Sự Phát Triển Của Hiến Pháp Trong Tiến Trình Dân Chủ Hóa Ở Đông Á

Luận văn thạc sĩ phân tích sự phát triển của hiến pháp trong tiến trình dân chủ hóa ở Đông Á, mang lại cái nhìn sâu sắc về luật pháp và chính trị.

• Tác giả: Lã Khánh Tùng
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Đăng Dung
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Sự Phát Triển Hiến Pháp và Dân Chủ Hóa Ở Đông Á
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Sự phát triển của hiến pháp trong tiến trình dân chủ hóa ở Đông Á qua các công trình của các tác giả Việt Nam
• 1.2. Sự phát triển của hiến pháp trong tiến trình dân chủ hóa ở Đông Á qua các công trình của các tác giả nước ngoài
• 1.3. Kết luận Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU SỰ PHÁT TRIỂN CỦA HIẾN PHÁP TRONG TIẾN TRÌNH DÂN CHỦ HÓA Ở ĐÔNG Á
• 2.1. Hiến pháp, sự phát triển của hiến pháp, dân chủ và dân chủ hóa: khái niệm và nội dung. Mối quan hệ tác động qua lại giữa hiến pháp, sự phát triển của hiến pháp với dân chủ và dân chủ hóa. Giả thuyết khoa học
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3. Kết luận Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: SỰ ẢNH HƯỞNG CỦA DÂN CHỦ HÓA ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN CỦA HIẾN PHÁP Ở ĐÔNG Á
• 3.1. Nguồn gốc, đặc điểm và nội dung của dân chủ hóa ở Đông Á
• 3.2. Nguồn gốc, các nguyên nhân và nội dung dân chủ hóa
• 3.3. Đặc điểm của dân chủ hóa
• 3.4. Nội dung của dân chủ hóa. Sự ảnh hưởng của dân chủ hóa đến sự phát triển của hiến pháp ở Đông Á
• 3.5. Giai đoạn giữa thế kỷ 19 đến năm 1945: khủng hoảng của mô hình chính trị cũ và việc tìm kiếm mô hình mới
• 3.6. Giai đoạn năm 1945 đến năm 1987
• 3.7. Giai đoạn năm 1987 đến nay
• 3.8. So sánh với Việt Nam
• 3.9. Kết luận Chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: SỰ ẢNH HƯỞNG CỦA PHÁT TRIỂN HIẾN PHÁP ĐẾN DÂN CHỦ HÓA Ở ĐÔNG Á
• 4.1. Phân quyền trong hiến pháp Đông Á
• 4.2. Một số đặc điểm của phân quyền tại các quốc gia Đông Á
• 4.3. Phân quyền trong các bản hiến pháp hiện hành
• 4.4. Quyền con người trong hiến pháp
• 4.5. Cơ chế bảo hiến với việc thúc đẩy dân chủ
• 4.6. Cơ chế bảo hiến bảo vệ các quyền con người
• 4.7. Cơ chế bảo hiến với nguyên tắc phân quyền
• 4.8. Cơ chế bảo hiến với việc bảo đảm các nguyên tắc bầu cử. So sánh với Việt Nam
• 4.9. Kết luận Chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Sự Phát Triển Hiến Pháp Ở Đông Á Nghiên Cứu

Luận án tập trung vào việc nghiên cứu so sánh sự phát triển của hiến pháp ở các quốc gia Đông Á trong tiến trình dân chủ hóa. Nghiên cứu này xem xét sự tương tác giữa hiến pháp và dân chủ, đặc biệt ở Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan. Mục tiêu là lý giải nguyên nhân hình thành và phát triển hiến pháp, vai trò của hiến pháp trong việc củng cố các thiết chế dân chủ, và sự khác biệt trong quá trình này giữa các quốc gia. Luận án nhấn mạnh ảnh hưởng của các yếu tố văn hóa, hệ tư tưởng, biến động quốc tế và thay đổi kinh tế-xã hội đến tiến trình dân chủ hóa và sự phát triển của hiến pháp. Nghiên cứu này cũng so sánh kinh nghiệm của các quốc gia Đông Á với Việt Nam để tìm ra những bài học và hàm ý cho việc xây dựng nhà nước pháp quyền và mở rộng dân chủ ở Việt Nam.

1.1. Mục Tiêu Nghiên Cứu Sự Phát Triển Hiến Pháp Đông Á

Nghiên cứu này có bốn mục tiêu chính. Thứ nhất, lý giải sự phát triển và thay đổi của hiến pháp ở các quốc gia Đông Á, bao gồm các yếu tố ảnh hưởng như biến động chính trị và tiến trình dân chủ hóa. Thứ hai, đánh giá vai trò của hiến pháp trong việc củng cố các thiết chế dân chủ, phân quyền, trách nhiệm giải trình và bảo vệ quyền tự do cá nhân. Thứ ba, so sánh sự phát triển của hiến pháp và mối quan hệ giữa dân chủ và hiến pháp ở các quốc gia Đông Á. Thứ tư, tìm ra những bài học và hàm ý cho Việt Nam trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền và mở rộng dân chủ từ kinh nghiệm của Đông Á.

1.2. Phạm Vi Nghiên Cứu Hiến Pháp và Dân Chủ Hóa Đông Á

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào khu vực Đông Á, đặc biệt là Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc và Đài Loan. Nghiên cứu xem xét lịch sử lập hiến và sự tương tác giữa hiến pháp và dân chủ ở các quốc gia này. Về thời gian, nghiên cứu bao gồm các diễn biến từ giữa thế kỷ XIX đến nay, nhưng tập trung vào giai đoạn sau năm 1945. Nghiên cứu này cũng đề cập đến một số quốc gia khác trong khu vực, như Bắc Triều Tiên và Mông Cổ, để so sánh, mặc dù không phân tích sâu. Mục tiêu là rút ra các gợi ý và bài học cho Việt Nam, một quốc gia thuộc khu vực Đông Nam Á.

II. Thách Thức Dân Chủ Hóa và Phát Triển Hiến Pháp Ở Đông Á

Tiến trình dân chủ hóa ở Đông Á đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm ảnh hưởng của văn hóa, hệ tư tưởng, và các yếu tố chính trị-xã hội đặc thù. Sự khác biệt về mô hình chính trị và kinh tế giữa các quốc gia cũng tạo ra những khó khăn riêng trong việc xây dựng và thực thi hiến pháp. Bên cạnh đó, áp lực từ các yếu tố bên ngoài, như toàn cầu hóa và quan hệ quốc tế, cũng tác động đến quá trình dân chủ hóa và phát triển hiến pháp. Việc đảm bảo sự cân bằng giữa các giá trị truyền thống và các nguyên tắc dân chủ hiện đại là một thách thức lớn. Ngoài ra, sự thiếu hụt các nghiên cứu hệ thống về hiến pháp và lịch sử lập hiến của các quốc gia Đông Á cũng là một trở ngại.

2.1. Ảnh Hưởng Văn Hóa Đến Dân Chủ Hóa Hiến Pháp Đông Á

Văn hóa, đặc biệt là ảnh hưởng của Nho giáo và Phật giáo, có tác động sâu sắc đến tiến trình dân chủ hóa và phát triển hiến pháp ở Đông Á. Các giá trị truyền thống như tôn trọng thứ bậc, trật tự xã hội và sự hài hòa có thể tạo ra những rào cản đối với việc áp dụng các nguyên tắc dân chủ phương Tây. Việc dung hòa giữa các giá trị truyền thống và các nguyên tắc dân chủ hiện đại là một thách thức lớn đối với các quốc gia Đông Á. Sự khác biệt về văn hóa chính trị giữa các quốc gia cũng ảnh hưởng đến cách thức xây dựng và thực thi hiến pháp.

