phần mở đầu, kết luận và phụ lục tài liệu tham khảo, bản luận văn này gồm ba chƣơng: Chƣơng 1: Hình tƣợng ngƣời anh hùng trong sử thi Êđê Chƣơng 2: Hình tƣợng ngƣời anh hùng trong sử thi Mnông Chƣơng 3: So sánh hình tƣợng nhân vật anh hùng trong sử thi Êđê và sử thi Mnông 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG I: HÌNH TƢỢNG NHÂN VẬT ANH HÙNG TRONG SỬ THI ÊĐÊ 1. Sơ lƣợc về đặc điểm sinh hoạt xã hội và văn hoá của ngƣời Êđê Êđê là cộng đồng có gần 195.000 ngƣời có địa bàn cƣ trú tƣơng đối tập trung ở tỉnh Đắc Lắc và miền tây hai tỉnh Khánh Hoà, Phú Yên. Ngoài ra, còn có các nhóm địa phƣơng nhƣ Kpa, Adham, Bih, Ktul…với những tên gọi khác nhƣ Rađê, Đê, Kpa, Ktul… Ngƣời Êđê làm rẫy là chính, riêng nhóm Bih làm ruộng nƣớc theo lối cổ xƣa có trâu dẫm đất thay cho việc cày xới. Ngƣời Êđê không đi vào cải tiến những công cụ làm rẫy mà tập trung vào thay đổi các khâu canh tác để giữ gìn cải tạo đất nhƣ luân canh, xen canh….
Khai thác những đặc điểm khác biệt của tiểu khí hậu chẳng hạn nhƣ khi phơi rẫy thì gặp nắng, trỉa lúa thì có mƣa…Ngƣời dân Êđê có rất nhiều hiểu biết về những biến đổi thời tiết hàng năm, về đất đai, cây cỏ, muông thú. Mặc dù đó mới chỉ là những tri thức ở dạng kinh nghiệm dân gian. Mặt khác, ở trình độ phát triển tƣ duy của mình, ngƣời Êđê vẫn quan niệm rằng những thành bại của nghề nƣơng rẫy là do thần linh, hồn lúa. Vì vậy, song song với việc canh tác nƣơng rẫy, ngƣời Êđê còn tiến hành các lễ nghi nông nghiệp, tìm sự trợ giúp của thần linh với ƣớc mong về mùa màng bội thu sung túc.
Canh tác nƣơng rẫy theo kiểu luân canh đã hình thành cho ngƣời Êđê một thói quen di chuyển thƣờng xuyên. Cũng nhƣ những dân tộc làm nƣơng rẫy khác, từ xa xƣa ngƣời Êđê cƣ trú nửa năm ở ngoài nƣơng, nửa năm ở trong buôn. Đến khi có thiên tai, đất đai khan hiếm, ngƣời Êđê còn di chuyển cả buôn làng đến một nơi ở mới. Tại đây họ chặt phá cây làm nhà, đốt rừng làm nƣơng.
Chính lối canh tác đó đã khiến cho đồng bào Êđê một tập quán sinh hoạt du canh du cƣ, tự do, tạm bợ, tùy tiện. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ngoài trồng trọt, ngƣời Êđê còn làm những việc nhƣ săn bắt, hái lƣợm, đánh cá, dệt. Sống giữa thiên nhiên, núi rừng hoang dã, ngƣời Êđê từ xa xƣa có nghề săn bắn, thuần phục voi. Ngoài ra họ hái lƣợm, săn bắt những thứ rau quả, măng nấm, cá tôm, một số côn trùng ăn đƣợc…Ngoài nhu cầu sinh nhai, đó còn là cách để họ quay về với thế giới thiên nhiên thân thuộc của mình.
Ngày nay, cùng với sự phát triển kinh tế của xã hội, ngƣời Êđê cũng có những thay đổi trong đời sống lao động của mình đó là việc mở rộng những ngành nghề mới. Trồng cà phê hiện đƣợc coi là một nghề quan trọng của đồng bào Êđê. Trong số những dân tộc thiểu số ở nƣớc ta, Êđê là dân tộc có đời sống tinh thần phong phú. Trong sinh hoạt của ngƣời Êđê vẫn bảo lƣu tàn dƣ của xã hội tiền giai cấp: lấy buôn làng làm đơn vị tổ chức xã hội nhỏ nhất.
