyền tự do cơ bản của công dân;
3. Thiết lập cơ chế bảo hiến có thẩm quyền thực chất để bảo đảm tính tối cao của hiến pháp.

3. Quan điểm của luận án về khái niệm "Chủ nghĩa lập hiến Nho giáo" như thế nào?
Luận án trình bày hai luồng quan điểm trái chiều: một nhóm học giả (như Bùi Ngọc Sơn, Tom Ginsburg, Wen-chen Chang) tìm kiếm sự dung hợp giữa các giá trị truyền thống phương Đông với chủ nghĩa lập hiến phương Tây; ngược lại, tác giả Yu Chen chỉ ra sự bất tương thích căn bản giữa Nho giáo (coi trọng Lễ trị, nhân trị, đạo đức áp đặt từ trên xuống) với chủ nghĩa lập hiến (dựa trên khế ước xã hội, pháp quyền tối thượng và giới hạn quyền lực). Tác giả luận án lưu ý việc quá nhấn mạnh yếu tố văn hóa có nguy cơ dẫn đến việc phủ nhận các giá trị phổ quát và biện minh cho chế độ chuyên chế.

4. Luận án phân tích vai trò của cơ chế bảo hiến tại Hàn Quốc và Nhật Bản có điểm gì khác biệt?
Luận án chỉ ra sự khác biệt rõ nét về mô hình và mức độ can thiệp: Tòa án Hiến pháp Hàn Quốc (thành lập năm 1987) theo mô hình tập trung của châu Âu, hoạt động tích cực, đóng vai trò giải quyết các xung đột chính trị lớn và bảo vệ quyền công dân ("tư pháp hóa chính trị"). Ngược lại, Tòa án Tối cao Nhật Bản áp dụng mô hình kiểm hiến phi tập trung kiểu Hoa Kỳ nhưng trong thực tiễn xét xử lại tỏ ra thận trọng, hiếm khi tuyên bố một đạo luật của Quốc hội là vi hiến nhằm duy trì sự ổn định chính trị.

5. Luận án phân kỳ tiến trình tác động của dân chủ hóa đối với hiến pháp Đông Á thành các giai đoạn nào?
Luận án phân kỳ thành ba giai đoạn chính:

• Giai đoạn giữa thế kỷ XIX đến năm 1945: Khủng hoảng mô hình chính trị cũ và tìm kiếm mô hình lập hiến mới;
• Giai đoạn năm 1945 đến năm 1987: Thiết lập trật tự hậu chiến, phân cực Chiến tranh Lạnh và sự thống trị của các chế độ độc tài hoặc quản trị áp đặt;
• Giai đoạn năm 1987 đến năm 2015: Làn sóng dân chủ hóa thứ ba dẫn đến cải cách hiến pháp toàn diện tại Hàn Quốc, Đài Loan và cải cách pháp lý tại Trung Quốc.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Lã Khánh Tùng đã hệ thống hóa và phân tích toàn diện lịch sử lập hiến trong mối tương tác hai chiều với tiến trình dân chủ hóa tại bốn thực thể Đông Á gồm Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan và Trung Quốc. Bằng việc kết hợp phương pháp nghiên cứu lịch sử lập hiến so sánh với phân tích thể chế chính trị, công trình làm sáng tỏ quy luật chuyển đổi hiến pháp dưới tác động của các biến động chính trị - xã hội, đồng thời khẳng định vai trò của hiến pháp trong việc thiết lập phân quyền, bảo vệ quyền con người và củng cố dân chủ thông qua cơ chế bảo hiến. Các kết quả nghiên cứu cung cấp hệ thống dữ liệu học thuật phong phú và các luận cứ thực tiễn có giá trị tham khảo cho công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền, hoàn thiện thể chế hiến định và kiểm soát quyền lực nhà nước tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 này, tác giả sẽ phân tích tổng quan về vấn đề nghiên cứu, thông qua việc làm rõ phạm vi và giới hạn của các nghiên cứu đã được thực hiện bởi các tác giả tại Việt Nam (mục 1.1) và trên thế giới (mục 1.2) về chủ đề này. Qua đó chỉ ra những khoảng trống về mặt học thuật còn tồn tại và khẳng định tính cần thiết, sự đóng góp của luận án. Sự phát triển của hiến pháp trong tiến trình dân chủ hóa ở Đông Á qua các công trình của các tác giả Việt Nam Để nhìn được toàn diện mức độ, số lượng các nghiên cứu đã có liên quan đến sự phát triển của hiến pháp trong tiến trình dân chủ hóa ở Đông Á qua các công trình của các tác giả Việt Nam, tác giả sẽ làm rõ từ ba (3) khía cạnh: Thứ nhất, tình hình nghiên cứu về hiến pháp nước ngoài, so sánh hiến pháp, lịch sử lập hiến các nước; Thứ hai, nghiên cứu pháp luật, hiến pháp, so sánh hiến pháp và lịch sử lập hiến Đông Á; Thứ ba, nghiên cứu về dân chủ và dân chủ hóa Đông Á. Thứ nhất, nghiên cứu về hiến pháp nước ngoài tại Việt Nam chỉ được quan tâm nhiều trong khoảng 15 năm vừa qua, từ góc độ luật học và chính trị học.

