Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TY HỢP DANH 1. Quá trình hình thành và phát triển của công ty hợp danh trên thế giới 1. Sự ra đời của công ty hợp danh Công ty ra đời là một hiện tượng tất yếu khách quan của nền kinh tế, nó là sự khởi đầu cho việc liên kết hình thành và phát triển mạnh mẽ trong kinh doanh thương mại. Cũng giống như những hiện tượng khác, công ty chỉ ra đời, tồn tại và phát triển trong những điều kiện lịch sử và xã hội nhất định.
Hình thức đầu tiên của việc buôn bán, trao đổi xuất hiện trong lịch sử loài người đó là việc các chủ thể kinh doanh đứng ra bỏ vốn đầu tư, quản lý và điều hành hoạt động sản xuất, kinh doanh một cách độc lập; đồng thời cũng tự mình gánh chịu những rủi ro gặp phải, mà không có sự liên kết với những nhà kinh doanh khác. Kiểu kinh doanh truyền thống này được gọi là kinh doanh đơn lẻ. Là yếu tố cấu thành nên xã hội, do vậy, nền kinh tế luôn luôn vận động và phát triển không ngừng; điều này khiến các nhà kinh doanh phải tính toán tìm ra những cách thức mới để có thể đẩy mức lợi nhuận lên cao hơn, một trong những cách thức đó chính là mở rộng quy mô sản xuất, kinh doanh. Mở rộng quy mô sản xuất đồng nghĩa với việc chấp nhận rủi ro gặp phải trong kinh doanh lớn hơn nhưng bù lại những khoản lời lãi thu về sẽ nhiều thêm, rủi ro gặp phải sẽ được chia sẻ cho nhiều người trong quá trình kinh doanh.
Hơn nữa, nếu vẫn tiếp tục duy trì quy mô sản xuất kinh doanh nhỏ lẻ, không đáp ứng được sự đòi hỏi của nền sản xuất ngày càng lớn mạnh, thị trường ngày càng sôi động thì các nhà đầu tư sẽ sớm bị sự phát triển của nền kinh tế phủ nhận. Chính những lý do trên, đã thôi thúc và buộc các nhà kinh doanh phải từ bỏ kiểu kinh doanh đơn lẻ 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com truyền thống và tìm đến với quy mô sản xuất phù hợp hơn. Công ty ra đời đã đáp ứng được những đòi hỏi khắt khe đó. Ban đầu, các chủ thể kinh doanh chỉ lập ra những hội buôn, phường bán với sự liên kết đơn giản, đây chính là khởi nguồn của loại hình công ty đối nhân.
Trải qua quá trình sản xuất, kinh doanh; cùng với quá trình công nghiệp hóa nhanh chóng, các nhà đầu tư đã dần phát triển và hoàn thiện công ty thành những tổ chức có cơ cấu chặt chẽ và thực sự phù hợp. Hiện nay, công ty xuất hiện với các loại hình rất đa dạng: công ty hợp danh, công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần., rồi trong mỗi loại hình công ty đó lại bao gồm những phân loại nhỏ hơn, tạo nên một bức tranh phong phú về công ty. Công ty hợp danh là dạng đặc trưng của công ty đối nhân. Sự ra đời của loại hình công ty này cũng xuất phát từ đòi hỏi phải mở rộng quy mô kinh doanh.
Tuy nhiên, ở thời điểm ban đầu đó, trong các nhà kinh doanh đơn lẻ vẫn tồn tại một tâm lý lo sợ rủi ro và không muốn để lộ bí quyết kinh doanh. Để tạo cho mình hàng rào chắc chắn, an toàn khi liên kết với những người khác, các nhà kinh doanh sẽ tìm đến những người có mối quan hệ thân thiết, đáng tin cậy cùng nhau hợp tác, kinh doanh dưới một tên chung. Sự liên kết như vậy của các nhà kinh doanh đã cho ra đời công ty hợp danh. Các quy định về sự hợp danh theo nghĩa rộng được ghi nhận trong các bộ luật thời cổ đại như Bộ luật Hammurabi của Babylon và trong bộ luật Justinian của đế chế La Mã.
Trong Bộ luật Hammurabi có quy định về sự hợp danh theo nghĩa rộng; thuật ngữ shutolin chỉ một dạng hợp danh phi thương mại xuất hiện từ năm 2000 trước Công nguyên, sau đó hình thành hợp danh thương mại từ những đoàn hội buôn Do Thái. Trong Bộ luật Justinian của đế chế La Mã thế kỷ VI, các nguyên tắc như nguyên tắc delectus personas - sự lựa chọn của cá nhân, một nguyên tắc xác định sự lựa chọn tự nguyện của các thương nhân khi cộng tác với nhau, hay nguyên tắc người thực hiện hành 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com vi thông qua hành vi của người khác cho bản thân người đó (qui facit per alium facit per se) là những nguyên tắc rất giống với luật hiện đại về công ty hợp danh. Người Phương Đông cũng không xa lạ với các phường, hội buôn. Các quốc gia Phương Đông có xuất phát điểm của nền kinh tế từ nông nghiệp.
Do vậy, tâm lý của người dân khu vực này chịu ảnh hưởng sâu sắc từ truyền thống kinh doanh gia đình hoặc kinh doanh dòng họ. Trong lịch sử đã xuất hiện nhiều hãng buôn nổi tiếng mang tên dòng họ và hạn chế sự can thiệp của người ngoài vào công việc kinh doanh. Chính kiểu kinh doanh này là tiền đề cho sự ra đời của công ty hợp danh ở các nước Phương Đông. Cho đến ngày hôm nay, công ty hợp danh được ghi nhận trong pháp luật của hầu hết các quốc gia trên thế giới.
