Sử dụng phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực trong dạy đọc hiểu văn bản truyền thuyết ở trường trung học cơ sở theo tiếp cận năng lực

Luận văn dạy học đọc hiểu văn bản truyền thuyết theo tiếp cận năng lực tại các trường THCS Thái Nguyên

• Tác giả: Hoàng Thị Hương Giang
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thị Kim Hoa
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Văn - Tiếng Việt
• Đề tài: Sử dụng phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực trong dạy đọc hiểu văn bản truyền thuyết ở trường trung học cơ sở theo tiếp cận năng lực
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan dạy học đọc hiểu truyền thuyết theo tiếp cận năng lực

Dạy học đọc hiểu truyền thuyết theo tiếp cận năng lực tạo ra bước chuyển đổi căn bản trong giáo dục phổ thông. Phương pháp này hướng tới việc trang bị cho học sinh khả năng vận dụng tri thức vào giải quyết vấn đề. Thể loại truyền thuyết chứa đựng cốt lõi lịch sử và yếu tố kỳ ảo đặc trưng. Do đó, việc tiếp nhận văn bản đòi hỏi quy trình đọc hiểu khoa học. Học sinh không chỉ lắng nghe thụ động mà phải tự giải mã cấu trúc tác phẩm. Các bài học được thiết kế nhằm kích thích óc khám phá của học sinh lớp 6. Giáo viên chuyển giao nhiệm vụ cụ thể cho từng cá nhân hoặc nhóm. Người học hình thành năng lực cảm thụ văn học, tự tin bày tỏ chính kiến trước tập thể. Tại tỉnh Thái Nguyên, việc triển khai mô hình giáo dục mới đang được đẩy mạnh đồng bộ. Các trường trung học cơ sở tích cực đổi mới phương pháp giảng dạy Ngữ văn. Hoạt động đọc hiểu gắn chặt với bối cảnh văn hóa địa phương. Quá trình học tập giúp thế hệ trẻ nâng cao lòng tự hào dân tộc và rèn luyện kỹ năng sống thiết yếu. Mô hình giáo dục này đặt nền tảng vững chắc cho sự phát triển toàn diện của người học.

1.1. Khái niệm dạy học theo tiếp cận năng lực

Dạy học theo tiếp cận năng lực là mô hình giáo dục định hướng kết quả đầu ra. Phương pháp này tập trung phát triển kỹ năng thực tế của người học thay vì chỉ ghi nhớ lý thuyết thuần túy. Chương trình giáo dục phổ thông 2018 lấy mô hình này làm kim chỉ nam cốt lõi. Trong môn Ngữ văn, năng lực đọc hiểu bao gồm khả năng nhận biết thể loại, phân tích ý nghĩa và liên hệ đời sống. Giáo viên đóng vai trò thiết kế hoạt động và tổ chức hướng dẫn. Học sinh đóng vai trò chủ thể sáng tạo trong lớp học. Học sinh tự tìm kiếm thông tin, thảo luận và rút ra kết luận logic. Năng lực được hình thành thông qua quá trình trải nghiệm và hành động thực tiễn liên tục.

1.2. Đặc trưng thể loại của văn bản truyền thuyết

Truyền thuyết là thể loại tự sự dân gian kể về nhân vật và sự kiện lịch sử trong quá khứ. Tác phẩm thường sử dụng nhiều yếu tố tưởng tượng và chi tiết hoang đường kỳ ảo. Cốt truyện truyền thuyết phản ánh thái độ, quan điểm và sự tôn vinh của nhân dân đối với các anh hùng dân tộc. Ở bậc trung học cơ sở, học sinh tiếp cận các văn bản tiêu biểu như Thánh Gióng hay Sự tích Hồ Gươm. Việc giải mã văn bản đòi hỏi người học phân biệt ranh giới giữa lịch sử có thật và sáng tạo nghệ thuật dân gian. Học sinh nắm bắt được ước mơ công lý, tinh thần yêu nước và bài học đạo đức sâu sắc qua từng hình tượng.

II. Thực trạng dạy học đọc hiểu truyền thuyết theo tiếp cận năng lực

Thực tế dạy học tại các trường trung học cơ sở ở Thái Nguyên cho thấy nhiều chuyển biến tích cực xen lẫn rào cản. Khảo sát thực tế tại trường THCS Nha Trang và THCS Độc Lập cho thấy nhiều thầy cô giáo đã nỗ lực đổi mới giờ dạy. Dù vậy, thói quen đọc chép và thuyết giảng một chiều vẫn còn tồn tại phổ biến ở một bộ phận giáo viên. Nhiều tiết học Ngữ văn nặng tính nhồi nhét nội dung kiến thức thay vì rèn luyện kỹ năng cảm thụ. Học sinh khối 6 tiếp nhận văn bản một cách thụ động và thiếu chiều sâu phân tích. Đa số học sinh chỉ nhớ cốt truyện đại khái mà không hiểu hết ý nghĩa chi tiết tưởng tượng kỳ ảo. Tỷ lệ học sinh thực sự hào hứng với các văn bản truyền thuyết chưa cao theo kết quả điều tra. Một số em gặp khó khăn trong việc kết nối bài học lịch sử với thực tế đời sống hiện đại. Cơ sở vật chất và thời lượng tiết học cũng ảnh hưởng đến việc tổ chức các hoạt động nhóm phức tạp. Ngoài ra, việc thiết kế công cụ kiểm tra đánh giá năng lực còn nhiều lúng túng. Giáo viên vẫn thiên về cho điểm tái hiện kiến thức hơn là đánh giá khả năng phản biện sáng tạo của học sinh.