2.2. Toàn Cầu Hóa và Dân Chủ Hóa Hiến Pháp Ở Đông Á

Toàn cầu hóa tạo ra cả cơ hội và thách thức cho tiến trình dân chủ hóa và phát triển hiến pháp ở Đông Á. Một mặt, toàn cầu hóa thúc đẩy sự lan tỏa của các giá trị dân chủ và các tiêu chuẩn quốc tế về quyền con người. Mặt khác, toàn cầu hóa cũng tạo ra áp lực cạnh tranh kinh tế và xã hội, có thể làm suy yếu các thể chế dân chủ và làm gia tăng bất bình đẳng. Việc quản lý các tác động của toàn cầu hóa và đảm bảo rằng tiến trình dân chủ hóa không bị ảnh hưởng tiêu cực là một thách thức quan trọng.

III. Phương Pháp Tiếp Cận Phát Triển Hiến Pháp và Dân Chủ Hóa

Luận án sử dụng phương pháp so sánh để phân tích sự phát triển của hiến pháp và tiến trình dân chủ hóa ở các quốc gia Đông Á. Phương pháp này cho phép nhận diện những điểm tương đồng và khác biệt giữa các quốc gia, từ đó rút ra những quy luật chung và những đặc điểm riêng. Nghiên cứu cũng kết hợp phương pháp lịch sử để xem xét sự phát triển của hiến pháp và dân chủ hóa trong bối cảnh lịch sử cụ thể của từng quốc gia. Ngoài ra, luận án sử dụng phương pháp phân tích chính trị để đánh giá vai trò của các yếu tố chính trị, kinh tế và xã hội trong việc định hình hiến pháp và tiến trình dân chủ hóa.

3.1. So Sánh Lịch Sử Lập Hiến Ở Các Nước Đông Á

So sánh lịch sử lập hiến ở các nước Đông Á giúp làm rõ những yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của hiến pháp. Nghiên cứu này xem xét các giai đoạn lịch sử quan trọng, như thời kỳ thuộc địa, chiến tranh thế giới thứ hai và thời kỳ dân chủ hóa, để hiểu rõ hơn về quá trình xây dựng và sửa đổi hiến pháp. So sánh cũng giúp nhận diện những mô hình hiến pháp khác nhau và đánh giá hiệu quả của chúng trong việc thúc đẩy dân chủ.

3.2. Phân Tích Chính Trị Quá Trình Dân Chủ Hóa Hiến Pháp

Phân tích chính trị giúp đánh giá vai trò của các yếu tố chính trị, kinh tế và xã hội trong việc định hình hiến pháp và tiến trình dân chủ hóa. Nghiên cứu này xem xét vai trò của các đảng phái chính trị, các nhóm lợi ích và các phong trào xã hội trong việc thúc đẩy hoặc cản trở dân chủ hóa. Phân tích cũng giúp hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa hiến pháp và quyền lực chính trị, và cách thức hiến pháp có thể được sử dụng để bảo vệ hoặc hạn chế quyền lực.

3.3. Nghiên Cứu Đa Ngành Về Hiến Pháp và Dân Chủ Hóa

Nghiên cứu đa ngành, liên ngành (luật học cùng với chính trị học, lịch sử, xã hội học…) đối với hiến pháp và chủ nghĩa lập hiến là cần thiết. Điều này giúp hiểu rõ hơn về các yếu tố kinh tế, xã hội, văn hóa và chính trị ảnh hưởng đến sự phát triển của hiến pháp và tiến trình dân chủ hóa. Nghiên cứu đa ngành cũng giúp đánh giá hiệu quả của hiến pháp trong việc giải quyết các vấn đề xã hội và thúc đẩy phát triển bền vững.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Bài Học Dân Chủ Hóa Hiến Pháp Cho VN

Nghiên cứu về sự phát triển của hiến pháp và tiến trình dân chủ hóa ở Đông Á mang lại nhiều bài học quý giá cho Việt Nam. Kinh nghiệm của các quốc gia Đông Á có thể giúp Việt Nam hoàn thiện hiến pháp, xây dựng nhà nước pháp quyền và mở rộng dân chủ. Đặc biệt, việc học hỏi kinh nghiệm về phân quyền, bảo vệ quyền con người và thúc đẩy trách nhiệm giải trình của chính phủ là rất quan trọng. Tuy nhiên, Việt Nam cần phải xem xét các yếu tố đặc thù của mình, như văn hóa, lịch sử và điều kiện kinh tế-xã hội, để áp dụng các bài học này một cách phù hợp.

4.1. Hoàn Thiện Hiến Pháp Để Thúc Đẩy Dân Chủ Ở VN

Việc hoàn thiện hiến pháp là một yếu tố quan trọng để thúc đẩy dân chủ ở Việt Nam. Hiến pháp cần phải đảm bảo các quyền tự do cơ bản của công dân, phân chia quyền lực một cách rõ ràng và hiệu quả, và thiết lập các cơ chế kiểm soát quyền lực. Hiến pháp cũng cần phải tạo ra một môi trường pháp lý thuận lợi cho sự phát triển của xã hội dân sự và sự tham gia của người dân vào quá trình ra quyết định.

4.2. Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Ở Việt Nam

Xây dựng nhà nước pháp quyền là một mục tiêu quan trọng của Việt Nam. Nhà nước pháp quyền đòi hỏi sự thượng tôn của pháp luật, sự bình đẳng trước pháp luật và sự bảo vệ quyền con người. Để xây dựng nhà nước pháp quyền, Việt Nam cần phải hoàn thiện hệ thống pháp luật, nâng cao năng lực của các cơ quan tư pháp và tăng cường trách nhiệm giải trình của chính phủ.

4.3. Mở Rộng Dân Chủ và Sự Tham Gia Của Người Dân

Mở rộng dân chủ và sự tham gia của người dân là một yếu tố quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững của Việt Nam. Điều này đòi hỏi việc tạo ra các cơ hội cho người dân tham gia vào quá trình ra quyết định, tăng cường sự minh bạch và trách nhiệm giải trình của chính phủ, và bảo vệ quyền tự do ngôn luận và tự do hội họp.

V. Tương Lai Phát Triển Hiến Pháp và Dân Chủ Hóa Ở Đông Á

Tương lai của sự phát triển hiến pháp và tiến trình dân chủ hóa ở Đông Á phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm sự phát triển kinh tế, sự thay đổi xã hội và sự tương tác giữa các quốc gia trong khu vực. Các quốc gia Đông Á cần phải tiếp tục cải cách chính trị và kinh tế để đáp ứng các nhu cầu của người dân và đối phó với các thách thức toàn cầu. Việc tăng cường hợp tác khu vực và thúc đẩy các giá trị dân chủ là rất quan trọng để đảm bảo sự ổn định và thịnh vượng của khu vực.

5.1. Cải Cách Chính Trị Để Thúc Đẩy Dân Chủ Hóa

Cải cách chính trị là một yếu tố quan trọng để thúc đẩy dân chủ hóa ở Đông Á. Điều này đòi hỏi việc tăng cường sự minh bạch và trách nhiệm giải trình của chính phủ, bảo vệ quyền tự do ngôn luận và tự do hội họp, và tạo ra các cơ hội cho người dân tham gia vào quá trình ra quyết định. Cải cách chính trị cũng cần phải giải quyết các vấn đề như tham nhũng và bất bình đẳng.

