Chương 1: Tổng quan về người Bố Y - Chương 2: Văn hóa của người Bố Y ở Việt Nam - Chương 3: So sánh văn hóa của người Bố Y ở Việt Nam và ở Trung Quốc - Một số vấn đề đặt ra và khuyến nghị giải pháp -7- LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ NGƢỜI BỐ Y 1. Về khu vực cƣ trú và ngƣời Bố Y ở Việt Nam 1. Về khu vực cư trú 1. Vị trí địa lý Vùng trung du miền núi Bắc Bộ3 có vị trí địa lý khá đặc biệt, phía Bắc giáp với 3 tỉnh Quảng Đông, Quảng Tây và Vân Nam của Trung Quốc, phía Tây giáp Lào, phía Nam giáp đồng bằng sông Hồng và Bắc Trung Bộ, phía Đông giáp Vịnh Bắc Bộ.
Vị trí địa lý này tạo điều kiện thuận lợi cho các cộng đồng cư dân các tỉnh trung du miền núi phía Bắc Việt Nam có điều kiện giao lưu, tiếp xúc với cư dân các dân tộc ở Nam Trung Quốc, Đông Bắc Lào; với người Việt/ Kinh ở đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ. Thêm nữa, Chính phủ Việt Nam cũng ngày càng chú trọng phát triển đầu tư, nâng cấp, cải tạo mạng lưới giao thông vận tải, vì vậy ngày càng tạo điều kiện thuận lợi cho việc giao lưu, thông thương của cư dân khu vực này với cư dân các vùng khác trong cả nước, đặc biệt trong việc thúc đẩy, phát triển các khu kinh tế cửa khẩu khu vực biên giới Việt – Trung, nhằm nâng cao đời sống của cộng đồng cư dân khu vực biên giới. Địa hình Vùng trung du và miền núi phía Bắc Việt Nam là vùng lãnh thổ có diện tích lớn nhất Việt Nam với tổng diện tích 100.965 km2, chiếm khoảng 28,6% diện tích cả nước, trong đó địa hình chủ yếu là sơn địa và bán sơn địa. Các tỉnh thuộc vùng trung du, miền núi phía Bắc Việt Nam đều có đặc điểm chung là địa hình cao, phức tạp, bị chia cắt nhiều nhất và hiểm trở nhất Việt Nam.
Dãy núi cao và đồ sộ nhất là dãy Hoàng Liên Sơn với nhiều đỉnh cao trên 2500m, đỉnh núi cao nhất là Fansipan (3143m). Khí hậu 3 Phụ lục 1 - Bản đồ địa lý các tỉnh trung du và miền núi phía Bắc Việt Nam. -8- LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khí hậu đặc trưng của các tỉnh trung du và miền núi phía Bắc Việt Nam là khí hậu nhiệt đới gió mùa, các tỉnh vùng núi phía Bắc đều có bốn mùa khí hậu rõ rệt và chịu ảnh hưởng nhiều của khí hậu phương Bắc (Trung Quốc). Tuy nhiên, khí hậu gió mùa có sự tương phản rõ rệt: Mùa hè gió Tây Nam nóng khô, mưa nhiều, mùa đông gió mùa Đông Bắc lạnh, khô, ít mưa.
Chế độ gió tạo ra thời tiết có phần khắc nghiệt, gây nên khô nóng, hạn hán, sương muối gây trở ngại cho sản xuất và sinh hoạt. Nhiều nơi khí hậu khắc nghiệt còn gây nhiều thiệt hại cho cư dân, điển hình như khí hậu Lào Cai vào mùa đông, một số nơi nhiệt độ xuống thấp dưới 0o, có tuyết rơi, khiến nhiều gia súc, gia cầm chết cóng, đời sống cư dân biên giới càng khó khăn. Tài nguyên khoáng sản Vùng trung du miền núi phía Bắc có tài nguyên thiên nhiên phong phú, đa dạng. Đặc biệt, do phần lớn địa hình là đồi núi, nhiều rừng và cây cối, cộng thêm nguồn trữ lượng khoáng sản dồi dào, nhiều bậc nhất trong cả nước, nên nơi đây có thế mạnh về công nghiệp khai thác và chế biến khoáng sản.