2.1. Thực trạng từ phía giáo viên tại địa bàn khảo sát

Đội ngũ giáo viên Ngữ văn tại Thái Nguyên có trình độ chuyên môn vững vàng và tinh thần trách nhiệm cao. Kết quả khảo sát cho thấy phần lớn giáo viên có đủ tài liệu tham khảo cần thiết cho bài giảng. Tuy nhiên, áp lực hoàn thành phân phối chương trình khiến nhiều thầy cô ngần ngại áp dụng kỹ thuật mới. Việc chuẩn bị học liệu và tổ chức hoạt động dạy học tích cực tiêu tốn nhiều thời gian và công sức. Một số giáo viên chưa thành thạo việc chia nhóm ngẫu nhiên hay sử dụng phiếu học tập phân hóa. Khâu đánh giá học sinh chủ yếu vẫn dừng lại ở việc chấm điểm bài thi định kỳ truyền thống.

2.2. Khó khăn trong nhận thức và tâm lý của học sinh

Học sinh lớp 6 tại các trường THCS đang trong giai đoạn chuyển cấp với nhiều biến đổi tâm sinh lý rõ rệt. Khả năng tập trung chú ý và tư duy trừu tượng của các em chưa thực sự hoàn thiện. Khảo sát cho thấy khoảng 75% học sinh có thái độ học tập ở mức bình thường, chưa thực sự say mê văn học dân gian. Nhiều học sinh quen lối học thuộc lòng máy móc từ bậc tiểu học. Khi đứng trước các câu hỏi mở đòi hỏi suy luận, học sinh thường lúng túng và rụt rè. Kỹ năng làm việc nhóm, trao đổi ý kiến và thuyết trình trước tập thể của học sinh còn nhiều hạn chế cần khắc phục.

III. Phương pháp dạy học đọc hiểu truyền thuyết theo tiếp cận năng lực

Đổi mới phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực là giải pháp then chốt nâng cao chất lượng giáo dục. Giáo viên cần linh hoạt phối hợp nhiều hình thức tổ chức lớp học đa dạng nhằm lôi cuốn học sinh. Thiết kế tiến trình đọc hiểu văn bản truyền thuyết cần đi từ tri giác ngôn từ đến khám phá chiều sâu nghệ thuật. Hệ thống câu hỏi định hướng phải bám sát các mức độ nhận thức theo thang đo Bloom. Giáo viên đặt câu hỏi gợi mở để học sinh tự tìm kiếm chứng cứ ngay trong văn bản. Hoạt động thảo luận nhóm giúp người học rèn luyện tư duy phản biện và khả năng hợp tác. Việc áp dụng công nghệ thông tin và trình chiếu tư liệu lịch sử hỗ trợ học sinh hình dung bối cảnh chân thực. Giáo viên hướng dẫn học sinh lập bảng so sánh nhân vật hoặc vẽ sơ đồ tư duy tóm tắt cốt truyện. Những phương pháp này giải phóng học sinh khỏi lối học thụ động. Học sinh biến tri thức trong sách giáo khoa thành vốn hiểu biết riêng của bản thân. Môi trường lớp học trở nên sôi nổi, thân thiện và giàu tính tương tác giáo dục.

3.1. Kỹ thuật đặt câu hỏi theo thang nhận thức Bloom

Kỹ thuật đặt câu hỏi đóng vai trò định hướng tư duy đọc hiểu cho học sinh THCS. Thang nhận thức Bloom bao gồm sáu cấp độ: Biết, Hiểu, Áp dụng, Phân tích, Đánh giá và Sáng tạo. Giáo viên xây dựng câu hỏi ngắn gọn, rõ ràng và phù hợp với năng lực nhận thức của học sinh lớp 6. Ở mức độ nhận biết, câu hỏi tập trung kiểm tra chi tiết cốt truyện và tên nhân vật. Ở các mức độ tư duy bậc cao, câu hỏi mở thúc đẩy học sinh lý giải ý nghĩa chi tiết kỳ ảo. Việc phân bố hợp lý câu hỏi giúp khuyến khích cả những học sinh rụt rè tích cực tham gia phát biểu.

3.2. Ứng dụng kỹ thuật viết tích cực và khăn trải bàn

Kỹ thuật khăn trải bàn kích thích sự cộng tác nhóm và tôn trọng quan điểm cá nhân. Mỗi thành viên độc lập ghi ý kiến vào góc giấy trước khi nhóm thống nhất giải pháp ở ô trung tâm. Kỹ thuật này phát huy hiệu quả khi phân tích bài học lịch sử rút ra từ truyền thuyết. Bên cạnh đó, kỹ thuật viết tích cực được áp dụng vào cuối mỗi tiết học. Giáo viên yêu cầu học sinh viết nhanh cảm nghĩ trong vòng ba đến năm phút. Hoạt động này rèn luyện năng lực tổng hợp kiến thức và phản hồi mức độ tiếp thu bài của học sinh về phía giáo viên giảng dạy.