5.2. Hợp Tác Khu Vực Để Thúc Đẩy Dân Chủ Hóa

Hợp tác khu vực có thể đóng một vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy dân chủ hóa ở Đông Á. Các quốc gia trong khu vực có thể chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ lẫn nhau trong quá trình cải cách chính trị và kinh tế. Hợp tác khu vực cũng có thể giúp giải quyết các vấn đề chung như biến đổi khí hậu và an ninh khu vực.

VI. Kết Luận Hiến Pháp và Dân Chủ Hóa Con Đường Đông Á

Sự phát triển của hiến pháp và tiến trình dân chủ hóa ở Đông Á là một quá trình phức tạp và đa dạng. Các quốc gia trong khu vực đã đi theo những con đường khác nhau, nhưng đều hướng đến mục tiêu xây dựng một xã hội dân chủ, pháp quyền và thịnh vượng. Việc học hỏi kinh nghiệm của các quốc gia Đông Á có thể giúp Việt Nam hoàn thiện hiến pháp, xây dựng nhà nước pháp quyền và mở rộng dân chủ. Tuy nhiên, Việt Nam cần phải xem xét các yếu tố đặc thù của mình để áp dụng các bài học này một cách phù hợp.

6.1. Bài Học Kinh Nghiệm Cho Việt Nam Về Dân Chủ Hóa

Việt Nam có thể học hỏi nhiều bài học từ kinh nghiệm của các quốc gia Đông Á trong quá trình dân chủ hóa. Điều này bao gồm việc xây dựng một hiến pháp mạnh mẽ, bảo vệ quyền con người, thúc đẩy trách nhiệm giải trình của chính phủ và tạo ra các cơ hội cho người dân tham gia vào quá trình ra quyết định. Tuy nhiên, Việt Nam cần phải xem xét các yếu tố đặc thù của mình để áp dụng các bài học này một cách phù hợp.

6.2. Con Đường Dân Chủ Hóa Phù Hợp Với Việt Nam

Việt Nam cần phải tìm ra một con đường dân chủ hóa phù hợp với điều kiện và hoàn cảnh của mình. Điều này đòi hỏi việc kết hợp các giá trị truyền thống với các nguyên tắc dân chủ hiện đại, và tạo ra một hệ thống chính trị và kinh tế phù hợp với nhu cầu của người dân. Con đường dân chủ hóa của Việt Nam cần phải dựa trên sự đồng thuận và sự tham gia của tất cả các thành phần trong xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ luật học "Sự phát triển của hiến pháp trong tiến trình dân chủ hóa ở Đông Á" (Mã số: 62 38 01 01, Chuyên ngành Lí luận và lịch sử Nhà nước và pháp luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, 2015) do NCS. Lã Khánh Tùng thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Nguyễn Đăng Dung. Đặt trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa theo tinh thần Hiến pháp năm 2013 và hội nhập quốc tế sâu rộng, công trình đại diện cho nỗ lực tiên phong trong giới học thuật pháp lý Việt Nam tiếp cận lịch sử lập hiến dưới góc độ so sánh đa ngành và liên ngành (luật học, chính trị học, lịch sử học và xã hội học).

        ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
        │        MÔ HÌNH TƯƠNG TÁC HAI CHIỀU (BIDIRECTIONAL)      │
        └────────────────────────────────────────────────────────┘
            ▲                                                │
            │ (1) Động lực kinh tế, XH dân sự,               │ (2) Giới hạn công quyền,
            │     Khủng hoảng chính trị thúc đẩy              │     Bảo vệ nhân quyền &
            │     Cải cách Hiến pháp                         │     Thiết lập Kiểm hiến
            │                                                ▼
┌───────────────────────┐                        ┌───────────────────────┐
│ TIẾN TRÌNH DÂN CHỦ HÓA │ ◄────────────────────► │ SỰ PHÁT TRIỂN HIẾN PHÁP│
│ (Đông Á: JP, KR, TW, CN)                       │ (1889 - 1945 - 1987 - Nay)
└───────────────────────┘                        └───────────────────────┘

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm mà luận án giải quyết là sự thiếu vắng các công trình phân tích có hệ thống về tương tác hai chiều biện chứng giữa tiến trình dân chủ hóa và sự phát triển của hiến pháp tại Đông Á. Phần lớn các công trình trước đây tại Việt Nam chỉ dừng lại ở mô tả quy phạm thuần túy từng bản hiến pháp riêng lẻ (như Đào Trí Úc, 1992; Thái Vĩnh Thắng, 2012) hoặc nghiên cứu lịch sử cắt khúc, thiếu chiều sâu so sánh thể chế. Luận án giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm chứng 3 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) tương ứng:

• RQ1 & H1: Những động lực chính trị - kinh tế - xã hội nào thúc đẩy sự ra đời và sửa đổi hiến pháp tại Đông Á? Giả thuyết: Sự vận động của phong trào dân chủ hóa và áp lực khủng hoảng tính chính đáng chính trị là tiền đề quyết định nội dung và hình thức của các bản hiến pháp.
• RQ2 & H2: Hiến pháp tác động ngược lại như thế nào đối với việc duy trì và củng cố dân chủ? Giả thuyết: Hiến pháp củng cố dân chủ thông qua việc xác lập nguyên tắc phân quyền, bảo hiến độc lập và ghi nhận quyền con người.
• RQ3 & H3: Nguyên nhân nào dẫn đến sự phân hóa về hiệu quả thực thi hiến pháp giữa các quốc gia cùng chịu ảnh hưởng văn hóa Á Đông? Giả thuyết: Sự khác biệt bắt nguồn từ mô hình kiểm hiến, mức độ độc lập tư pháp và sự trưởng thành của xã hội dân sự.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp lý thuyết Làn sóng dân chủ hóa thứ ba của Samuel P. Huntington (1993), Khung tiêu chí dân chủ hiến định của Robert A. Dahl (1993, 2000), Lý thuyết thể chế chống đa số của Susan Alberts & Chris Warshaw (2013) và Lý thuyết bảo hiểm chính trị của Tom Ginsburg (2003). Phạm vi nghiên cứu bao quát 4 trường hợp điển hình: Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan và Trung Quốc trong khung thời gian từ giữa thế kỷ XIX đến nay (trọng tâm từ 1945 đến sau 1987), đối chiếu trực tiếp với tiến trình lập hiến Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Tổng quan nghiên cứu quốc tế và trong nước về lịch sử lập hiến Đông Á cho thấy sự phân hóa rõ nét giữa các dòng học thuật:

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│               SƠ ĐỒ ĐỐI THOẠI HỌC THUẬT & POSITIONING                  │
├───────────────────────────────────┬────────────────────────────────────┤
│   DÒNG CHỦ THUYẾT BẢN ĐỊA HÓA     │    DÒNG PHỔ QUÁT & THỂ CHẾ LUẬN    │
├───────────────────────────────────┼────────────────────────────────────┤
│ • Bùi Ngọc Sơn (2011)             │ • Yu Chen (2011)                   │
│   "Confucian Constitutionalism"   │   Phê phán tính tương thích Nho giáo│
│ • Văn hóa Á Đông tạo lối đi riêng │ • Dennis C. Mueller (1996)         │
│ • Nhấn mạnh nghĩa vụ công dân     │   Dân chủ lập hiến là khế ước      │
├───────────────────────────────────┴────────────────────────────────────┤
│                       POSITIONING CỦA LUẬN ÁN                          │
│ ► Vượt qua thuyết "biện minh độc tài": Thừa nhận giá trị phổ quát      │
│ ► Mô hình hóa tương tác 2 chiều: Dân chủ hóa ◄──► Hiến pháp hóa        │
│ ► Khảo sát thực nghiệm 4 trường hợp: Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan, TQ  │
└────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

