CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Một số vấn đề chung về đổi mới PPDH Toán ở Tiểu học 1. Định hướng đổi mới PPDH toán ở Tiểu học Định hướng đổi mới PPDH đã được xác định trong các Nghị quyết Trung ương 4 (Khóa VII) và Nghị quyết Trung ương 2 (Khóa VIII), được thể chế hóa trong Luật Giáo dục và được cụ thể hóa trong Chỉ thị 15 của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Trong Luật Giáo dục, khoản 2, điều 24 đã chỉ rõ: “PP giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, từng môn học; bồi dưỡng PP tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, mang lại niềm vui, hứng thú học tập cho HS”.
Trong chương trình dạy học ở Tiểu học thì Toán học là môn học giúp HS kĩ năng thực hành tính toán một cách thiết thực và gần gũi với thực tế hàng ngày. Vì vậy, đổi mới PPDH môn Toán là rất cần thiết. Khi đổi mới PPDH cần vận dụng 5 đặc trưng cơ bản sau đây để nhận định tính chất tích cực của mỗi PP: 1. Dạy học thông qua tổ chức hoạt động học tập cho HS Trong PP dạy học tích cực, khi tham gia các hoạt động học tập, người học được đặt vào những tình huống, được quan sát trực tiếp, thảo luận, trao đổi, làm thí nghiệm, được khuyến khích đưa ra các giải pháp giải quyết vấn đề theo cách của mình, được động viên trình bày quan điểm của mỗi cá nhân.
Qua đó, người học không những chiếm lĩnh được những kiến thức, kĩ năng mới mà còn làm chủ cách thức xây dựng kiến thức, từ đó tính tự chủ và sáng tạo có cơ hội để bộc lộ, rèn luyện. Tổ chức hoạt động học tập của HS phải trở thành trung tâm của hoạt động giáo dục. GV cần lập kế hoạch dạy học để hướng dẫn HS phát triển các năng lực cần thiết trong cuộc sống, trong và ngoài nhà trường, ở hiện tại cũng như trong trong tương lai. Dạy học chú trọng rèn luyện PP tự học.
5 PP dạy học tích cực xem việc rèn luyện PP học tập cho HS không chỉ là một biện pháp nâng cao hiệu quả học tập mà còn là một mục tiêu dạy học. Dạy và học tích cực tập trung trọng tâm vào hoạt động học, tạo ra sự chuyển biến từ học tập thụ động sang học tập chủ động. Cốt lõi ở PP tự học điều quan trọng là phải giúp người học biết cách khai thác, lựa chọn tìm kiếm thông tin bằng cách hình thành thói quen tự học, tự nghiên cứu. Tự học là quá trình mà người học nối những kiến thức kinh nghiệm đã có và bằng sự nỗ lực suy nghĩ, tư duy của chính bản thân mình để đi đến tìm và khai thác, khám phá ra nội dung kiến thức cần học.
Do đó, dạy cho HS cách học cũng là dạy cho HS cách tự học. Khi người học có PP, thói quen, ý chí tự học thì sẽ ham học, thích học, đó là điều kiện tốt để khơi dậy nội lực, khả năng vốn có của mỗi cá nhân, kết quả học tập sẽ nâng cao. Điều này nó phù hợp với quan điểm biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo, biến quá trình dạy học thành quá trình dạy - tự học, biến quá trình giáo dục thành quá trình tự giáo dục. Tăng cường hoạt động cá thể, phối hợp với học tập hợp tác.
Trong một lớp học, trình độ kiến thức, tư duy của HS không đồng đều, tuyệt đối. Do vậy, người GV phải quan tâm tới sự phân hóa về trình độ nhận thức, cường độ, tiến độ hoàn thành các nhiệm vụ học tập của mỗi HS. Cần tăng cường cá thể hoá hoạt động học tập theo nhu cầu và khả năng của mỗi HS. Các bài học được thiết kế thành một chuỗi nhiệm vụ phù hợp với khả năng nhận thức của từng đối tượng người học.
Như vậy học tập cá thể đáp ứng được trình độ của người học, phù hợp với phong cách học của mỗi cá nhân. Qua đó người học rèn luyện ý thức tự lực, ý thức trách nhiệm với kết quả học tập của mình. Để người học có điều kiện bộc lộ, phát triển khả năng của mình thì cần đặt họ vào môi trường học tập hợp tác trong các mối quan hệ thầy - trò, trò - trò. Trong mối quan hệ tương tác đó, người học không chỉ học được qua thầy mà còn học được qua bạn, sự sẻ chia kinh nghiệm sẽ kích thích tính tích cực, chủ động của mỗi cá nhân, đồng thời hình thành và phát triển ở người học năng lực tổ chức, điều khiển, các kĩ năng hợp tác, giao tiếp, giải quyết vấn đề… 6 1.
Kết hợp đánh giá của thầy với sự tự đánh giá của trò. Trong dạy học, việc đánh giá HS không những nhằm nhận định thực trạng và điều chỉnh hoạt động học của trò mà đồng thời còn tạo điều kiện nhận định và điều chỉnh hoạt động dạy của thầy. Trong dạy học tích cực, GV phải hướng dẫn HS có kĩ năng đánh giá để điều chỉnh cách học. Tự đánh giá là một hình thức đánh giá HS tự liên hệ phần nhiệm vụ đã thực hiện với các mục tiêu của quá trình học tập.