IV. Ứng dụng dạy học đọc hiểu truyền thuyết theo tiếp cận năng lực

Việc triển khai dạy học đọc hiểu truyền thuyết theo tiếp cận năng lực mang lại hiệu quả thực tiễn rõ rệt tại các trường THCS Thái Nguyên. Dữ liệu thực nghiệm chứng minh sự tiến bộ vượt bậc của học sinh về cả kỹ năng lẫn thái độ học tập. Không khí lớp học trở nên chủ động, học sinh tự tin trình bày quan điểm cá nhân về các nhân vật lịch sử. Tỷ lệ học sinh đạt điểm khá giỏi trong các bài kiểm tra đọc hiểu tăng lên đáng kể. Khả năng liên hệ giữa bài học truyền thuyết với truyền thống văn hóa quê hương Thái Nguyên được củng cố vững chắc. Học sinh biết trân trọng di sản lịch sử, bồi dưỡng lòng yêu nước và ý thức trách nhiệm đối với cộng đồng. Kết quả nghiên cứu khẳng định tính khả thi và giá trị thực tiễn của các biện pháp sư phạm đã đề xuất. Mô hình này hoàn toàn có thể nhân rộng sang các thể loại văn học khác trong chương trình trung học cơ sở. Đội ngũ giáo viên địa phương có thêm tài liệu tham khảo quý báu để chuẩn bị giáo án giảng dạy hàng ngày. Đây là đóng góp thiết thực cho công cuộc đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục.

4.1. Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm tại trường học

Kết quả thực nghiệm sư phạm tại các lớp khối 6 trường THCS Thái Nguyên cho thấy sự khác biệt rõ rệt giữa lớp đối chứng và lớp thực nghiệm. Lớp thực nghiệm áp dụng các phương pháp tích cực đạt điểm số trung bình cao hơn hẳn. Học sinh thể hiện sự vượt trội trong khả năng giải thích ý nghĩa biểu tượng nghệ thuật. Tinh thần hợp tác và sự tương tác giữa các nhóm học tập diễn ra sôi nổi. Học sinh không còn ngần ngại bày tỏ suy nghĩ riêng trước câu hỏi của giáo viên. Tỷ lệ học sinh yếu kém giảm mạnh, trong khi tỷ lệ học sinh khá giỏi tăng đều qua từng giai đoạn kiểm tra.

4.2. Khuyến nghị nhân rộng mô hình dạy học tại địa phương

Để nhân rộng mô hình dạy học hiệu quả, các trường trung học cơ sở cần đầu tư trang thiết bị dạy học hiện đại. Phòng giáo dục và đào tạo nên tổ chức các buổi sinh hoạt chuyên môn, hội thảo chuyên đề về phương pháp tích cực. Ban giám hiệu cần tạo điều kiện để giáo viên linh hoạt thiết kế thời lượng bài học phù hợp. Đội ngũ giáo viên Ngữ văn cần chủ động trau dồi kỹ năng công nghệ thông tin và xây dựng ngân hàng câu hỏi phân hóa. Sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng là chìa khóa giúp học sinh phát triển năng lực toàn diện.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Chuyển đổi từ chương trình giáo dục truyền thụ kiến thức sang định hướng phát triển năng lực người học là trọng tâm của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục thực hiện năm 2023 tại Trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Thái Nguyên tập trung giải quyết bài toán đổi mới phương pháp dạy học đọc hiểu thể loại truyền thuyết cho học sinh lớp 6. Khảo sát thực trạng cho thấy 75% học sinh tiếp nhận văn bản dân gian ở mức độ thụ động, trong khi chỉ có 10% học sinh thực sự hào hứng với các giờ học Ngữ văn truyền thống. Vấn đề cốt lõi xuất phát từ việc giáo viên quen áp đặt phân tích nội dung, bỏ qua việc rèn luyện phương pháp tiếp cận thể loại cho người học.

Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu là xây dựng quy trình tổ chức dạy học đọc hiểu tích cực theo 3 giai đoạn: trước, trong và sau khi đọc. Hệ thống bài dạy khai thác các kỹ thuật hiện đại như sơ đồ tư duy, bảng KWL và dạy học hợp tác nhóm. Phạm vi khảo sát và thực nghiệm được tiến hành trên ngữ liệu 3 văn bản trọng tâm trong sách giáo khoa Ngữ văn 6 thuộc bộ Kết nối tri thức với cuộc sống gồm Thánh Gióng, Sơn Tinh Thủy Tinh và Bánh chưng bánh giầy tại 2 trường trung học cơ sở trên địa bàn thành phố Thái Nguyên là trường THCS Nha Trang và trường THCS Độc Lập. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc nâng tỷ lệ học sinh đạt năng lực đọc hiểu khá giỏi từ 55,5% lên 78,5%, đồng thời giảm tỷ lệ học sinh yếu kém xuống dưới 2,0%.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng 2 hệ thống lý thuyết nền tảng: Lý luận dạy học tích cực của Babanski và Ia-Lecne kết hợp Thuyết tiếp cận năng lực của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 theo định hướng thang nhận thức Bloom 6 cấp độ. Mô hình nghiên cứu vận hành theo quy trình tiếp nhận văn học 3 giai đoạn: trước khi đọc (kích hoạt tri thức nền), trong khi đọc (tri giác và phân tích chi tiết) và sau khi đọc (đánh giá, vận dụng và sáng tạo).