1. Dòng nghiên cứu lịch sử lập hiến và thể chế phương Tây: Scott Gordon (2002) và Charles Howard McIlwain (1975) truy nguyên chủ nghĩa lập hiến từ Athens, La Mã đến nền dân chủ tự do hiện đại, định danh cốt lõi hiến pháp là giới hạn quyền lực nhà nước. Walter F. Murphy (2007) phân tích mâu thuẫn nội tại giữa chủ nghĩa dân chủ thuần túy (tin tưởng tuyệt đối vào quyền lực đa số) và chủ nghĩa lập hiến (thiết lập cơ chế kiểm soát nhằm ngăn ngừa sự độc tài của đa số).
2. Tranh luận về "Chủ nghĩa lập hiến Nho giáo" (Confucian Constitutionalism): Đây là debate học thuật trọng tâm tại Đông Á. Bùi Ngọc Sơn (2011) lập luận rằng hệ thống chính trị Đông Á phản ánh các "giá trị phương Đông", trong đó hiến pháp mang chức năng cương lĩnh và quyền con người luôn đi kèm nghĩa vụ quốc gia. Trái lại, Yu Chen (2011) chỉ ra sự bất tương thích căn bản giữa Nho giáo và chủ nghĩa lập hiến: Nho giáo dựa trên "nhân trị", trật tự "Lễ" áp đặt từ trên xuống và giải quyết tranh chấp bằng hòa giải đạo đức, hoàn toàn đối lập với nguyên tắc "pháp quyền thượng tôn" (Rule of Law), khế ước xã hội bình đẳng và cơ chế tài phán bảo vệ công lý.
3. So sánh quốc tế về mô hình lập hiến Đông Á: Wen-chen Chang & Jiunn-Rong Yeh (2008, 2011) phân loại 3 mô hình lập hiến hậu Thế chiến II:
   • Lập hiến thúc đẩy dân chủ (trường hợp Hiến pháp Nhật Bản 1946 dưới sự can thiệp của SCAP/GHQ).
   • Lập hiến củng cố độc lập quốc gia (trường hợp Hàn Quốc 1948).
   • Lập hiến kiến tạo đoàn kết chính trị (trường hợp Hiến pháp Đài Loan 1947). Tom Ginsburg (2003) giải thích sự hình thành Tòa án Hiến pháp Hàn Quốc (1987) thông qua "Lý thuyết bảo hiểm" (Insurance Theory), khẳng định rằng khi các đảng phái chính trị đối lập có sức mạnh ngang ngửa trong quá trình chuyển đổi, họ đồng thuận thiết lập một tòa án hiến pháp độc lập như một công cụ bảo hiểm rủi ro chính trị khi mất quyền lực.

Luận án định vị mình ở giao điểm phê phán: không tuyệt đối hóa yếu tố văn hóa bản địa để tránh khuynh hướng biện minh cho chế độ chuyên chế, đồng thời chỉ ra tính phổ quát của các nguyên tắc phân quyền và tài phán hiến pháp trong quá trình củng cố nền dân chủ hiện đại.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp vào hệ thống lý luận khoa học pháp lý bằng việc phát triển và hoàn thiện các luận điểm:

• Tái định nghĩa bản chất hiến pháp hiện đại: Trích dẫn nguyên văn định nghĩa nền tảng được tác giả xây dựng:

  "Hiến pháp được hiểu là luật cơ bản của một quốc gia, xác định những nguyên tắc căn bản của tổ chức chính quyền, quy định chức năng, thẩm quyền của các cơ quan công quyền, bảo vệ các quyền và tự do cá nhân bằng cách chỉ rõ ranh giới quyền lực của các cơ quan công quyền."

• Mở rộng lý thuyết chuyển đổi dân chủ: Luận án chứng minh rằng dân chủ hóa không đơn thuần là thay đổi chính phủ qua bầu cử cạnh tranh, mà là tiến trình pháp lý hóa các giới hạn quyền lực. Quá trình này diễn ra qua 2 phương thức phát triển hiến pháp: sửa đổi chính thức văn bản hiến pháp và giải thích hiến pháp ngầm làm biến đổi nội dung quy phạm mà không đổi câu chữ ("Stiller Wandel des Verfassungsrechts" - Lương Minh Tuân, 2011).
• Hệ thống hóa 3 tiêu chí đánh giá sự phát triển hiến pháp: Kế thừa từ 11 tiêu chí dân chủ của Robert A. Dahl, luận án đúc kết 3 tiêu chí đo lường: (1) Mức độ phân công và kiểm soát quyền lực, triệt tiêu sự tha hóa chuyên chế; (2) Cơ chế hiến định bảo đảm và mở rộng quyền con người; (3) Tính hiệu lực thực tế của cơ quan tài phán hiến pháp.

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│         KHUNG TIÊU CHÍ ĐÁNH GIÁ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA HIẾN PHÁP           │
├────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ 1. PHÂN CÔNG QUYỀN LỰC       │ Phân lập nhánh quyền lực; cơ chế kiểm   │
│    (Separation of Powers)    │ soát và đối trọng; phi tập trung hóa.   │
├──────────────────────────────┼─────────────────────────────────────────┤
│ 2. BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI    │ Ghi nhận nhân quyền phổ quát; giới hạn  │
│    (Human Rights Protection) │ can thiệp của công quyền; due process.  │
├──────────────────────────────┼─────────────────────────────────────────┤
│ 3. CƠ CHẾ BẢO HIẾN HIỆU QUẢ  │ Tòa án Hiến pháp/Hội đồng Bảo hiến độc  │
│    (Constitutional Review)   │ lập; bảo đảm bầu cử; xử lý vi hiến.     │
└──────────────────────────────┴─────────────────────────────────────────┘

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng 4 lý thuyết:

1. Lý thuyết Khế ước xã hội và Dân chủ lập hiến (Locke, Rousseau, Dennis C. Mueller): Xác lập nền tảng tính chính đáng của quyền lực nhân dân.
2. Lý thuyết Làn sóng thứ ba (Samuel P. Huntington): Giải thích các giai đoạn chuyển đổi chính trị tại Hàn Quốc và Đài Loan từ cuối thập niên 1980.
3. Lý thuyết Thể chế chống đa số (Susan Alberts & Chris Warshaw): Phân tích cách thiết kế hiến pháp để bảo vệ quyền của các nhóm thiểu số chính trị trong giai đoạn hậu độc tài.
4. Lý thuyết Bảo hiểm tư pháp (Tom Ginsburg): Giải mã động cơ chính trị đằng sau việc phân bổ quyền lực tư pháp và kiểm hiến.

