Hồi ký Xuyên quốc gia: Poetics of Place và Khái niệm Định vị

Khám phá 'Poetics of Place' trong hồi ký xuyên quốc gia, phân tích cách tác giả kiến tạo không gian, bản sắc và trải nghiệm di cư qua ngôn ngữ.

• Tác giả: Barton Michael Saunders
• Người hướng dẫn: Ato Quayson
• Trường học: University of Toronto
• Chuyên ngành: English
• Đề tài: Foreground: A Poetics of Place in Transnational Memoir
• Loại tài liệu: Doctor of Philosophy thesis
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Toronto

Tóm tắt

I. Khám Phá Poetics of Place trong Hồi ký Xuyên Quốc gia Tổng Quan Về Bản Sắc và Địa Điểm

Nghiên cứu về Poetics of Place trong Hồi ký Xuyên quốc gia mở ra một cái nhìn sâu sắc về cách các nhà văn hình dung về địa điểm và bản sắc trong bối cảnh di cư. Chủ đề này vượt ra ngoài khuôn khổ truyền thống về nơi chốn, không chỉ là một không gian vật lý mà còn là một cấu trúc tinh thần, một điểm neo cho bản sắc di dân. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự dịch chuyển liên tục, việc tái định nghĩa mối quan hệ giữa con người và nơi chốn trở nên cấp thiết. Đặc biệt, hồi ký xuyên quốc gia trở thành một thể loại lý tưởng để khám phá sự phức tạp này. Thể loại này thường khắc họa những trải nghiệm vượt qua biên giới vật lý và tinh thần, nơi các nhân vật phải đối mặt với sự dịch chuyển và tìm kiếm những hình thức định vị thay thế. Thay vì mặc định rằng bản thân “thuộc về” một địa điểm nhất định, nghiên cứu này nhấn mạnh rằng địa điểm và bản sắc là những biểu đạt năng động, mang tính quan hệ. Các tác phẩm trong thể loại này thường thách thức những giả định cũ về việc địa điểm và bản sắc xã hội khớp nối một cách tự nhiên. Từ đó, nó đặt ra câu hỏi về cách các cá nhân xây dựng ý nghĩa của mình trong một thế giới không ngừng chuyển động, nơi các ranh giới ngày càng trở nên mờ nhạt. Việc tập trung vào thơ ca địa điểm giúp chúng ta hiểu rõ hơn về tính chất đa chiều và biểu cảm của không gian trong văn học, đặc biệt khi nó được thể hiện qua lăng kính của những cuộc di trú và tìm kiếm bản thân.

1.1. Định nghĩa và Tầm quan trọng của Thơ ca Địa điểm

Thơ ca địa điểm (Poetics of Place) không chỉ đơn thuần là mô tả cảnh quan. Đó là một cách tiếp cận phân tích khám phá cách địa điểm được xây dựng, cảm nhận và biểu đạt trong văn học. Nó xem xét các yếu tố cảm xúc, lịch sử, văn hóa và tinh thần gắn liền với một không gian cụ thể. Trong hồi ký xuyên quốc gia, thơ ca địa điểm trở nên cực kỳ quan trọng vì nó giúp làm sáng tỏ mối quan hệ phức tạp giữa nơi chốn, ký ức và sự hình thành bản sắc trong bối cảnh di cư. Các nhà văn sử dụng thơ ca địa điểm để tạo ra một “bản đồ địa lý tinh thần” (psychic geography), nơi các địa điểm không chỉ là tọa độ mà còn là những trung tâm của trải nghiệm và ý nghĩa.

1.2. Hồi ký Xuyên quốc gia Bối cảnh và Đặc trưng

Hồi ký xuyên quốc gia là một thể loại văn học đặc biệt tập trung vào những trải nghiệm sống vượt qua ranh giới quốc gia, văn hóa và ngôn ngữ. Thể loại này thường mô tả hành trình di cư, sự dịch chuyển của cá nhân giữa các nền văn hóa, và quá trình hình thành lại bản sắc trong một môi trường mới. Nó khác biệt với hồi ký truyền thống bởi sự nhấn mạnh vào các ranh giới, sự kết nối và tương tác giữa nhiều địa điểm khác nhau. Các tác giả hồi ký xuyên quốc gia thường là những người đã trải qua nhiều cuộc chuyển dịch, và tác phẩm của họ phản ánh sự đa dạng của các không gian sống, từ quê hương đến nơi định cư mới. Họ thường đặt ra các câu hỏi về cảm giác thuộc về, sự xa lạ và cách địa điểm định hình kinh nghiệm cá nhân.