Tài nguyên nước Vùng biên giới phía Bắc Việt Nam có nhiều sông lớn, nhỏ chảy theo hướng Tây Bắc - Đông Nam bắt nguồn từ Trung Quốc, như: Sông Hồng, sông Đà, sông Lô, sông Chảy, sông Gâm. Lượng nước của các sông, suối ở khu vực này về cơ bản là phong phú, nhưng cũng dao động theo mùa rõ rệt. Mùa mưa lũ do mưa lớn, địa hình lưu vực có khả năng tốc độ dòng chảy nhanh, mức nước sông dâng cao, dòng sông chảy xiết, lòng sông mở rộng, gây ra nhiều lũ lụt, gây thiệt hại cho sản xuất và đời sống cư dân. Về mùa khô có đặc điểm là mực nước sông hạ thấp, lòng sông thu hẹp lại, đi lại dễ dàng.
Nhìn chung, các song, suối của vùng trung du và miền núi phía Bắc có trữ năng thủy điện khá lớn, việc phát triển thủy điện sẽ tạo ra động lực mới cho sự phát triển của vùng, nhất là việc khai thác và chế biến khoáng sản trên cơ sở nguồn điện dồi dào với giá thành thấp. -9- LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tài nguyên đất Theo tài liệu địa chất và khoáng sản ở miền Bắc Việt Nam nói chung, vùng biên giới Việt – Trung nói riêng, các loại đất chủ yếu như đất feralit, đất phù sa chiếm diện lớn trong vùng và phân bố hầu hết ở các tỉnh từ Lai Châu đến Quảng Ninh, vì tỉnh nào cũng có nhiều sông, suối tạo nên những thung lũng lớn nhỏ khác nhau ở chân núi, ven sông suối. Hàng năm được đất phù sa bồi đắp nên tạo thuận lợi cho việc canh tác trồng lúa nước, các loại hoa màu và cây ăn quả quanh năm bốn mùa.
Tài nguyên rừng (động, thực vật) Các tỉnh vùng biên giới phía Bắc được thiên nhiên ưu đãi nên có nguồn tài nguyên núi rừng khá phong phú và đa dạng. Hàng năm cung cấp cho đồng bào địa phương và nhân dân cả nước các loại lâm thổ sản, các loại động vật có giá trị cao về mặt kinh tế: Các loại gỗ quý (nghiến, lát, đinh, de, táu, sến, lim, gụ.), các loại cây phục vụ công nghiệp nhẹ và dân dụng (tre, nứa, bương, mai, trúc, vầu,…), các loại gỗ tạp, các cây có dầu (trẩu, hồi, sở,.), cây có nhựa (thông, cánh kiến,.), cây có bột (củ mài, củ nâu, sắn dây, sắn rừng.); các loại cây làm thuốc bổ chữa được nhiều loại bệnh theo phương pháp Đông y cổ truyền (nhân sâm, hà thủ ô, ba kích,. Đáng chú ý là giới thực vật của rừng vùng biên giới phía Bắc Việt Nam có quan hệ nhiều với giới thực vật ở phía Nam và Tây Nam Trung Quốc. Trong rừng, nhất là rừng Tây Bắc có nhiều họ giống các loại thực vật, đặc trưng cho hệ thực vật gió mùa nhiệt đới.
Núi rừng biên giới phía Bắc Việt Nam kể từ thời cổ đại cho đến ngày nay, đã tạo nhiều điều kiện thuận lợi cho cộng đồng cư dân các dân tộc nơi đây được thừa hưởng những sản vật tự nhiên ban tặng để phục vụ đời sống hàng ngày, đồng thời phát triển kinh tế rừng, đem các sản vật miền núi trao đổi, mua bán với miền xuôi, đô thị. Nhưng những năm gần đây rừng bị phá nhiều do nhiều nguyên nhân khác nhau, nên chỉ còn ở những vùng hẻo lánh, còn tồn tại nhiều động thực - 10 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vật, nhưng ngày càng ít đi không được như trước đây, gây ra nhiều hậu quả về môi trường cũng như ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống lao động, sản xuất của cư dân vùng biên. Về mặt hành chính, vùng này bao gồm 14 tỉnh: Hà Giang, Cao Bằng, Lào Cai, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Tuyên Quang, Yên Bái, Thái Nguyên, Phú Thọ, Bắc Giang, Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Hòa Bình. Trong phạm vi nghiên cứu của luận văn, dưới đây tác giả xin giới thiệu cụ thể vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên của hai tỉnh Hà Giang và Lào Cai, nơi tập trung chủ yếu người Bố Y ở Việt Nam.