Điều kiện biên (Boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: áp dụng cho các quốc gia thuộc khu vực văn hóa Á Đông chịu ảnh hưởng của Nho giáo, có nền kinh tế chuyển đổi từ mô hình nhà nước kiến tạo phát triển (Developmental State) sang nền kinh tế thị trường mở và pháp quyền.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng thế giới quan hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp chủ nghĩa thể chế lịch sử (Historical Institutionalism). Thiết kế nghiên cứu so sánh đa trường hợp (Comparative Case Study - Small-N Analysis) tập trung vào 4 thực thể chính trị Đông Á có sự tương đồng về nguồn gốc văn hóa nhưng rẽ nhánh về thể chế chính trị:

• Nhật Bản: Quân chủ lập hiến, đại nghị nội các, kiểm hiến phân tán kiểu Mỹ qua Tòa án Tối cao.
• Hàn Quốc: Cộng hòa tổng thống chế hỗn hợp, Tòa án Hiến pháp chuyên trách theo mô hình Lục địa (Kelsenian).
• Đài Loan: Hệ thống bán tổng thống chế (Ngũ quyền phân lập theo tư tưởng Tôn Trung Sơn), Hội đồng Đại thẩm phán (Viện Tư pháp) thực hiện bảo hiến.
• Trung Quốc: Nhà nước xã hội chủ nghĩa, tập quyền dân chủ theo nguyên tắc Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc nắm quyền lực tối cao, cơ chế giám sát hợp hiến lập pháp.

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│             BẢNG ĐỐI CHIẾU THIẾT KẾ THỂ CHẾ 4 TRƯỜNG HỢP               │
├───────────┬──────────────────────┬─────────────────┬───────────────────┤
│ Quốc gia  │ Hình thức chính thể  │ Mô hình bảo hiến│ Mức độ tư pháp hóa│
├───────────┼──────────────────────┼─────────────────┼───────────────────┤
│ Nhật Bản  │ Quân chủ lập hiến    │ Tòa án Tối cao  │ Thận trọng/Hạn chế│
│ Hàn Quốc  │ Cộng hòa Tổng thống  │ Tòa án Hiến pháp│ Rất cao/Tích cực  │
│ Đài Loan  │ Bán tổng thống (Ngũ Q)│ Viện Tư pháp    │ Tích cực/Cải cách │
│ T.Quốc    │ Cộng hòa XHCN        │ UBTV Quốc hội   │ Giám sát chính trị│
└───────────┴──────────────────────┴─────────────────┴───────────────────┘

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu đảm bảo tính chuẩn xác qua phương pháp Tam giác đạc (Triangulation):

1. Tam giác hóa nguồn dữ liệu (Data Triangulation): Khảo sát 232 văn bản quy phạm pháp luật, toàn văn các bản hiến pháp trong lịch sử (Hiến pháp Minh Trị 1889, Hiến pháp Nhật Bản 1946; Hiến pháp Hàn Quốc qua 9 lần sửa đổi từ 1948 đến 1987; Hiến pháp Trung Hoa Dân quốc 1947 và 7 đợt tu chính án tại Đài Loan; Hiến pháp CHND Trung Hoa 1954, 1975, 1978, 1982).
2. Tam giác hóa phương pháp (Methodological Triangulation): Kết hợp phân tích văn bản quy phạm (Legal-normative text analysis) với phân tích bối cảnh chính trị - xã hội học pháp lý (Socio-legal contextual analysis) và phân tích so sánh lịch sử (Comparative historical analysis).
3. Phân tích án lệ: Khảo sát các phán quyết bước ngoặt của Tòa án Hiến pháp Hàn Quốc (như vụ luận tội Tổng thống Roh Moo-hyun năm 2004, vụ di dời thủ đô hành chính Sejong năm 2004) và các Giải thích Hiến pháp của Viện Tư pháp Đài Loan.

Data và phân tích

Dữ liệu lịch sử lập hiến được phân kỳ và xử lý qua 3 giai đoạn mang tính bước ngoặt:

• Giai đoạn 1 (Giữa thế kỷ XIX - 1945): Khủng hoảng mô hình phong kiến Á Đông trước áp lực phương Tây; tìm kiếm mô hình lập hiến hiện đại hóa (Duy tân Minh Trị 1868 dẫn tới Hiến pháp 1889; phong trào Lập hiến Mạt Thanh và Hiến pháp Lâm thời Trung Hoa Dân quốc 1912).
• Giai đoạn 2 (1945 - 1987): Tái thiết sau Thế chiến II, chia rẽ Chiến tranh Lạnh, mô hình nhà nước độc tài phát triển (Hàn Quốc, Đài Loan) và mô hình nhà nước XHCN tập trung (Trung Quốc).
• Giai đoạn 3 (1987 đến nay): Làn sóng dân chủ hóa bùng nổ tại Hàn Quốc và Đài Loan, sửa đổi hiến pháp toàn diện, mở rộng bảo hiến và bảo vệ nhân quyền; cải cách mở cửa và từng bước xây dựng "nhà nước pháp trị XHCN" tại Trung Quốc.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Hiến pháp là kết quả trực tiếp của sự thương lượng và thỏa hiệp chính trị: Luận án chỉ ra rằng sự ra đời của Hiến pháp 1987 tại Hàn Quốc và tiến trình bãi bỏ "Điều khoản tạm thời trong thời kỳ dẹp loạn" tại Đài Loan (1991) không phải là sự ban phát từ giới cầm quyền, mà là kết quả của các phong trào xã hội dân sự quy mô lớn kết hợp với sự thỏa hiệp chiến lược giữa phe cầm quyền và phe đối lập.
2. Sự trỗi dậy của hiện tượng "Tư pháp hóa chính trị" (Judicialization of politics): Tại Hàn Quốc và Đài Loan, Tòa án Hiến pháp đã chuyển hóa các xung đột chính trị gay gắt thành các tranh luận pháp lý hợp hiến. Trích dẫn nghiên cứu của Cha Dong-wook (2008) được luận án dẫn chứng:

   "Tòa án Hiến pháp phải thuyết phục xã hội rằng các phán quyết của mình không dựa trên các cân nhắc chính trị đảng phái thiên lệch mà dựa trên luật pháp trung lập, khách quan... Tòa án cần phải chuyển các tranh cãi về chính sách công thành các vấn đề giải thích hiến pháp."

3. Nghịch lý về sự kiềm chế tư pháp tại Nhật Bản: Dù tiếp thu mô hình kiểm hiến Hoa Kỳ từ năm 1946, Tòa án Tối cao Nhật Bản duy trì thái độ xét xử cực kỳ thận trọng (reactive/passive), hiếm khi tuyên bố các đạo luật của Quốc hội là vi hiến. Điều này phản ánh sự ổn định lâu dài của Đảng Dân chủ Tự do (LDP) và văn hóa chính trị đồng thuận, trái ngược hoàn toàn với sự chủ động (activism) của Tòa án Hiến pháp Hàn Quốc.
4. Phân hóa mô hình phân quyền: Đông Á cho thấy sự biến thể đa dạng của phân quyền: mô hình đại nghị kết hợp quân chủ biểu tượng (Nhật Bản), mô hình tổng thống chế có kiềm chế đối trọng mạnh (Hàn Quốc), mô hình ngũ quyền độc đáo (Đài Loan) và mô hình phân công chức năng dưới sự lãnh đạo thống nhất của Đảng (Trung Quốc).