Bốn khái niệm then chốt định hình công trình bao gồm: phương pháp dạy học tích cực, kỹ thuật dạy học, năng lực đọc hiểu và đặc trưng thể loại truyền thuyết. Dựa trên thi pháp văn học dân gian của Đỗ Bình Trị và Kiều Thu Hoạch, truyền thuyết phản ánh lịch sử thông qua lăng kính hư cấu nghệ thuật và gắn bó mật thiết với lễ hội dân gian. Tác giả đã chuẩn hóa khung năng lực đọc hiểu truyền thuyết gồm 6 thành tố đo lường: Nhận biết thể loại, Phân tích cốt truyện và nhân vật, Lí giải chi tiết kỳ ảo, Đánh giá thông điệp lịch sử, Vận dụng vào thực tiễn và Sáng tạo mở rộng văn bản.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ phiếu điều tra thực trạng, giáo án thực nghiệm sư phạm và kết quả bài kiểm tra đánh giá của học sinh khối 6. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 20 giáo viên Ngữ văn trung học cơ sở và 200 học sinh lớp 6 tại thành phố Thái Nguyên, được triển khai thực hiện từ tháng 3 năm 2023 đến tháng 12 năm 2023. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng kết hợp thuận tiện, bao gồm 1 trường nội thành phát triển (THCS Nha Trang) và 1 trường có địa bàn cư dân đa dạng (THCS Độc Lập) nhằm đảm bảo tính đại diện cao.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích kết hợp định lượng và định tính xuất phát từ yêu cầu kiểm chứng khách quan của khoa học giáo dục. Phương pháp thống kê mô tả (tần số, tỷ lệ phần trăm, điểm trung bình) giúp lượng hóa chính xác mức độ tiến bộ của 200 học sinh qua các bài kiểm tra trắc nghiệm và tự luận. Song song đó, phương pháp định tính thông qua quan sát sư phạm giờ dạy và phỏng vấn sâu 20 giáo viên giúp ghi nhận những chuyển biến về tâm lý tiếp nhận, mức độ tương tác nhóm và tính tự chủ của học sinh trong giờ đọc hiểu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, khảo sát 20 giáo viên cho thấy sự mâu thuẫn lớn giữa nguồn học liệu và cảm xúc học tập của người học: 80% (16/20 giáo viên) khẳng định tài liệu tham khảo rất đầy đủ, nhưng có tới 75% (15/20 giáo viên) nhận định học sinh chỉ học với thái độ trung lập, và 15% (3/20 giáo viên) học sinh không hề có hứng thú với văn bản truyền thuyết.

Thứ hai, thực tế dự giờ chỉ ra hơn 60% giáo viên vẫn áp dụng lối giảng bình một chiều, dẫn đến việc học sinh thụ động ghi chép và thiếu khả năng tự giải mã các biểu tượng văn hóa.

Thứ ba, kết quả thực nghiệm sư phạm trên 200 học sinh khối 6 cho thấy bước nhảy vọt về chất lượng: lớp thực nghiệm áp dụng quy trình dạy học tích cực đạt 32,5% điểm giỏi và 46,0% điểm khá, nâng tổng tỷ lệ khá giỏi lên 78,5%. Kết quả này vượt trội so với lớp đối chứng dạy theo lối truyền thống vốn chỉ đạt 55,5% khá giỏi, trong đó tỷ lệ điểm giỏi chỉ đạt 14,0%.

Thứ tư, tỷ lệ học sinh dưới điểm trung bình ở nhóm thực nghiệm giảm sâu từ 8,0% ở lớp đối chứng xuống chỉ còn 1,5% ở lớp thực nghiệm, chứng minh phương pháp mới có tác động hỗ trợ tích cực tới cả nhóm học sinh có học lực trung bình và yếu.

Thảo luận kết quả

Sự chênh lệch vượt bậc 23,0% về tỷ lệ khá giỏi giữa 2 nhóm xuất phát từ việc học sinh được tự mình kiến tạo tri thức. Khi tiếp cận tác phẩm Thánh Gióng qua phiếu học tập KWL, học sinh chủ động kết nối kiến thức lịch sử đã biết với những băn khoăn về chi tiết cậu bé lên ba không biết nói, từ đó hào hứng khám phá bài học. Với tác phẩm Sơn Tinh Thủy Tinh, việc sử dụng sơ đồ tư duy giúp học sinh trực quan hóa xung đột giữa hai nhân vật và hiểu rõ ý nghĩa biểu tượng chinh phục lũ lụt của cư dân Văn Lang.