Quan niệm về công ty hợp danh Trong mỗi ngành khoa học tồn tại những khái niệm đặc thù về công ty nói chung và công ty hợp danh nói riêng. Nguyên nhân của sự khác nhau đó là do đối tượng nghiên cứu của mỗi ngành khoa học là riêng biệt và không trùng lặp. Nghiên cứu sự đa dạng của các quan niệm về công ty hợp danh cũng là một trong những cách để hiểu sâu sắc hơn thế nào là công ty hợp danh? Trong khoa học về quản trị doanh nghiệp, đối tượng nghiên cứu đó là quá trình quản trị diễn ra trong một tổ chức, doanh nghiệp. Căn cứ vào tính chất sở hữu tài sản trong doanh nghiệp, ngành khoa học này phân chia doanh nghiệp thành doanh nghiệp một chủ sở hữu (bao gồm doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp tư nhân) và doanh nghiệp nhiều chủ sở hữu (bao gồm công ty và hợp tác xã).
Trong loại hình công ty lại được chia thành công ty đối nhân và công ty đối vốn. Công ty hợp danh nằm trong nhóm công ty đối nhân. Khoa học quản trị doanh nghiệp đưa ra khái niệm như sau: “công ty hợp danh là công ty đối nhân trách nhiệm vô hạn. Các thành viên liên đới chịu trách nhiệm về các khoản nợ của công ty.
Loại công ty này thích hợp với các thể nhân, nhưng nhiều khi các 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com pháp nhân kinh doanh cũng cùng nhau thành lập công ty này” [19, tr. Như vậy, công ty hợp danh có các thành viên thường quen biết nhau và kết hợp với nhau dựa trên sự tín nhiệm, họ nhân danh chính mình để kinh doanh và liên đới chịu trách nhiệm. Do đó, không thể chuyển nhượng phần góp tài sản của mình mà không được sự đồng ý của toàn thể thành viên. Đối với loại công ty này các thành viên thường chịu trách nhiệm vô hạn đối với các khoản nợ.
Khi một thành viên chết có thể dẫn đến giải thể công ty. Khoa học về quản trị doanh nghiệp thừa nhận tính chất đối nhân tuyệt đối của công ty hợp danh. Ngoài ra, công ty hợp danh là đơn vị kinh tế quy tụ các phương tiện tài chính, vật chất và con người nhằm thực hiện các hoạt động sản xuất, cung ứng, tiêu thụ sản phẩm hoặc dịch vụ, trên cơ sở tối đa hóa lợi ích của người tiêu dùng để kiếm lợi nhuận – đây là mục đích quan trọng hàng đầu của công ty. Lợi nhuận này sẽ được phân chia cho những người góp vốn trong công ty.
Như vậy, xét từ góc độ của quản trị doanh nghiệp thì công ty hợp danh cũng là một đơn vị kinh tế thực hiện nhiệm vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh nhằm đem lại lợi nhuận cho chủ sở hữu công ty. Trong khoa học pháp lý, khi nghiên cứu tìm hiểu về công ty hợp danh, pháp luật của các quốc gia trên thế giới đều đưa ra những khái niệm riêng. Mỗi quốc gia, tùy thuộc vào các điều kiện về lịch sử thương mại, cách nhìn nhận chủ quan của các nhà lập pháp., mà họ đã xây dựng những khái niệm pháp lý rất đa dạng về công ty hợp danh. Pháp luật về công ty của Pháp xây dựng định nghĩa về công ty hợp danh như sau: “Công ty hợp danh là công ty mà trong đó các thành viên đều có tư cách thương gia chịu trách nhiệm vô hạn và liên đới về các khoản nợ của công ty” [13].Công ty hợp danh phải có ít nhất hai thành viên.
Pháp luật yêu cầu các thành viên phải có tư cách thương gia và có đầy đủ năng lực hành vi để hành nghề. Quy định về tư cách thương gia của thành viên công ty hợp 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com danh ở Pháp có liên quan tới trách nhiệm tài sản của các thành viên.Công ty hợp danh ở pháp mang bản chất đối nhân tuyệt đối bởi lẽ tất cả các thành viên đều phải chịu trách nhiệm vô hạn đối với các khoản nợ của công ty. Khi công ty có khoản nợ, chủ nợ yêu cầu công ty thực hiện việc thanh toán, tuy nhiên, nếu tài sản của công ty không đủ để thực hiện nghĩa vụ này thì chủ nợ được pháp luật trao quyền yêu cầu bất cứ thành viên nào của công ty hợp danh trả nợ. Tính liên đới trong trách nhiệm vô hạn khiến cho chủ nợ có thể chỉ định một thành viên của công ty thực hiện nghĩa vụ mà thành viên đó không được phép từ chối hoặc yêu cầu phân chia trách nhiệm cho các thành viên khác trong công ty.
Khi thực hiện xong nghĩa vụ trả nợ, thành viên đó có quyền yêu cầu công ty hoặc các thành viên khác hoàn trả số tiền mình đã dùng cho việc trả nợ theo yêu cầu của chủ nợ. Một đặc điểm tạo sức hút cho mô hình công ty này ở Pháp đó là Luật Thương mại không chỉ quy định cá nhân mà còn cho phép pháp nhân tham gia công ty hợp danh. Xuất phát từ đặc trưng là sự liên kết giữa những người có mối quan hệ quen biết và tin tưởng lẫn nhau nên vấn đề chuyển nhượng phần vốn góp của thành viên công ty phải nhận được sự nhất trí của tất cả các thành viên khác, việc chuyển nhượng sẽ tuân theo Điều lệ của công ty.