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│          MA TRẬN PHÁT HIỆN SO SÁNH VỀ THỰC TIỄN BẢO HIẾN               │
├─────────────┬─────────────────────────────┬────────────────────────────┤
│ Quốc gia    │ Đặc trưng kiểm hiến         │ Mức độ tác động dân chủ    │
├─────────────┼─────────────────────────────┼────────────────────────────┤
│ Hàn Quốc    │ Rất chủ động (Activism)     │ Thúc đẩy & củng cố dân chủ │
│ Đài Loan    │ Tích cực chuyển đổi         │ Mở rộng quyền tự do cá nhân│
│ Nhật Bản    │ Thận trọng/Thụ động         │ Duy trì ổn định thể chế    │
│ Trung Quốc  │ Giám sát lập pháp nội bộ    │ Bảo đảm quyền lực tối cao  │
└─────────────┴─────────────────────────────┴────────────────────────────┘

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm bác bỏ luận điểm cho rằng văn hóa Á Đông hoàn toàn bài xích chủ nghĩa lập hiến và quyền con người. Quá trình dân chủ hóa tại Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan chứng minh các giá trị pháp quyền và phân quyền có thể thích ứng và vận hành thành công trong môi trường văn hóa Đông Á.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập mô hình nghiên cứu lịch sử lập hiến so sánh liên ngành, tích hợp dữ liệu chính trị học và văn bản học pháp lý cho các nghiên cứu chuyển đổi thể chế tại châu Á.
• Về khuyến nghị chính sách cho Việt Nam:
  • Hoàn thiện cơ chế phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực nhà nước theo Điều 2 Hiến pháp 2013.
  • Từng bước nghiên cứu xây dựng cơ chế tài phán hiến pháp chuyên trách hoặc bán chuyên trách độc lập để bảo vệ tính tối cao của Hiến pháp và bảo đảm quyền con người.
  • Nâng cao tính khả thi và hiệu lực trực tiếp của các quy định hiến định về quyền tự do dân chủ của công dân.

Limitations và Future Research

1. Giới hạn về dữ liệu ngôn ngữ gốc: Nghiên cứu chủ yếu khai thác các nguồn tư liệu dịch thuật tiếng Anh, tiếng Pháp và tài liệu tiếng Việt, chưa khai thác triệt để hệ thống biên bản thảo luận lập hiến nguyên bản bằng tiếng Nhật, tiếng Hàn và tiếng Hán cổ.
2. Điều kiện biên về bối cảnh địa chính trị: Luận án tập trung sâu vào Đông Bắc Á; các trường hợp đặc thù khác như Mông Cổ và CHDCND Triều Tiên chỉ được khảo sát ở mức độ đối chiếu sơ bộ.
3. Chương trình nghiên cứu tương lai:
   • Mở rộng phân tích định lượng tác động của các phán quyết kiểm hiến đối với chỉ số quản trị công và niềm tin chính trị.
   • So sánh chuyên sâu giữa Tòa án Hiến pháp Hàn Quốc và Tòa án Hiến pháp Thái Lan/Indonesia ở Đông Nam Á.
   • Ứng dụng lý thuyết thể chế mới (New Institutionalism) để phân tích các cải cách tư pháp đương đại tại Trung Quốc và Việt Nam.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Đặt nền móng cho phân ngành Lịch sử lập hiến so sánh tại Việt Nam, cung cấp nguồn tham chiếu chuẩn mực cho các giáo trình Luật Hiến pháp nước ngoài và Luật So sánh tại các cơ sở đào tạo luật lớn (Khoa Luật - ĐHQGHN, ĐH Luật Hà Nội, ĐH Luật TP.HCM).
• Tác động hoạch định chính sách: Đóng góp luận cứ khoa học thực tiễn cho Ban chỉ đạo cải cách tư pháp Trung ương, Viện Nghiên cứu Lập pháp thuộc Ủy ban Thường vụ Quốc hội trong tiến trình thể chế hóa Hiến pháp năm 2013.
• Lợi ích xã hội và hội nhập: Giúp giới luật gia và công chúng hiểu rõ cơ chế vận hành thể chế của các đối tác chiến lược hàng đầu của Việt Nam (Nhật Bản, Hàn Quốc), thúc đẩy đối thoại pháp lý và nhân quyền quốc tế dựa trên chuẩn mực khoa học khách quan.

Đối tượng hưởng lợi

• NCS và Học viên Cao học Luật học / Chính trị học: Nắm bắt phương pháp luận so sánh thể chế và các khung lý thuyết chuyển đổi dân chủ hiện đại.
• Giảng viên và Nhà nghiên cứu thể chế: Tiếp cận hệ thống tư liệu đa chiều về lịch sử lập hiến 4 nền kinh tế Đông Á.
• Chuyên gia xây dựng pháp luật và Đại biểu dân cử: Tiếp thu bài học kinh nghiệm về kỹ thuật lập hiến, thiết kế cơ chế kiểm soát quyền lực và bảo vệ quyền con người.

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                     HỆ THỐNG ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI                       │
├──────────────────────────┬─────────────────────────────────────────────┤
│ Nhóm học thuật           │ NCS, Giảng viên: Khung lý thuyết & case so  │
│ (Academia)               │ sánh lịch sử lập hiến Đông Á có hệ thống.   │
├──────────────────────────┼─────────────────────────────────────────────┤
│ Nhóm hoạch định chính sách│ Ban soạn thảo, Viện lập pháp: Bài học thiết │
│ (Policy Makers)          │ kế kiểm soát quyền lực & cơ chế bảo hiến.   │
├──────────────────────────┼─────────────────────────────────────────────┤
│ Nhóm thực hành tư pháp   │ Luật gia, Thẩm phán: Nhận thức về tư pháp   │
│ (Legal Practitioners)    │ hóa chính trị, due process và nhân quyền.   │
└──────────────────────────┴─────────────────────────────────────────────┘

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý luận độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết Dân chủ lập hiến (Constitutional Democracy) của Dennis C. Mueller và Lý thuyết Bảo hiểm chính trị của Tom Ginsburg bằng cách chứng minh quy luật tương tác hai chiều biện chứng: Dân chủ hóa tạo ra áp lực xã hội buộc hiến pháp phải thay đổi nội dung theo hướng tiến bộ, và ngược lại, một bản hiến pháp với thiết chế phân quyền và bảo hiến độc lập sẽ đóng vai trò là "bộ khung thể chế" bảo đảm cho tiến trình dân chủ hóa không bị đảo ngược (non-reversal).

2. Điểm mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì?

So với các nghiên cứu quy phạm thuần túy (Đào Trí Úc 1992, Thái Vĩnh Thắng 2012) hoặc nghiên cứu đơn quốc gia (Hồ Việt Hạnh 2008 về Nhật Bản), luận án đã: (1) Kết hợp đồng thời 4 trường hợp Đông Á trong cùng một khung phân tích lịch sử thể chế; (2) Tam giác hóa phương pháp nghiên cứu giữa luật học so sánh, chính trị học chuyển đổi và xã hội học pháp lý; (3) Phân tích thực chứng các phán quyết kiểm hiến thay vì chỉ dừng lại ở câu chữ văn bản.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu nghiên cứu là gì?

Sự phân hóa đối lập sâu sắc trong thực tiễn tài phán hiến pháp giữa Nhật Bản và Hàn Quốc: Mặc dù Nhật Bản có nền tảng dân chủ ổn định và tiếp thu mô hình tư pháp Mỹ từ 1946, Tòa án Tối cao Nhật Bản lại cực kỳ "bảo thủ/thận trọng" (judicial restraint) trong việc tuyên hủy văn bản luật vi hiến. Ngược lại, Tòa án Hiến pháp Hàn Quốc (thành lập năm 1987) lại phát triển thành một cơ quan tư pháp "chủ động" (judicial activism) hàng đầu thế giới, trực tiếp định hình các quyết sách chính trị lớn của quốc gia.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp (replication protocol) không?

Có. Quy trình phân tích so sánh 4 bước được chuẩn hóa: (1) Xác định bối cảnh khủng hoảng chính trị - xã hội; (2) Phân tích quá trình thương lượng/soạn thảo hiến pháp; (3) Đánh giá thiết kế phân quyền và cơ chế bảo hiến trên văn bản; (4) Khảo sát hiệu lực thực tế qua án lệ kiểm hiến và bảo đảm quyền con người. Quy trình này có thể áp dụng trực tiếp để nghiên cứu các nền dân chủ chuyển đổi ở Đông Nam Á.