Đứng đầu buôn là Khoa pin Ea, ngƣời chủ bến nƣớc cũng là chủ buôn. Tuy vậy cùng với sự phát triển của xã hội, quyền lực của các Khoa ngày càng giảm, thƣờng chỉ cúng bến nƣớc và tiến hành một số nghi thức tâm linh khác. Hợp thành buôn là các gia đình, đại gia đình theo chế độ mẫu hệ. Trong xã hội Êđê truyền thống dòng họ đóng vai trò hết sức quan trọng.Trong quan hệ kết hôn, ngƣời Êđê duy trì tập tục nối dây giữa chị em vợ và anh em chồng(chuê nuê), khi ngƣời chồng chết, ngƣời vợ có quyền đòi nhà chồng có một ngƣời em chồng để nối nòi.
Cũng theo đó, ngƣời vợ chết ngƣời chồng có thể đòi hỏi một ngƣời em vợ để nối nòi. Trong xã hội Êđê truyền thống, đời sống hiện thực của con ngƣời luôn gắn bó chặt chẽ với tín ngƣỡng, nghi lễ. Các thần linh, những lực lƣợng chi phối đến đời sống hiện thực của con ngƣời. Con ngƣời muốn có đƣợc sự bình yên, sản xuất và chiến đấu với các bộ lạc khác đƣợc thuận lợi phải cầu xin để tìm sự che chở của các đấng siêu nhiên.
9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong sinh hoạt của xã hội Êđê, các hoạt động lễ nghi tín ngƣỡng chiếm vị trí hết sức quan trọng. Vai trò của những thầy cúng, thầy bói đƣợc đặc biệt đề cao. Ngoài ra, còn phải kể đến những nghệ nhân dân gian gọi là Pôkhan (ngƣời kể Khan), Pô Mtul Ching (ngƣời sửa chiêng)… Môi trƣờng sinh hoạt hội hè vui chơi ở các dân tộc Tây Nguyên, hoà với lời ca tiếng hát, hầu nhƣ không thể thiếu đƣợc tiếng chiêng. Nhạc chiêng chiếm vị trí quan trọng xứng đáng trong sinh hoạt văn hoá tinh thần của nhân dân Tây Nguyên.
Tiéng chiêng gắn với sinh hoạt cộng đồng của buôn làng: mừng năm mới, mừng công việc làm ăn no đủ sau một năm….Tiếng chiêng làm ngƣời ta rạo rực trƣớc cuộc sống, tự hào vì truyền thống oanh liệt mà cha ông đã gây dựng. Tiếng chiêng gắn với bƣớc đi trong cuộc đời mỗi con ngƣời từ lúc sinh thành cho tới khi nằm xuống với các nghi lễ: thổi tai, bỏ mả…Tiếng chiêng bƣớc vào văn học dân gian với những hình ảnh ví von, mỹ lệ: “Nhà Đăm săn dài như một tiếng chiêng ngân” và trở thành một biểu tƣợng văn hoá. Có nhiều khi, chiêng lại là nguyên nhân của các cuộc giao tranh giữa các buôn làng bởi đó là một tài sản lớn, thể hiện sự giàu có, sang trọng. Tiếng chiêng là niềm kiêu hãnh vì sự giàu mạnh của buôn làng.
Ngƣời dân tộc xƣa kia không lấy vàng bạc làm thƣớc đo cho sự giàu có mà ƣớc tính bằng chiêng ché, trâu bò. Vì còn phát triển ở trình độ tiền chữ viết, nền văn hoá của ngƣời Êđê về cơ bản vẫn là văn hoá dân gian. Kho tàng văn hoá của đồng bào nơi đây bao gồm khá nhiều thể loại nhƣ truyện thơ, ngụ ngôn và đặc biệt là những tác phẩm sử thi- khan đƣợc truyền miệng từ đời này sang đời khác nhƣ Đam Săn, Đăm Di, Xinh Nhã….Khan của ngƣời Êđê là những tác phẩm văn học dân gian đƣợc các nhà nghiên cứu phát hiện sớm nhất trong số những di sản văn hoá còn lại của đồng bào dân tộc Tây Nguyên. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Nhân vật anh hùng trong sử thi Êđê là ngƣời tù trƣởng hùng mạnh Với chủ đề chính mô tả các cuộc chiến tranh liên miên kéo dài giữa các buôn làng, bộ tộc, âm hƣởng chính của sử thi Êđê là âm hƣởng ngợi ca chiến công vang dội của những ngƣời anh hùng- những ngƣời tù trƣởng hùng mạnh giàu có. Có thể kể đến những Đăm Di, Khing Jú, Xing Nhã…những ngƣời tù trƣởng giàu có, đẹp đẽ, là tập trung khát vọng của cả một cộng đồng. Đặc biệt, trong đó, Đam Săn là hình mẫu tiêu biểu nhất, kết tinh những đặc điểm, hình thức, phẩm chất của một ngƣời anh hùng. Ra đời trong bối cảnh xã hội đã tƣơng đối ổn đinh về mặt thiết chế nhƣng trong lòng nó đang nảy sinh những tƣ tƣởng mới đi ngƣợc lại tập tục cũ.