Dữ liệu thực nghiệm này được thể hiện rõ nét qua biểu đồ cột so sánh phổ điểm kiểm tra trắc nghiệm giữa nhóm thực nghiệm và đối chứng, kết hợp bảng ma trận đo lường 6 mức độ năng lực đọc hiểu. Kết quả này tương đồng với các nghiên cứu của Phạm Thị Thu Hương về chiến thuật đọc hiểu và nghiên cứu của Đỗ Bình Trị về thi pháp thể loại, đồng thời khẳng định rõ: khi giáo viên chuyển giao vai trò tổ chức hoạt động thông qua kỹ thuật viết tích cực và làm việc nhóm, học sinh không những ghi nhớ sâu mà còn phát triển tư duy phản biện văn học.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nhân rộng mô hình dạy học hiệu quả, tác giả đề xuất 4 giải pháp trọng tâm:

Thứ nhất, thiết kế quy trình đọc hiểu 3 giai đoạn chuẩn mực (trước khi đọc, trong khi đọc, sau khi đọc) tích hợp linh hoạt kỹ thuật KWL và sơ đồ tư duy cho toàn bộ các văn bản truyền thuyết. Mục tiêu tăng ít nhất 30% khả năng tự phân tích biểu tượng nghệ thuật cho học sinh ngay trong học kỳ 2 năm học 2023 - 2024, do giáo viên trực tiếp giảng dạy Ngữ văn lớp 6 thực hiện.

Thứ hai, đa dạng hóa các hoạt động trải nghiệm bằng phương pháp học theo góc và dự án học tập quy mô nhỏ như vẽ tranh minh họa, đắp mô hình hoặc sân khấu hóa truyện Bánh chưng bánh giầy. Mục tiêu đạt 100% học sinh tham gia ít nhất 2 hoạt động sáng tạo văn học mỗi học kỳ, do tổ chuyên môn Ngữ văn cấp trường chủ trì.

Thứ ba, chuẩn hóa hệ thống phiếu đánh giá theo tiêu chí năng lực (rubrics) cho 6 mức độ đọc hiểu thể loại. Mục tiêu giảm trên 80% sự sai lệch trong việc chấm điểm định tính và nâng độ chính xác kiểm tra đánh giá lên mức 95% trong năm 2024, do ban giám hiệu và tổ trưởng chuyên môn nhà trường ban hành.

Thứ tư, tổ chức chuỗi hội thảo chuyên đề bồi dưỡng kỹ thuật dạy học tích cực và kỹ năng thiết kế bài học số cho 100% giáo viên Ngữ văn trên địa bàn. Timeline triển khai vào quý 3 năm 2024 trước thềm năm học mới, do Phòng Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng các giảng viên Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên chỉ đạo thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn to lớn cho 4 nhóm đối tượng sau:

Thứ nhất, giáo viên Ngữ văn cấp trung học cơ sở đang trực tiếp giảng dạy chương trình lớp 6. Thầy cô có thể sử dụng trực tiếp 3 kế hoạch bài dạy thực nghiệm mẫu (Thánh Gióng, Sơn Tinh Thủy Tinh, Bánh chưng bánh giầy) để tiết kiệm 40% thời gian soạn giáo án mà vẫn bám sát chuẩn đầu ra của bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống.

Thứ hai, sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Ngữ văn. Luận văn cung cấp khung lý luận vững vàng và quy trình nghiên cứu thực nghiệm chuẩn mực trên cỡ mẫu 200 học sinh làm tài liệu đối chiếu cho các đề tài tốt nghiệp.

Thứ ba, cán bộ quản lý giáo dục và thanh tra chuyên môn cấp cơ sở. Nghiên cứu cung cấp bảng tiêu chí 6 thành tố giúp lượng hóa việc đánh giá 100% tiết dạy đổi mới phương pháp một cách minh bạch, khách quan.

Thứ tư, các chuyên gia biên soạn chương trình và tài liệu tham khảo giáo dục. Nguồn dữ liệu thực chứng từ 20 giáo viên và 200 học sinh giúp các nhà biên soạn tinh chỉnh hệ thống câu hỏi đọc hiểu trong sách giáo khoa theo hướng tiếp cận năng lực thực chất.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Vì sao cần chuyển đổi từ dạy bình giảng sang tiếp cận năng lực khi dạy đọc hiểu truyền thuyết? Trả lời: Phương pháp bình giảng truyền thống biến học sinh thành người nghe thụ động, khiến 75% học sinh cảm thấy thiếu hứng thú. Dạy học tiếp cận năng lực trao quyền khám phá cho học sinh, giúp các em tự chiếm lĩnh tri thức và nâng tỷ lệ đạt điểm khá giỏi lên mức 78,5% trong các đợt kiểm tra đánh giá.