II. Giải Mã Thách Thức Dịch Chuyển Địa Điểm và Bản Sắc Trong Văn Học Di Dân

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, văn học di dân và đặc biệt là hồi ký xuyên quốc gia liên tục đối mặt với những thách thức phức tạp liên quan đến khái niệm về địa điểm và bản sắc. Sự dịch chuyển không chỉ là một hành trình vật lý mà còn là một quá trình tâm lý sâu sắc, làm thay đổi nhận thức của một cá nhân về bản thân và môi trường xung quanh. Nhiều nhà phê bình văn học truyền thống thường có xu hướng giả định rằng địa điểm và bản sắc có một mối liên hệ cố hữu, tự nhiên và không thể tách rời. Tuy nhiên, các tác phẩm hồi ký xuyên quốc gia thường xuyên thách thức những giả định này, cho thấy rằng bản sắc không chỉ đơn thuần được “thuộc về” một địa điểm, mà còn được xây dựng một cách năng động thông qua các mối quan hệ và trải nghiệm dịch chuyển. Điều này đòi hỏi một cách tiếp cận mới để phân tích địa điểm trong văn học, vượt ra ngoài các khuôn khổ cấu trúc hoặc phép hoán dụ thông thường. Các tác phẩm này khám phá cách mà các cá nhân có thể tìm thấy những hình thức định vị thay thế, không phải là sự trở lại một “ngôi nhà” cố định, mà là sự xây dựng ý nghĩa mới từ những không gian đa dạng và chồng chéo. Sự dịch chuyển không làm suy yếu mà còn làm phong phú thêm khái niệm về địa điểm, biến nó thành một không gian sống động, liên tục được tái định hình bởi ký ức, mong muốn và các mối tương tác văn hóa. Do đó, việc giải mã những thách thức dịch chuyển này là trọng tâm để hiểu sâu hơn về Poetics of Place trong Hồi ký Xuyên quốc gia.

2.1. Phá vỡ Định kiến về Mối liên hệ Địa điểm Bản sắc

Lý thuyết truyền thống thường gán cho địa điểm một vai trò cố định trong việc định hình bản sắc, cho rằng con người 'thuộc về' một nơi chốn nhất định. Tuy nhiên, hồi ký xuyên quốc gia bác bỏ quan niệm này, nhấn mạnh rằng mối liên hệ địa điểm – bản sắc không phải là cố hữu mà là một cấu trúc năng động, được kiến tạo thông qua sự tương tác và kinh nghiệm di cư. Như Saunders lập luận, các tác phẩm này 'đối lập với những giả định về địa điểm và bản sắc xã hội khớp nối một cách gọn gàng với nhau bởi một sự tự nhiên cố hữu.' Chúng cho thấy bản sắc có thể được định vị lại, thậm chí được làm phong phú, trong các không gian dịch chuyển, thách thức các định nghĩa tĩnh về 'nhà' và 'thuộc về'.

2.2. Sự Biến đổi của Không gian trong Hồi ký Di dân

Không gian văn học trong hồi ký di dân không phải là một bối cảnh tĩnh mà là một yếu tố biến đổi, được tạo hình bởi ký ức, tưởng tượng và kinh nghiệm sống. Các nhà văn không chỉ mô tả không gian mà còn 'tái cấu trúc' nó thông qua lời kể của mình. Sự biến đổi này thể hiện qua cách các địa điểm vật lý được hòa quyện với không gian tinh thần, tạo nên một 'bản đồ địa lý tinh thần' phức tạp. Như Edward Said đã ghi nhận, 'địa lý – đặc biệt là dưới dạng dịch chuyển của sự ra đi, đến, chia tay, lưu vong, hoài niệm, nhớ nhà, thuộc về và bản thân việc đi lại – là cốt lõi trong những ký ức thời niên thiếu của ông'. Điều này cho thấy không gian không phải là một thực thể cố định mà là một tập hợp các mối quan hệ và kinh nghiệm.