5. Khung chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình ra sao?

Hướng tới 3 nhánh nghiên cứu trọng điểm: (1) Đánh giá tác động của công nghệ số và truyền thông xã hội đến tiến trình sửa đổi hiến pháp tại châu Á; (2) Nghiên cứu so sánh cơ chế bảo hiến tại các quốc gia ASEAN (Việt Nam, Thái Lan, Indonesia, Philippines); (3) Xây dựng mô hình lý thuyết về "Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu".

Kết luận

1. Xác lập mô hình tương tác hai chiều: Luận án chứng minh một cách khoa học rằng tiến trình dân chủ hóa và sự phát triển của hiến pháp tại Đông Á có mối quan hệ nhân quả tương hỗ, trong đó biến động chính trị quyết định hình thức hiến pháp và hiến pháp củng cố tính bền vững của dân chủ.
2. Khái quát hóa quy luật lập hiến khu vực: Sự thành công của cải cách hiến pháp tại Đông Á đòi hỏi phải kết hợp hài hòa giữa việc tiếp thu các giá trị phổ quát của nhân loại (phân quyền, nhân quyền, kiểm hiến) với việc thích ứng linh hoạt với cấu trúc kinh tế - xã hội đặc thù của mỗi quốc gia.
3. Làm rõ vai trò trung tâm của cơ chế bảo hiến: Một nền dân chủ hiến định chỉ có thể vận hành thực chất khi có một thiết chế tài phán độc lập và đủ thẩm quyền để xử lý các vi phạm hiến pháp, bảo đảm tính tối cao của đạo luật cơ bản.
4. Cung cấp luận cứ thực tiễn cho Việt Nam: Khẳng định sự cần thiết tất yếu của việc hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước, đổi mới quy trình giải thích hiến pháp và tăng cường các thiết chế bảo đảm quyền con người trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
5. Mở ra hướng nghiên cứu liên ngành mới: Đặt nền móng phương pháp luận vững chắc cho sự phát triển của phân ngành Luật Hiến pháp so sánh và Lịch sử lập hiến tại Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 này, tác giả sẽ phân tích tổng quan về vấn đề nghiên cứu, thông qua việc làm rõ phạm vi và giới hạn của các nghiên cứu đã được thực hiện bởi các tác giả tại Việt Nam (mục 1.1) và trên thế giới (mục 1.2) về chủ đề này. Qua đó chỉ ra những khoảng trống về mặt học thuật còn tồn tại và khẳng định tính cần thiết, sự đóng góp của luận án. Sự phát triển của hiến pháp trong tiến trình dân chủ hóa ở Đông Á qua các công trình của các tác giả Việt Nam Để nhìn được toàn diện mức độ, số lượng các nghiên cứu đã có liên quan đến sự phát triển của hiến pháp trong tiến trình dân chủ hóa ở Đông Á qua các công trình của các tác giả Việt Nam, tác giả sẽ làm rõ từ ba (3) khía cạnh: Thứ nhất, tình hình nghiên cứu về hiến pháp nước ngoài, so sánh hiến pháp, lịch sử lập hiến các nước; Thứ hai, nghiên cứu pháp luật, hiến pháp, so sánh hiến pháp và lịch sử lập hiến Đông Á; Thứ ba, nghiên cứu về dân chủ và dân chủ hóa Đông Á. Thứ nhất, nghiên cứu về hiến pháp nước ngoài tại Việt Nam chỉ được quan tâm nhiều trong khoảng 15 năm vừa qua, từ góc độ luật học và chính trị học.

Ở góc độ nhất định tìm hiểu hiến pháp nước ngoài chính là việc nghiên cứu hiến pháp so sánh (nếu không phải là giữa chúng với nhau, thì cũng là với Việt Nam). Do hoàn cảnh chiến tranh, nền kinh tế tập trung cộng với tư duy 9 z thời kỳ Chiến tranh Lạnh, cho đến trước năm 1975, khoa học pháp lý ở miền Bắc chủ yếu chỉ hướng đến tìm hiểu các nước trong phe xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là Liên Xô. Việc nghiên cứu chủ yếu phục vụ cho hoạt động xây dựng các đạo luật về bộ máy nhà nước [19, tr. Tại miền Nam trước năm 1975, một số nghiên cứu và tác phẩm dịch thuật đã được phổ biến lại chủ yếu tập trung vào tìm hiểu mô hình Hoa Kỳ và các quốc gia lớn ở phương Tây, như "Hiến pháp tân tiến" ("Modern Constitution"), K.Wheare, Nguyễn Quang dịch, 1967; "Luận về Hiến pháp Hoa Kỳ", Nguyễn Hưng Vượng dịch, NXB Như Nguyện, 1967… Sau Đổi mới, từ năm 1986, một số công trình nghiên cứu về hiến pháp nước ngoài bắt đầu xuất hiện trong nước.

Công trình đáng kể đầu tiên có lẽ là "Những vấn đề cơ bản của hiến pháp các nước trên thế giới" do tác giả Đào Trí Úc chủ biên, NXB Sự thật, 1992. Cùng với việc môn học về hiến pháp nước ngoài được đưa vào một số cơ sở đào tạo luật học, một số giáo trình về chủ đề này bắt đầu xuất hiện. Khoa Luật, Đại học (ĐH) Tổng hợp (nay là ĐH Quốc gia Hà Nội) đi đầu trong việc đưa vào giảng dạy môn “Luật Nhà nước nước ngoài”, như cách gọi lúc đầu, từ năm 1990. Giáo trình đầu tiên xuất hiện là "Luật hiến pháp của các nước tư bản" của tác giả Nguyễn Đăng Dung và Bùi Xuân Đức xuất bản lần đầu năm 1993 (ĐH Tổng hợp Hà Nội), được tái bản năm 1994, 1997 (NXB ĐH Quốc gia Hà Nội).

Giáo trình này, tiếp sau phần khái quát chung, gồm các chương tìm hiểu về các chế định cụ thể như chế độ kinh tế xã hội, đảng phái chính trị, hình thức nhà nước, chế độ bầu cử, nghị viện chính phủ, cơ quan tư pháp và chính quyền địa phương. Giáo trình không có phần riêng, đi sâu vào từng quốc gia cụ thể, nhưng có Phụ lục gồm văn bản hiến pháp của các quốc gia Hoa Kỳ (1787), Pháp (1958), Nhật Bản (1946), Đức (1949) và Anh…[19] Tác giả Nguyễn Đăng Dung còn có các công trình "Luật hiến pháp đối chiếu", NXB Thành phố Hồ Chí Minh, 2001, 10 z Nguyễn Đăng Dung, "Lược giải tổ chức bộ máy nhà nước của các quốc gia", NXB Tư pháp, 2007… Trong sách "Luật hiến pháp đối chiếu", ngoài phần chung về các chế định, có các chương riêng về hiến pháp Anh, Hoa Kỳ, Pháp, Nhật Bản, Đức, CHND Trung Hoa [20]. Tại ĐH Luật Hà Nội, các tác giả Thái Vĩnh Thắng, Vũ Hồng Anh, Tô Văn Hoà…cũng đóng góp nhiều giáo trình và sách chuyên khảo về hiến pháp nước ngoài. Tác giả Thái Vĩnh Thắng đã chủ biên "Giáo trình Luật hiến pháp nước ngoài", ĐH Luật Hà Nội, NXB Công an nhân dân, 1999 và "Giáo trình Luật hiến pháp nước ngoài", ĐH Huế, NXB Công an nhân dân, 2012.