Ở góc độ nhất định tìm hiểu hiến pháp nước ngoài chính là việc nghiên cứu hiến pháp so sánh (nếu không phải là giữa chúng với nhau, thì cũng là với Việt Nam). Do hoàn cảnh chiến tranh, nền kinh tế tập trung cộng với tư duy 9 z thời kỳ Chiến tranh Lạnh, cho đến trước năm 1975, khoa học pháp lý ở miền Bắc chủ yếu chỉ hướng đến tìm hiểu các nước trong phe xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là Liên Xô. Việc nghiên cứu chủ yếu phục vụ cho hoạt động xây dựng các đạo luật về bộ máy nhà nước [19, tr. Tại miền Nam trước năm 1975, một số nghiên cứu và tác phẩm dịch thuật đã được phổ biến lại chủ yếu tập trung vào tìm hiểu mô hình Hoa Kỳ và các quốc gia lớn ở phương Tây, như "Hiến pháp tân tiến" ("Modern Constitution"), K.Wheare, Nguyễn Quang dịch, 1967; "Luận về Hiến pháp Hoa Kỳ", Nguyễn Hưng Vượng dịch, NXB Như Nguyện, 1967… Sau Đổi mới, từ năm 1986, một số công trình nghiên cứu về hiến pháp nước ngoài bắt đầu xuất hiện trong nước.

Công trình đáng kể đầu tiên có lẽ là "Những vấn đề cơ bản của hiến pháp các nước trên thế giới" do tác giả Đào Trí Úc chủ biên, NXB Sự thật, 1992. Cùng với việc môn học về hiến pháp nước ngoài được đưa vào một số cơ sở đào tạo luật học, một số giáo trình về chủ đề này bắt đầu xuất hiện. Khoa Luật, Đại học (ĐH) Tổng hợp (nay là ĐH Quốc gia Hà Nội) đi đầu trong việc đưa vào giảng dạy môn “Luật Nhà nước nước ngoài”, như cách gọi lúc đầu, từ năm 1990. Giáo trình đầu tiên xuất hiện là "Luật hiến pháp của các nước tư bản" của tác giả Nguyễn Đăng Dung và Bùi Xuân Đức xuất bản lần đầu năm 1993 (ĐH Tổng hợp Hà Nội), được tái bản năm 1994, 1997 (NXB ĐH Quốc gia Hà Nội).