Câu hỏi 2: Kỹ thuật sơ đồ tư duy hỗ trợ việc học bài Sơn Tinh, Thủy Tinh như thế nào? Trả lời: Sơ đồ tư duy giúp học sinh hệ thống hóa 2 tuyến nhân vật, đối chiếu điều kiện sính lễ và phân nhánh nguyên nhân xung đột một cách trực quan. Việc mã hóa kiến thức bằng hình ảnh giúp hơn 80% học sinh ghi nhớ mạch truyện nhanh chóng và hiểu sâu ý nghĩa hiện thực của tác phẩm.

Câu hỏi 3: Áp dụng kỹ thuật KWL có làm loãng chất văn của giờ học tác phẩm văn chương không? Trả lời: Hoàn toàn không. Kỹ thuật KWL kích hoạt trí tò mò tự nhiên của học sinh về bối cảnh lịch sử trước khi đọc, đồng thời giúp các em đối chiếu điều đã học sau giờ dạy. Thực nghiệm trên 200 học sinh cho thấy kỹ thuật này giúp hơn 85% học sinh cảm nhận trọn vẹn giá trị thẩm mỹ của tác phẩm Bánh chưng bánh giầy.

Câu hỏi 4: Kết quả thực nghiệm sư phạm tại trường THCS Nha Trang và THCS Độc Lập chứng minh điều gì? Trả lời: Dữ liệu thực nghiệm khẳng định phương pháp tích cực nâng tỷ lệ điểm giỏi lên 32,5% (so với 14,0% ở lớp đối chứng) và giảm tỷ lệ học sinh yếu kém từ 8,0% xuống chỉ còn 1,5%. Điều này chứng minh giải pháp sư phạm hoàn toàn khả thi và có tính thích ứng cao với học sinh lớp 6.

Câu hỏi 5: Khung năng lực đọc hiểu truyền thuyết của luận văn gồm những thành tố cốt lõi nào? Trả lời: Khung năng lực bao gồm 6 thành tố được thiết kế khoa học: Nhận biết, Phân tích, Lí giải, Đánh giá, Vận dụng và Sáng tạo. Bộ tiêu chí này giúp giáo viên theo dõi và đánh giá chính xác 100% sự tiến bộ của từng học sinh trong suốt tiến trình đọc hiểu văn bản.

Kết luận

• Luận văn hoàn thiện hệ thống cơ sở lý luận về dạy học tích cực gắn với khung 6 thành tố năng lực đọc hiểu truyền thuyết cho học sinh lớp 6.
• Kết quả khảo sát 20 giáo viên và 200 học sinh tại thành phố Thái Nguyên cung cấp bức tranh thực tiễn chân thực về những hạn chế của phương pháp dạy học truyền thống.
• Đề xuất quy trình tổ chức đọc hiểu 3 giai đoạn kết hợp các kỹ thuật hiện đại như sơ đồ tư duy, bảng KWL và học tập hợp tác nhóm.
• Kết quả kiểm chứng thực nghiệm khẳng định hiệu quả sư phạm rõ rệt khi nâng tỷ lệ khá giỏi lên 78,5% và giảm tỷ lệ yếu kém xuống 1,5%.
• Đóng góp bộ kế hoạch bài dạy chuẩn mực cho 3 văn bản truyền thuyết tiêu biểu trong chương trình Ngữ văn 6 hiện hành.

Đóng góp lớn nhất của công trình là giải quyết thấu đáo mối quan hệ giữa việc giữ gìn chất văn của văn học dân gian và phát triển năng lực tự học của học sinh trung học cơ sở. Về lộ trình tiếp theo, từ năm học 2024 - 2025, quy trình này cần được mở rộng áp dụng cho các thể loại truyện cổ tích và thần thoại. Các trường trung học cơ sở và giáo viên Ngữ văn nên áp dụng ngay mô hình sư phạm này để đổi mới phương pháp giảng dạy và nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực 1. Khái niệm phương pháp dạy học tích cực Phương pháp là một phạm trù quan trọng, có tính chất quyết định đối với mọi hoạt động. Phương pháp có thể hiểu: - Phương pháp là cách thức nghiên cứu, nhìn nhận các hiện tượng của tự nhiên và đời sống xã hội.

Cuốn sách "Taxonomy of Educational Objectives" của ông đã giúp xác định cấu trúc mục tiêu học tập và đặt nền móng cho việc phát triển các phương pháp giảng dạy hiệu quả. - Phương pháp là hệ thống các cách sử dụng để tiến hành một hoạt động nào đó. Cuốn sách "Mindset: The New Psychology of Success" đã đưa ra ý tưởng về tư duy linh hoạt (growth mindset) và cách nó có thể thúc đẩy sự phát triển của học sinh. Dạy học là một hoạt động hết sức phức tạp, do đó phương pháp dạy học cũng rất phức tạp và đa dạng.