HS sẽ học cách đánh giá các nỗ lực và tiến bộ, nhìn lại quá trình và phát hiện những điều cần thay đổi để hoàn thiện bản thân. Qua các tiêu chí đánh giá, HS nhìn lại quá trình học tập của mình và biết được mức độ hoàn thành đã đạt yêu cầu chưa. Cùng với tự đánh giá, GV cần tổ chức cho HS đánh giá lẫn nhau hay còn gọi là đánh giá “đồng đẳng”. Đánh giá đồng đẳng là một quá trình trong đó các nhóm HS cùng độ tuổi hoặc cùng lớp sẽ đánh giá công việc, kết quả học tập lẫn nhau.
Đánh giá đồng đẳng không chỉ giúp cho HS đánh giá kết quả học tập của bạn mà còn thông qua đó còn có sự so sánh nhìn nhận lại kết quả của chính mình, từ đó có sự điều chỉnh cách giải quyết vấn đề, cách học, chia sẻ kinh nghiệm từ kết quả của mình và của bạn, thúc đẩy kết quả học tập ngày càng tốt hơn. Các PP và KTDH hiện đại KTDH là những biện pháp, cách thức hành động của GV và HS nhằm thực hiện và điều khiển quá trình dạy học. KTDH tích cực là những KTDH có ý nghĩa đặc biệt trong việc khuyến khích sự tham gia của người học và quá trình dạy học, kích thích tư duy, sự sáng tạo và công việc làm của người học. KTDH là những đơn vị nhỏ nhất của PPDH.
Có những KTDH chung, có những kĩ thuật đặc thù của từng PPDH, ví dụ kĩ thuật đặt câu hỏi khi đàm thoại, kĩ thuật trải bàn trong thảo luận nhóm. DH ngày nay người ta chú trọng phát triển và sử dụng các KTDH phát huy tính tích cực, sáng tạo của người học như “ động não”, “tia chớp”, “bể cá”, BĐTD. Kĩ thuật động não (công não) Động não còn gọi là công não hay tập kích não (Brainstorming) là một 7 PP đặc sắc dùng để phát triển nhiều giải đáp sáng tạo cho một vấn đề. PP này hoạt động bằng cách nêu các ý tưởng tập chung nêu vấn đề từ đó rút ra nhiều đáp án căn bản cho nó.
Chữ “động não” được đề cập đầu tiên bởi A. Ông đã miêu tả động não như một kĩ thuật hội ý bao gồm một nhóm người nhằm tìm ra lời giải cho vấn đề đặc trưng bằng cách góp nhặt tất cả ý kiến của nhóm người đó này sinh trong một thời gian theo một nguyên tắc nhất định. Kĩ thuật này tiếp tục được C.H Clark phát triển và H.Meyer áp dụng kĩ thuật này trong lý luận về PP giảng dạy.Meyer: Động não là một KTDH tích cực, thông qua thảo luận nhằm huy động những ý tưởng mới mẻ, độc đáo về một chủ đề của mọi thành viên tham gia thảo luận. Các thành viên được cổ vũ tham gia một cách tích cực, không hạn chế các ý tưởng nhằm tạo ra “cơn lốc” ý tưởng.
Các ý niệm (hình ảnh) về vấn đề trước hết được nêu ra một cách rất phóng khoáng và ngẫu nhiên theo dòng suy nghĩ càng nhiều, càng đủ, càng tốt. Các ý kiến có thể rất rộng và sâu cũng như không giới hạn bởi các khía cạnh nhỏ nhặt nhất của vấn đề mà những người tham gia nghĩ tới. Trong động não thì vấn đề được đào bới từ nhiều khía cạnh và nhiều cách nhìn khác nhau. Sau cùng các ý kiến sẽ được phân nhóm và đánh giá.
Kĩ thuật này thường được sử dụng trong các trường hợp: Giai đoạn nhập đề vào một chủ đề, tìm các phương án giải quyết vấn đề, thu thập các khả năng lựa chọn và ý nghĩ khác nhau. Kĩ thuật XYZ Là một kĩ thuật nhằm phát huy tính tích cực trong thảo luận nhóm. X là số người trong nhóm, Y là số ý kiến của mỗi người tham gia, Z là số phút dành cho mỗi người. Ví dụ: Kĩ thuật 635 thực hiện như sau: Mỗi nhóm 6 người, mỗi người viết 3 ý kiến trên một tờ giấy trong vòng 5 phút về cách giải quyết một vấn đề và tiếp tục truyền lại cho người bên cạnh.
Tiếp tục như vậy cho đến khi tất cả mọi người đều viết ý kiến của mình, có thể lặp lại vòng khác. Con số XYZ có 8 thể thay đổi. Sau khi thu thập ý kiến thì tiến hành thảo luận, đánh giá các ý kiến. Kĩ thuật khăn trải bàn Khái niệm: Kĩ thuật khăn trải bàn là hình thức tổ chức hoạt động mang tính hợp tác kết hợp giữa hoạt động cá nhân và hoạt động nhóm nhằm kích thích, thúc đẩy sự tham gia tích cực, tăng tính động lập, trách nhiệm của cá nhân HS, phát triển mô hình có sự tương tác giữa HS với HS.
Cách tiến hành: GV sử dụng theo mô hình giấy A0. + Hoạt động theo nhóm (4 người / nhóm) (có thể nhiều người hơn). + Mỗi người ngồi vào vị trí như hình vẽ minh họa. + Tập trung vào câu hỏi (hoặc chủ đề,.
+ Viết vào ô mang số của bạn câu trả lời hoặc ý kiến của bạn (về chủ đề. Mỗi cá nhân làm việc độc lập trong khoảng vài phút. + Kết thúc thời gian làm việc cá nhân, các thành viên chia sẻ, thảo luận và thống nhất các câu trả lời. + Viết những ý kiến chung của cả nhóm vào ô giữa tấm khăn trải bàn.
