CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHẢO SÁT THỰC TRẠNG 1. Cơ sở lý luận Xác định vai trò to lớn của lực lượng thanh niên nên ngay sau khi thành lập, Đảng và Bác Hồ kính yêu đã sáng lập và rèn luyện tổ chức Đoàn. Kể từ đó, tuổi trẻ nói chung, ĐVTN nói riêng đã thể hiện xuất sắc vai trò trong việc bảo vệ, dựng 8 xây đất nước, xứng đáng là “Đội dự bị tin cậy của Đảng, thường xuyên bổ sung lực lượng trẻ cho Đảng, kế tục sự nghiệp cách mạng vẻ vang của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh; tổ chức động viên thanh niên đi đầu trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; xứng đáng là đội dự bị tin cậy của Đảng, là trường học xã hội chủ nghĩa của thanh niên Việt Nam; thực hiện tốt chức năng đại diện, chăm lo, bảo vệ quyền lợi hợp pháp, chính đáng của tuổi trẻ”.
Tổ chức Đoàn là một tổ chức xã hội đặc biệt trong hệ thống giáo dục Việt Nam, có nhiệm vụ quan trọng trong việc phát triển nhân cách, tư duy và phẩm chất đạo đức của học sinh. Vai trò của tổ chức Đoàn không chỉ là tạo ra môi trường giao lưu, học tập mà còn là cầu nối giữa học sinh và cơ quan quản lý, giúp học sinh tham gia vào các hoạt động xã hội, trở thành công dân tích cực và có trách nhiệm. Trong thời đại số hóa, không gian mạng đã trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống hàng ngày của mọi người, đặc biệt là đối với đối tượng thanh thiếu niên. Theo nghiên cứu của tổ chức uy tín trên thế giới, tỉ lệ người dùng Internet trên thế giới là 62,5% trong khi đó ở Việt Nam là 73,2%.
Trên thế giới, số người thường xuyên sử dụng mạng xã hội là 58,4% trong khi đó ở Việt Nam là 78,1%. Theo khảo sát của Cục Trẻ em, Bộ Lao động Thương bình và Xã hội cho thấy, trong quý 3 năm 2022 có 89% trẻ em sử dụng mạng Internet, trong đó 87% sử dụng hàng ngày, thời gian 5 đến 7 tiếng /ngày. Tuy nhiên chỉ có 36% trẻ em được giáo dục về an toàn mạng. Việc sử dụng không gian mạng cũng mang lại nhiều nguy cơ và thách thức, như tiếp xúc với thông tin không chính xác, vi phạm pháp luật, tiềm ẩn nguy cơ về an toàn thông tin và trách nhiệm xã hội.
Trong bối cảnh mặt trái của kinh tế thị trường, sự bùng nổ của công nghệ thông tin, truyền thông (Cách mạng 4.0), những thách thức của hội nhập kinh tế thế giới, đặc biệt các thế lực thù địch đang ráo riết thực hiện âm mưu “Diễn biến hòa bình” trên không gian mạng xã hội với nhiều thủ đoạn nham hiểm. Ngày 7/6/2019, ban hành chỉ thị số 14/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về việc “tăng cường bảo đảm an toàn, an ninh mạng nhằm cải thiện chỉ số xếp hạng của Việt Nam”; Ngày 22-10- 2018, Bộ Chính trị khóa XII ban hành Nghị quyết số 35-NQ/TW, về “Tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới”. Nghị quyết khẳng định, đây là nhiệm vụ rất quan trọng, liên quan trực tiếp đến sự tồn vong của Đảng, của chế độ, nên đó là trách nhiệm của toàn Đảng, toàn dân và toàn quân, trong đó có lực lượng ĐVTN là lực lượng xung kích đi đầu. Tổ chức Đoàn là tổ chức đại diện cho tuổi trẻ, có vai trò quan trọng trong việc hướng dẫn, giáo dục học sinh sử dụng không gian mạng một cách an toàn và hiệu quả.
Giúp học sinh nhận biết thông tin đáng tin cậy, phân biệt được thông tin chính xác và thông tin sai lệch, đồng thời hướng dẫn họ cách xử lý thông tin một cách có trách nhiệm và đúng đắn. Đoàn trường có vai trò tư vấn và giáo dục nhằm 9 nâng cao nhận thức về an ninh mạng, nguy cơ và hậu quả của việc sử dụng không gian mạng một cách không an toàn. Đoàn đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra môi trường trực tuyến an toàn cho tuổi trẻ bằng cách khuyến khích sử dụng Internet một cách tích cực và trách nhiệm, đồng thời phản đối hành vi xâm phạm quyền riêng tư và đe dọa an ninh mạng. Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu trong bảo vệ con đường cách mạng, bảo vệ Đảng, Nhà nước, bảo vệ đất nước và nhân dân.