4 Tỉnh Lào Cai5: Về vị trí địa lý: Lào Cai là một tỉnh miền núi nằm ở phía Bắc Việt Nam, diện tích tự nhiên 6.383,89km2 (chiếm 2,44% diện tích cả nước, là tỉnh có diện tích lớn thứ 19/64 tỉnh, thành phố cả nước); phía Nam giáp tỉnh Yên Bái; phía Đông giáp tỉnh Hà Giang; phía Tây giáp tỉnh Lai Châu; phía Bắc giáp tỉnh Vân Nam - Trung Quốc. Lào Cai có 203,5 km đường biên giới với tỉnh Vân Nam - Trung Quốc. Về địa hình, khí hậu: Địa hình Lào Cai rất phức tạp, phân tầng độ cao lớn, mức độ chia cắt mạnh. Hai dãy núi chính là dãy Hoàng Liên Sơn và dãy Con Voi cùng có hướng Tây Bắc - Đông Nam nằm về phía Đông và phía Tây tạo ra các vùng đất thấp, trung bình giữa hai dãy núi này và một vùng về phía tây dãy Hoàng Liên Sơn.
Ngoài ra còn rất nhiều núi nhỏ hơn phân bố đa dạng, chia cắt tạo ra những tiểu vùng khí hậu khác nhau, trong đó khí hậu điển hình là nhiệt đới gió mùa, song do nằm sâu trong lục địa, bị chi phối bởi yếu tố địa hình phức tạp nên diễn biến thời tiết có phần thay đổi, khác biệt theo thời gian và không gian. Đột biến về nhiệt độ thường xuất hiện ở dạng nhiệt độ trong ngày lên cao hoặc 4 Phụ lục 2 và Phụ lục 3: Bản đồ tỉnh Lào Cai và Bản đồ tỉnh Hà Giang, Việt Nam.vn/gioithieuchung/dieukientunhien/Trang/default.aspx - 11 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xuống thấp quá (vùng Sa Pa có nhiều ngày nhiệt độ xuống dưới 00 C và có tuyết rơi). Về tài nguyên thiên nhiên: Đặc điểm khí hậu Lào Cai rất thích hợp với các loại cây ôn đới, vì vậy Lào Cai có lợi thế phát triển các đặc sản xứ lạnh mà các vùng khác không có được như: Hoa, quả, thảo dược và cá nước lạnh. Thổ nhưỡng: Đất có độ phì cao, màu mỡ, đa dạng bao gồm 10 nhóm, 30 loại đất, phù hợp với nhiều loại cây trồng khác nhau.
Tỉnh Hà Giang6: Hà Giang là một tỉnh thuộc vùng Đông Bắc Việt Nam. Phía Đông giáp tỉnh Cao Bằng, phía Tây giáp tỉnh Yên Bái và Lào Cai, phía Nam giáp tỉnh Tuyên Quang và phía Bắc giáp Trung Quốc. Hà Giang có diện tích tự nhiên là 7. Tính đến nay Hà Giang có 1 thành phố, 10 huyện, 5 phường, 13 thị trấn và 177 xã.
Về dân số, theo điều tra dân số ngày 01/04/2009, dân số toàn tỉnh là 724. Trong đó, dân số thành thị là 84. Về địa hình, nằm trong khu vực địa bàn vùng núi cao phía bắc lãnh thổ Việt Nam, Hà Giang là một quần thể núi non hùng vĩ, địa hình hiểm trở, có độ cao trung bình từ 800m đến 1.200m so với mực nước biển. Đây là vùng tập trung nhiều ngọn núi cao.
Theo thống kê mới đây, trên dải đất Hà Giang rộng chưa tới 8.000 km2 nhưng lại có tới 49 ngọn núi cao từ 500 - 2.