Ngƣời tù trƣởng giàu mạnh là ƣớc mơ của cả một cộng đồng. Đại diện cho một lớp ngƣời mới xuất hiện, trỗi dậy trong xã hội- không chịu gò theo tục, khuôn khổ, những nhân vật anh hùng luôn đi ngƣợc lại những sắp đặt của trời của buôn làng. Đối với họ chỉ có ƣớc muốn của bản thân duy nhất một lý tƣởng, một thứ quyền lực mạnh mẽ là động cơ cho mọi hành động, mọi sự lựa chọn. Họ không chịu bất kỳ ai, hay bất cứ điều gì ngăn cản dù đó là ông trời.
Họ tự hào vì chính sự giàu mạnh, tài năng của bản thân. Qua hình tƣợng Đăm Săn, tác giả dân gian muốn nói đến một sự thay đổi trong nhận thức của con ngƣời, một khát vọng đƣợc vƣợt ra khỏi lề thói cũ, tập tục cũ. Ngƣời tù trƣởng hùng mạnh giàu có đƣợc thể hiện qua sự trù phú, giàu có của buôn làng. Hình dung về cảnh tƣợng ngôi làng của Đăm Săn: “Dân làng đông như đàn hươu đàn kiến….Bến nước vòi ở dưới dát đồng, ở trên dát vàng.
Các chàng trai đi lại ngực chạm ngực, các cô gái đi lại vú sát vú. Buôn làng to lớn giàu có, buôn phía đông, làng phía tây, không có buôn làng nào bằng” 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thông thƣờng sau khi giành chiến thắng, đánh bại kẻ thù, các tù trƣởng Êđê bắt tay vào chăm lo xây dựng buôn làng giàu có đẹp đẽ. Họ chia đất, làm làng mới. Trong sử thi đã có nhiều đoạn khắc hoạ cảnh buôn làng lao động sôi nổi, tƣơi vui, đạt tới mức độ sinh động: “Họ bắt con voi đuôi ngà dài rộng, những loại voi biết kêu và ngà chạm đất.
Con voi đực họ bắc bành hoa, con voi cái thắng bành mây, con voi gái bắc bành tra…Chàng Đăm Di gọi dân làng ra đi. Họ theo đường cong, đường queo, dáo mác như bông lau lách cung nỏ như nhánh cây, ống tên như trái mướp… Người đông như kiến như mối, một trăm người đi trước, một nghìn người đi sau…”. Trên cái nền của cuộc sống lao động, ngƣời anh hùng hiện lên với vai trò trung tâm, đẹp đẽ và gần gũi với bao thế hệ ngƣời nghe. Tình yêu lao động, mơ ƣớc cuộc sống yên ổn, sung túc là khát vọng chính đáng của bất cứ một dân tộc nào trên thế giới này.
Khát vọng đó đƣợc gửi gắm qua những bản anh hùng ca, qua hình tƣợng những ngƣời tù trƣởng giàu mạnh, tài giỏi. Tài giỏi trong việc cai quản buôn làng, chỉ bảo cho nhân dân săn bắt, khai phá tự nhiên, ngƣời tù trƣởng càng nổi bật hơn nữa trong các cuộc giao tranh với kẻ thù. Với tinh thần thƣợng võ của ngƣời Tây Nguyên, sức mạnh và tài thao lƣợc chính là một phẩm chất quan trọng nhất khi đánh giá về ngƣời anh hùng. Đó là nơi để thi triển hết sức mạnh, ý chí và cả lòng can đảm của con ngƣời.
Đăm Săn bảy lần đi giành lại vợ từ tay các tù trƣởng khác. Hết lần này qua lần khác, chàng luôn chiến thắng thật oanh liệt.