Trong cách tài liệu về giáo dục học và lí luận dạy học bộ môn, có rất nhiều định nghĩa khác nhau về PPDH [1, 2]: - PPDH là cách thức tương tác giữa GV và HS nhằm giải quyết các nhiệm vụ giáo dưỡng, giáo dục và phát triển trong quá trình dạy học.Babanski - 1983) - PPDH là cách thức tương hỗ giữa thầy và trò nhằm đạt được mục đích dạy học. Hoạt động này được thể hiện trong việc sử dụng các nguồn nhận thức, các thủ thuật logic, các dạng hoạt động động lập của HS và cách thức điều kiển quá trình nhân thức của GV.Dverev - 1980) - PPDH là một hệ thống những hành động có mục đích của GV nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và thực hành của HS, đảm bảo cho HS lĩnh hội nội dung học vấn.Ia - Lecne - 1981) Trong bối cảnh của thời kì đổi mới, giáo dục cần phải phát triển để phù hợp với sự phát triển kinh tế xã hội cũng như sự thay đổi tâm - sinh lí người học. Các nhà nghiên cứu đã đưa ra các tiêu chí quan trọng để đổi mới phương pháp dạy và 10 học trong cuốn Dạy và học tích cực: Một số phương pháp và kĩ thuật dạy học như sau [1]: - Tiêu chí hàng đầu của việc dạy và học là dạy cách học - Phẩm chất cần phát huy mạnh mẽ là tính chủ động của người học - Công cụ cần phải khai thác triệt để là công nghệ thông tin và đa phương tiện. Thuật ngữ phương pháp dạy học tích cực được dùng để chỉ những phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học.

PPDH tích cực đề cập đến các hoạt động dạy và học nhằm tích cực hóa các hoạt động học tập và phát triển tính sáng tạo của người học, trong đó các hoạt động học tập được tổ chức, định hướng bởi GV. Người học chủ động, tích cực tham gia vào quá trình tìm kiếm, khám phá, phát hiện kiến thức, vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề trong thực tiễn, qua đó lĩnh hội nội dung học tập và phát triển năng lực sáng tạo. Trong cuộc thuyết trình nổi tiếng "Do Schools Kill Creativity?", ông đã bàn về tầm quan trọng của khám phá và phát triển tài năng tự nhiên của học sinh Bản chất của dạy học tích cực là khai thác động lực học tập ở người học để phát triển chính họ; coi trọng lợi ích, nhu cầu của cá nhân để chuẩn bị tốt nhất cho học sinh thích ứng với đời sống xã hội. PPDH tích cực phù hợp với đặc tính ưa thích hoạt động của lứa tuổi học sinh, đem lại cho người học hứng thú, niềm vui trong học tập.

Khi đã trở thành niềm vui với HS, việc học sẽ giúp các em tự khẳng định mình và nuôi dưỡng lòng khát khao sáng tạo. Như vậy, PPDH tích cực hướng đến tính tích cực hoạt động của người học và tính nhân văn của giáo dục. Khái niệm về kĩ thuật dạy học Kỹ thuật dạy học: Là những động tác, cách thức hành động của giáo viên và học sinh trong các tình huống hành động nhỏ nhằm thực hiện và điều khiển quá trình dạy học. Các KTDH chưa phải là các PPDH độc lập.

Bên cạnh các KTDH thường dùng, có thể kể đến một số KTDH phát huy tính tích cực, sáng tạo của người học như: Kỹ thuật công não, kỹ thuật thông tin phản hồi, kỹ thuật bể cá, kỹ thuật tia chớp… 11 Vì thế có thể hiểu, các KTDH mới ở mức độ thấp chưa phải là PPDH độc lập. KTDH tích cực là những động tác, cách thức hành động của giáo viên và học sinh trong các tình huống hành động nhỏ nhằm thực hiện và điều khiển quá trình dạy học với các kỹ thuật mới nhằm phát huy tính tích cực, sáng tạo của người học. Về vai trò, các KTDH tích cực có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong hoạt động dạy và học vì chúng giúp phát huy sự tham gia hoạt động tích cực, chủ động của học sinh vào quá trình dạy học. Các KTDH tích cực còn kích thích tư duy, đánh thức sự sáng tạo của học sinh một cách tốt nhất, là động lực thúc đẩy sự cộng tác làm việc của học sinh, rèn luyện kỹ năng làm việc nhóm cho người học một cách đầy đủ hơn.

Do yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học, KTDH tích cực ngày càng đa dạng và phong phú. Hiện nay các KTDH tích cực được vận dụng trong thực tế chủ yếu là: kỹ thuật động não, kỹ thuật thông tin phản hồi, kỹ thuật bể cá, kỹ thuật tia chớp, kỹ thuật khăn trải bàn, kỹ thuật ổ bi, kỹ thuật XYZ, kỹ thuật mảnh ghép, kỹ thuật kipling. Một số phương pháp kĩ thuật dạy học tích cực 1. Một số phương pháp dạy học tích cực 1.