Các thông tin sai lệch, xuyên tạc thường tập trung vào những nhóm nội dung chủ yếu như: phủ định chủ nghĩa Mác – Lê Nin; phủ nhận tư tưởng Hồ Chí Minh; chống phá quan điểm, chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước trên tất cả các lĩnh vực, từ kinh tế, chính trị, xã hội đến các lĩnh vực văn hóa tinh thần,… Việc nâng cao vai trò của tổ chức Đoàn trong việc định hướng, nhận biết, xử lý thông tin trên không gian mạng cho ĐVTN không chỉ giúp họ tránh xa các nguy cơ và rủi ro mà còn giúp họ phát triển tư duy, khả năng phân tích và đánh giá thông tin, cũng như trở thành các công dân xã hội tích cực và có trách nhiệm. Để thực hiện mục tiêu nêu trên, cần thiết lập một mô hình hoạt động cụ thể, trong đó tổ chức Đoàn có thể tổ chức các buổi tư vấn, đào tạo, hoạt động thực tế, và xây dựng các chương trình giáo dục phù hợp để hỗ trợ ĐVTN trong việc sử dụng không gian mạng một cách an toàn và hiệu quả. Hiện nay, các thế lực thù địch đang triệt để lợi dụng mạng xã hội để đăng tải thông tin xấu độc, bịa đặt, sai sự thật nhằm chống phá Đảng, chế độ, con đường đi lên chủ nghĩa xã hội của nước ta. Thời gian vừa qua, trên không gian mạng xuất hiện rất nhiều các thông tin sai lệch, xuyên tạc chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách của Nhà nước, bằng nhiều phương thức, thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt khác nhau được phát tán trong phạm vi rộng, với mục đích nhằm phá hoại nền tảng tư tưởng của Đảng, bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam.
Vì vậy, việc nhận thức đúng và tham gia phòng, chống tin giả, xấu, độc, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng là nhiệm vụ đặc biệt quan trọng trong giai đoạn hiện nay, không chỉ mang tính trước mắt mà là chiến lược lâu dài của cả hệ thống chính trị trong đó, tổ chức Đoàn, ĐVTN đóng vai trò hết sức quan trọng. ĐVTN hiện nay, với tư cách là “Đội dự bị tin cậy của Đảng, thường xuyên bổ sung lực lượng trẻ cho Đảng, kế tục sự nghiệp cách mạng vẻ vang của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh”, vừa là đối tượng mà các thế lực thù địch nhắm tới, cũng là lực lượng có khả năng to lớn, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác có hiệu quả các quan điểm sai trái, thù địch, nhận thức, định hướng và xác định thông tin trên không gian mạng là nội dung cơ bản, là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu, là công việc tự giác, thường xuyên của Đoàn TNCS Hồ Chí Minh. Điều này trực tiếp đặt ra nhiệm vụ cho tổ chức 10 Đoàn trong công tác giáo dục, bồi dưỡng, nâng cao năng lực, kỹ năng sử dụng mạng Internet an toàn, đặc biệt phải xây dựng cho được ý thức đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thông tin xấu, độc của các thế lực thù địch trên mạng xã hội, góp phần ổn định dư luận, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Không gian mạng là mạng lưới kết nối của cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin, bao gồm mạng viễn thông, mạng Internet, mạng máy tính, hệ thống thông tin, hệ thống xử lý và điều khiển thông tin, cơ sở dữ liệu.
Không gian mạng là nơi con người thực hiện các hành vi xã hội không bị giới hạn bởi không gian và thời gian. Với đặc điểm nổi trội là tốc độ kết nối nhanh, phạm vi chia sẻ rộng, hiệu quả tác động lớn, internet, mạng xã hội trở thành môi trường cung cấp, chia sẻ, trao đổi, khai thác sử dụng thông tin, đem lại những lợi ích to lớn, từng bước khẳng định vai trò thiết yếu trong đời sống xã hội. Đồng thời, tác động một cách trực tiếp, làm thay đổi nhận thức, hành vi của mỗi cá thể, qua đó tác động đến sự phát triển của toàn xã hội. Tuy nhiên, internet, mạng xã hội cũng bộc lộ những mặt trái, những tác động tiêu cực đối với đời sống văn hóa xã hội, nhất là nhận thức, thái độ, hành vi của thế hệ trẻ.
Trước sự phát triển nhanh chóng của công nghệ thông tin, mỗi người đều có thể dễ dàng truy cập Internet, mạng xã hội. Điều đó vừa tạo thuận lợi cho việc tiếp thu, chia sẻ thông tin, tình cảm, học hỏi, giao lưu văn hóa,. nhưng đồng thời cũng ẩn chứa những nguy cơ, hệ lụy tiêu cực khi người sử dụng không biết khai thác, tiếp nhận, xử lý, chia sẻ thông tin. Trong khi, mạng xã hội của chúng ta chưa được quản lý triệt để, có rất nhiều thông tin “rác” gây ảnh hưởng đến tâm lý, nhân cách và cả phong cách sống của người sử dụng, nhất là thế hệ trẻ.
Cùng với xu thế hội nhập và sự phát triển của kinh tế, cơ chế thị trường, khoa học, kỹ thuật…hiện nay, Việt Nam là một trong những nước có tốc độ phát triển internet mạnh mẽ với nhu cầu khai thác và sử dụng ngày càng tăng, đặc biệt là đối với giới trẻ. Chính vì vậy, việc sử dụng mạng xã hội như công cụ tuyên truyền, định hướng, nhận biết, xử lý thông tin trên không gian mạng, giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho ĐVTN nói chung và ĐVTN ở lứa tuối HS nói riêng là việc làm hết sức cần thiết. Trong thời gian gần đây, văn hóa ứng xử của thanh niên trên không gian mạng đang là vấn đề xã hội đáng quan tâm, bởi một bộ phận thanh niên có những phát ngôn, bình luận "thiếu văn hóa", không phù hợp với đạo đức, thuần phong mĩ tục tốt đẹp của Việt Nam. gây bất bình trong dư luận xã hội.
Đáng lo ngại hơn là lợi dụng sự phát triển của internet, mạng xã hội, các thế lực thù địch, phản động thường xuyên tuyên truyền, đăng tải những nội dung, thông tin xấu, độc. Qua đó, cổ vũ cho tư tưởng thực dụng, suy nghĩ ích kỉ, lối sống không lành mạnh, coi trọng vật chất, quen hưởng thụ ở một bộ phận thanh niên.