Hai cuốn giáo trình này gồm phần chung bắt đầu với việc tìm hiểu khái quát các quan niệm về hiến pháp, giới thiệu các chế định cụ thể (bầu cử, hình thức chính thể và cấu trúc nhà nước, nghị viện, nguyên thủ quốc gia, đảng phái, cơ quan bảo hiến…); phần riêng tìm hiểu những vấn đề cơ bản của luật hiến pháp Hoa Kỳ, Pháp, Nga và Vương quốc Anh [97 và 98]. Cùng tác giả còn có sách "Nhà nước và pháp luật tư sản đương đại – Lí luận và thực tiễn", NXB Tư pháp, 2010, cũng như nhiều bài viết về hiến pháp của các nước phương Tây. Liên quan đến các nhánh quyền lực lập pháp, hành pháp và tư pháp, tác giả Vũ Hồng Anh đã biên soạn các sách "Tổ chức và hoạt động của Chính phủ một số nước trên thế giới", NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1997; "Chế độ bầu cử của một số nước trên thế giới", NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1997; "Tổ chức và hoạt động của nghị viện ở một số nước trên thế giới", NXB Chính trị quốc gia, 2001…Tô Văn Hoà có sách "Tính độc lập của toà án – Nghiên cứu pháp lí về các khía cạnh lí luận và thực tiễn ở Đức, Mỹ, Pháp, Việt Nam và các kiến nghị đối với Việt Nam", NXB Lao động, 2007. Một số đơn vị nghiên cứu khoa học pháp lý như Viện khoa học pháp lí - Bộ Tư pháp, Viện Nhà nước và Pháp luật - Viện Khoa học xã hội Việt Nam, Viện nghiên cứu Lập pháp - Ủy ban thường vụ Quốc hội… cũng đã tổ chức 11 z một số hội thảo và nghiên cứu cơ bản về bộ máy nhà nước và hiến pháp nước ngoài.

Có thể kể đến các sách "Thiết chế chính trị và bộ máy nhà nước một số nước trên thế giới", Viện khoa học pháp lí, NXB Tư pháp, 2005; "Hiến pháp và việc sửa đổi hiến pháp kinh nghiệm của Đức và Việt Nam" (Kỷ yếu hội thảo tháng 9 năm 2012 tại Thanh Hóa do Viện nghiên cứu Lập pháp, UBTVQH tổ chức), NXB Tư pháp, 2012; "Tài phán hiến pháp và vấn đề xây dựng mô hình tài phán hiến pháp ở Việt Nam", Đào Trí Úc và Nguyễn Như Phát (chủ biên) , NXB Công an nhân dân, 2007… Các nghiên cứu ngày càng xuất hiện nhiều hơn, đặc biệt trong tiến trình hướng đến việc sửa đổi Hiến pháp 1992. Cạnh đó, nhiều công trình tập hợp tư liệu và dịch thuật từ tiếng nước ngoài được phổ biến gần đây. Có thể kể đến "Tuyển tập hiến pháp một số quốc gia", Khoa Luật, NXB Lao động- Xã hội, 2012; "Tuyển tập hiến pháp một số nước trên thế giới", Văn phòng Quốc hội, NXB Thống kê, 2009; "Thiết chế Nghị viện – Những khái niệm cơ bản", UNDP, Văn phòng Quốc hội dịch, 2005; "Nhà nước trong một thế giới chuyển đổi", Ngân hàng thế giới, NXB Chính trị quốc gia, 1997…Nghiên cứu hiến pháp so sánh cũng được đặt trong khoa học luật so sánh và lịch sử nhà nước và pháp luật thế giới. Trong các sách nghiên cứu và giáo trình luật so sánh, nội dung của các bản hiến pháp nước ngoài cũng được các tác giả đề cập đến ít nhiều.

Về lịch sử lập hiến các nước, nhìn chung sự quan tâm của các luật gia Việt Nam còn rất hạn chế. Trước hết, lịch sử lập hiến của của các quốc gia thường được bao gồm trong môn học/ khoa học về lịch sử nhà nước và pháp luật thế giới. Một số giáo trình có thể kể đến là "Lịch sử nhà nước và pháp luật thế giới", Nguyễn Ngọc Đào (Chủ biên), Giáo trình "Lịch sử nhà nước và pháp luật thế giới", ĐH Luật Hà Nội, NXB Công an nhân dân; "Lịch sử nhà nước và pháp luật thế giới", Phan Trọng Hòa và Lê Quốc Hùng, NXB Hồng Đức, 2008…Các cuốn sách này thường phân kỳ sự phát triển của nhà nước, 12 z pháp luật (bao gồm hiến pháp) thành các giai đoạn cổ đại, trung đại (phong kiến), cận đại và hiện đại. Cho dù có giới thiệu về một số quốc gia lớn như Anh, Hoa Kỳ, Nhật Bản., các công trình chủ yếu dừng lại ở việc giới thiệu tổng quan về từng quốc gia riêng lẻ, mà thiếu sự phân tích so sánh hay đối chiếu.

Mặt khác, việc giới thiệu mỗi quốc gia lại bị cắt khúc, chẳng hạn trong cuốn Giáo trình của ĐH Luật, nội dung về Nhật Bản được nêu trong ba phần ở ba giai đoạn khác nhau (phong kiến – thế kỷ XIX – hiện đại). Nghiên cứu sâu về lịch sử lập hiến đã có chủ yếu là về những nền dân chủ phát triển như Hoa Kỳ. Cuốn sách "Hiến pháp Mỹ được làm ra như thế nào?", do Nguyễn Cảnh Bình biên soạn, đã được tái bản một số lần (NXB Thế giới, xuất bản trong các năm 2004, 2006, 2009 và 2013). Cạnh đó, một số bài viết trên các tạp chí có quan tâm đến hiến pháp từ góc nhìn lịch sử.

Chẳng hạn bài viết "Các hình thức phát triển của hiến pháp – thực tiễn Cộng hòa liên bang Đức và Việt Nam" của TS. Lương Minh Tuân. Theo tác giả sự phát triển của hiến pháp, trong khuôn khổ bảo đảm bản sắc của hiến pháp, diễn ra theo hai con đường: 1) Sửa đổi hiến pháp và 2) Giải thích, cụ thể hóa hiến pháp (làm thay đổi nội dung của quy phạm hiến pháp mà không làm thay đổi lời văn của hiến pháp) (hình thức phát triển này theo tiếng Đức là “Stiller Wandel des Verfassungsrechts“) [105]. Về Đông Nam Á, hai tác giả Phan Đăng Thanh và Trương Thị Hòa gần đây có cuốn “Lịch sử lập hiến các quốc gia Đông Nam Á”, NXB.

Tổng hợp TP.Hồ Chí Minh, 2014. Tác giả Phan Đăng Thanh còn có hai công trình về lịch sử lập hiến Việt Nam gồm "Tư tưởng lập hiến Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX", NXB Tư pháp, 2006, và "Lược sử lập hiến Việt Nam", NXB Tổng hợp TP.Hồ Chí Minh, 2013 (viết cùng với Trương Thị Hòa). Hai cuốn sách này dù có sự so sánh với nước ngoài, đặc biệt là các quốc gia ở châu Á (Nhật Bản, Thái Lan…), nhưng chỉ ở mức độ tương đối khái quát [94 và 95].