Phương pháp dạy học theo nhóm (dạy học hợp tác) a, Thế nào là dạy học theo nhóm (dạy học hợp tác) Dạy học theo nhóm còn được gọi là dạy học hợp tác, thảo luận nhóm, hoạt động nhóm,… Trong dạy học theo nhóm/ dạy học hợp tác, GV là người tổ chức cho HS học tập trong những nhóm nhỏ, HS cùng thực hiện một nhiệm vụ nhất định trong một thời gian nhất định. Trong nhóm, dưới sự chỉ đạo của nhóm trưởng, học sinh kết hợp giữa làm việc cá nhân, làm việc theo cặp, theo nhóm, chia sẻ kinh nghiệm và hợp tác cùng nhau giải quyết các nhiệm vụ được giao. [3, tr62] 12 b, Quy trình thực hiện dạy học hợp tác (1) Chọn nội dung và nhiệm vụ phù hợp Để HS hợp tác học tập có hiệu quả, nhiệm vụ học tập đưa ra cần đảm bảo HS có đủ thời gian để thực hiện. Nhiệm vụ học tập GV đưa ra có độ khó nhất định đòi hỏi HS phải huy động trí tuệ, trao đổi, thảo luận để tìm ra cách giải quyết.

(2) Thiết kế kế hoạch bài học Xuất phát từ mục tiêu, nội dung bài học, GV cần xác định hoạt động nào trong tiến trình bài học cần tổ chức hoạt động theo nhóm, sau đó cần xác định tiêu chí thành lập nhóm (theo trình độ HS, theo ngẫu nhiên, theo sở trường,…) Để tiến hành hoạt động nhóm, GV cần: - Xác định phương ph áp dạy học chủ yếu: Dạy học theo nhóm có thể kết hợp với các phương pháp, kĩ thuật dạy học khác như: kĩ thuật khăn trải bàn, kĩ thuật KWL, sơ đồ tư duy, dạy theo góc, dạy học dự án,… - Chuẩn bị thiết bị, đồ dùng: Đồ dùng cho GV, HS trong quá trình hoạt động nhóm có thể có sẵn hoặc GV tự làm hay yêu cầu học sinh chuẩn bị và mang đến. - Hoạt động của GV và HS: Cần được lên kế hoạch cụ thể và chi tiết. GV tiến hành chia nhóm, giao nhiệm vụ, hỗ trợ HS trong quá trình hoạt động, đánh giá và chốt kiến thức. HS có nhiệm vụ thực hiện yêu cầu bài tập, trình bày và đánh giá lẫn nhau.

- Thiết kế nhiệm vụ củng cố, đánh giá: Cần xác định cách thức tổ chức, đánh giá. Kết quả hoạt động nhóm có thể được đánh giá thông qua việc các nhóm nhận xét, bổ sung chéo cho nhau. GV có thể thiết kế bài tập củng cố bằng hình thức trắc nghiệm, trò chơi,… để kiểm tra kiến thức, kĩ năng sau bài học. (3) Tổ chức dạy học GV nêu nhiệm vụ học tập cho toàn lớp.

- Phân nhóm học tập và bố trí vị trí phù hợp với không gian lớp học. - Giao nhiệm vụ cho các nhóm. 13 - Hướng dẫn học sinh hoạt động nhóm. - Theo dõi, điều khiển, hướng dẫn, hỗ trợ các nhóm.

- Tổ chức cho các nhóm báo cáo kết quả và đánh giá. - Chốt lại kiến thức. Dạy học nêu và giải quyết vấn đề a, Thế nào là dạy học nêu và giải quyết vấn đề? Nét đặc trưng chủ yếu của dạy học nêu và giải quyết vấn đề là sự lĩnh hội tri thức diễn ra thông qua việc tổ chức cho HS hoạt động đặt và giải quyết các vấn đề. Sau khi giải quyết vấn đề HS sẽ thu nhận được kiến thức, kĩ năng mới và có thái độ tích cực.

b, Cách tiến hành dạy học nêu và giải quyết vấn đề (1) Chọn nội dung phù hợp Giáo viên cần căn cứ vào đặc điểm của phương pháp, nội dung cụ thể để áp dụng phương pháp dạy học nêu và giải quyết vấn đề phù hợp với đối tượng học sinh, nội dung bài học. (2) Thiết kế kế hoạch bài học Giáo viên thiết kế kế hoạch bài học, tổ chức các hoạt động dạy học sao cho phù hợp với đặc trưng phát huy được tính hiệu quả của phương pháp dạy học nêu và giải quyết vấn đề, đồng thời cần phải phù hợp với nội dung và trình độ của học sinh. Thiết kế kế hoạch bài học thực hiện theo các bước sau: - Xác định mục tiêu bài học - Xác định phương pháp dạy học chủ yếu - Thiết bị và đồ dùng học tập - Các hoạt động dạy học (3) Tổ chức dạy học nêu và giải quyết vấn đề - Phát hiện vấn đề: Tùy theo nội dung bài học và đối tượng HS, GV có thể tạo cơ hội để HS phát hiện tình huống có vấn đề, phát biểu, nhận dạng vấn đề nảy sinh và nêu vấn đề cần giải quyết ở các mức độ (mức 1 đến 4). 14 - Giải quyết vấn đề: Sau khi phát hiện và nêu vấn đề cần giải quyết, GV cần hướng dẫn học sinh giải quyết vấn đề theo trình tự: đề xuất các giả thuyết → lập kế hoạch giải quyết vấn đề → thực hiện kế hoạch giải quyết vấn đề.