Giáo trình này, tiếp sau phần khái quát chung, gồm các chương tìm hiểu về các chế định cụ thể như chế độ kinh tế xã hội, đảng phái chính trị, hình thức nhà nước, chế độ bầu cử, nghị viện chính phủ, cơ quan tư pháp và chính quyền địa phương. Giáo trình không có phần riêng, đi sâu vào từng quốc gia cụ thể, nhưng có Phụ lục gồm văn bản hiến pháp của các quốc gia Hoa Kỳ (1787), Pháp (1958), Nhật Bản (1946), Đức (1949) và Anh…[19] Tác giả Nguyễn Đăng Dung còn có các công trình "Luật hiến pháp đối chiếu", NXB Thành phố Hồ Chí Minh, 2001, 10 z Nguyễn Đăng Dung, "Lược giải tổ chức bộ máy nhà nước của các quốc gia", NXB Tư pháp, 2007… Trong sách "Luật hiến pháp đối chiếu", ngoài phần chung về các chế định, có các chương riêng về hiến pháp Anh, Hoa Kỳ, Pháp, Nhật Bản, Đức, CHND Trung Hoa [20]. Tại ĐH Luật Hà Nội, các tác giả Thái Vĩnh Thắng, Vũ Hồng Anh, Tô Văn Hoà…cũng đóng góp nhiều giáo trình và sách chuyên khảo về hiến pháp nước ngoài. Tác giả Thái Vĩnh Thắng đã chủ biên "Giáo trình Luật hiến pháp nước ngoài", ĐH Luật Hà Nội, NXB Công an nhân dân, 1999 và "Giáo trình Luật hiến pháp nước ngoài", ĐH Huế, NXB Công an nhân dân, 2012.

Hai cuốn giáo trình này gồm phần chung bắt đầu với việc tìm hiểu khái quát các quan niệm về hiến pháp, giới thiệu các chế định cụ thể (bầu cử, hình thức chính thể và cấu trúc nhà nước, nghị viện, nguyên thủ quốc gia, đảng phái, cơ quan bảo hiến…); phần riêng tìm hiểu những vấn đề cơ bản của luật hiến pháp Hoa Kỳ, Pháp, Nga và Vương quốc Anh [97 và 98]. Cùng tác giả còn có sách "Nhà nước và pháp luật tư sản đương đại – Lí luận và thực tiễn", NXB Tư pháp, 2010, cũng như nhiều bài viết về hiến pháp của các nước phương Tây. Liên quan đến các nhánh quyền lực lập pháp, hành pháp và tư pháp, tác giả Vũ Hồng Anh đã biên soạn các sách "Tổ chức và hoạt động của Chính phủ một số nước trên thế giới", NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1997; "Chế độ bầu cử của một số nước trên thế giới", NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1997; "Tổ chức và hoạt động của nghị viện ở một số nước trên thế giới", NXB Chính trị quốc gia, 2001…Tô Văn Hoà có sách "Tính độc lập của toà án – Nghiên cứu pháp lí về các khía cạnh lí luận và thực tiễn ở Đức, Mỹ, Pháp, Việt Nam và các kiến nghị đối với Việt Nam", NXB Lao động, 2007. Một số đơn vị nghiên cứu khoa học pháp lý như Viện khoa học pháp lí - Bộ Tư pháp, Viện Nhà nước và Pháp luật - Viện Khoa học xã hội Việt Nam, Viện nghiên cứu Lập pháp - Ủy ban thường vụ Quốc hội… cũng đã tổ chức 11 z một số hội thảo và nghiên cứu cơ bản về bộ máy nhà nước và hiến pháp nước ngoài.

Có thể kể đến các sách "Thiết chế chính trị và bộ máy nhà nước một số nước trên thế giới", Viện khoa học pháp lí, NXB Tư pháp, 2005; "Hiến pháp và việc sửa đổi hiến pháp kinh nghiệm của Đức và Việt Nam" (Kỷ yếu hội thảo tháng 9 năm 2012 tại Thanh Hóa do Viện nghiên cứu Lập pháp, UBTVQH tổ chức), NXB Tư pháp, 2012; "Tài phán hiến pháp và vấn đề xây dựng mô hình tài phán hiến pháp ở Việt Nam", Đào Trí Úc và Nguyễn Như Phát (chủ biên) , NXB Công an nhân dân, 2007… Các nghiên cứu ngày càng xuất hiện nhiều hơn, đặc biệt trong tiến trình hướng đến việc sửa đổi Hiến pháp 1992. Cạnh đó, nhiều công trình tập hợp tư liệu và dịch thuật từ tiếng nước ngoài được phổ biến gần đây. Có thể kể đến "Tuyển tập hiến pháp một số quốc gia", Khoa Luật, NXB Lao động- Xã hội, 2012; "Tuyển tập hiến pháp một số nước trên thế giới", Văn phòng Quốc hội, NXB Thống kê, 2009; "Thiết chế Nghị viện – Những khái niệm cơ bản", UNDP, Văn phòng Quốc hội dịch, 2005; "Nhà nước trong một thế giới chuyển đổi", Ngân hàng thế giới, NXB Chính trị quốc gia, 1997…Nghiên cứu hiến pháp so sánh cũng được đặt trong khoa học luật so sánh và lịch sử nhà nước và pháp luật thế giới. Trong các sách nghiên cứu và giáo trình luật so sánh, nội dung của các bản hiến pháp nước ngoài cũng được các tác giả đề cập đến ít nhiều.

Về lịch sử lập hiến các nước, nhìn chung sự quan tâm của các luật gia Việt Nam còn rất hạn chế. Trước hết, lịch sử lập hiến của của các quốc gia thường được bao gồm trong môn học/ khoa học về lịch sử nhà nước và pháp luật thế giới. Một số giáo trình có thể kể đến là "Lịch sử nhà nước và pháp luật thế giới", Nguyễn Ngọc Đào (Chủ biên), Giáo trình "Lịch sử nhà nước và pháp luật thế giới", ĐH Luật Hà Nội, NXB Công an nhân dân; "Lịch sử nhà nước và pháp luật thế giới", Phan Trọng Hòa và Lê Quốc Hùng, NXB Hồng Đức, 2008…Các cuốn sách này thường phân kỳ sự phát triển của nhà nước, 12 z pháp luật (bao gồm hiến pháp) thành các giai đoạn cổ đại, trung đại (phong kiến), cận đại và hiện đại. Cho dù có giới thiệu về một số quốc gia lớn như Anh, Hoa Kỳ, Nhật Bản., các công trình chủ yếu dừng lại ở việc giới thiệu tổng quan về từng quốc gia riêng lẻ, mà thiếu sự phân tích so sánh hay đối chiếu.

Mặt khác, việc giới thiệu mỗi quốc gia lại bị cắt khúc, chẳng hạn trong cuốn Giáo trình của ĐH Luật, nội dung về Nhật Bản được nêu trong ba phần ở ba giai đoạn khác nhau (phong kiến – thế kỷ XIX – hiện đại). Nghiên cứu sâu về lịch sử lập hiến đã có chủ yếu là về những nền dân chủ phát triển như Hoa Kỳ. Cuốn sách "Hiến pháp Mỹ được làm ra như thế nào?", do Nguyễn Cảnh Bình biên soạn, đã được tái bản một số lần (NXB Thế giới, xuất bản trong các năm 2004, 2006, 2009 và 2013). Cạnh đó, một số bài viết trên các tạp chí có quan tâm đến hiến pháp từ góc nhìn lịch sử.

Chẳng hạn bài viết "Các hình thức phát triển của hiến pháp – thực tiễn Cộng hòa liên bang Đức và Việt Nam" của TS. Lương Minh Tuân. Theo tác giả sự phát triển của hiến pháp, trong khuôn khổ bảo đảm bản sắc của hiến pháp, diễn ra theo hai con đường: 1) Sửa đổi hiến pháp và 2) Giải thích, cụ thể hóa hiến pháp (làm thay đổi nội dung của quy phạm hiến pháp mà không làm thay đổi lời văn của hiến pháp) (hình thức phát triển này theo tiếng Đức là “Stiller Wandel des Verfassungsrechts“) [105]. Về Đông Nam Á, hai tác giả Phan Đăng Thanh và Trương Thị Hòa gần đây có cuốn “Lịch sử lập hiến các quốc gia Đông Nam Á”, NXB.

Tổng hợp TP.Hồ Chí Minh, 2014. Tác giả Phan Đăng Thanh còn có hai công trình về lịch sử lập hiến Việt Nam gồm "Tư tưởng lập hiến Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX", NXB Tư pháp, 2006, và "Lược sử lập hiến Việt Nam", NXB Tổng hợp TP.Hồ Chí Minh, 2013 (viết cùng với Trương Thị Hòa). Hai cuốn sách này dù có sự so sánh với nước ngoài, đặc biệt là các quốc gia ở châu Á (Nhật Bản, Thái Lan…), nhưng chỉ ở mức độ tương đối khái quát [94 và 95].