III. Phương Pháp Tiếp Cận Poetics of Place trong Hồi ký Xuyên quốc gia qua Lý thuyết Biểu đạt

Để phân tích sâu sắc Poetics of Place trong Hồi ký Xuyên quốc gia, việc áp dụng các lý thuyết biểu đạt hiện đại là vô cùng cần thiết. Phương pháp này giúp chúng ta vượt ra ngoài những cách hiểu truyền thống về địa điểm và bản sắc, vốn thường bị giới hạn bởi các khuôn mẫu cố định. Thay vào đó, nó mở ra một không gian để khám phá tính chất linh hoạt và tương tác của chúng. Luận án của Saunders đặc biệt nhấn mạnh việc đưa các lý thuyết biểu đạt của Doreen Massey và Stuart Hall vào phân tích. Các lý thuyết này cung cấp một khung sườn mạnh mẽ để hiểu rằng địa điểm và bản sắc không phải là những thực thể độc lập mà là những biểu đạt mang tính quan hệ, liên tục được kiến tạo thông qua các mối tương tác xã hội và văn hóa. Quan điểm này đặc biệt hữu ích khi xem xét những trải nghiệm của sự dịch chuyển và định vị lại trong hồi ký xuyên quốc gia, nơi các cá nhân không ngừng đàm phán lại vị trí của mình trong thế giới. Bằng cách tập trung vào cách địa điểm và bản sắc được 'biểu đạt' (articulated) – tức là được kết nối và thể hiện – nghiên cứu này có thể khám phá những sắc thái phức tạp của trải nghiệm di dân. Nó cho phép chúng ta nhìn nhận địa điểm không chỉ là một phông nền mà còn là một chủ thể tích cực, đồng sáng tạo ra bản sắc của những người trải nghiệm nó. Phương pháp này cũng giúp làm rõ cách các tác phẩm văn học mở rộng các chế độ không gian thông thường, mang lại cái nhìn đa chiều về cách mà con người và nơi chốn tương tác lẫn nhau trong một thế giới di động.

3.1. Ứng dụng Lý thuyết Biểu đạt của Massey và Hall

Lý thuyết biểu đạt của Doreen Massey và Stuart Hall là công cụ then chốt để hiểu Poetics of Place trong Hồi ký Xuyên quốc gia. Massey nhìn nhận địa điểm không phải là một không gian cố định mà là một 'sự giao thoa của các mối quan hệ xã hội', liên tục được tạo ra và tái tạo. Tương tự, Hall nhấn mạnh rằng bản sắc là 'một điểm dừng tạm thời, mang tính chiến thuật của một sự căn tính tích cực' chứ không phải là một bản chất cố định. Khi áp dụng vào hồi ký, các lý thuyết này cho phép chúng ta phân tích cách các nhà văn biểu đạt địa điểm và bản sắc như những thực thể động, hình thành thông qua các quá trình di cư, ký ức và sự tương tác văn hóa. Điều này giúp làm rõ rằng việc tìm kiếm sự định vị không phải là việc tìm về một nơi chốn cũ mà là xây dựng một ý nghĩa mới.

3.2. Mở rộng Chế độ Không gian trong Phân tích Văn học

Phân tích văn học truyền thống thường giới hạn không gian ở các chế độ cấu trúc hoặc phép hoán dụ. Tuy nhiên, để nắm bắt đầy đủ Poetics of Place trong Hồi ký Xuyên quốc gia, cần phải mở rộng các chế độ không gian này. Điều này có nghĩa là xem xét không gian không chỉ như bối cảnh cho các sự kiện hay biểu tượng cho điều gì đó khác, mà là một yếu tố chủ động, đồng kiến tạo ý nghĩa và bản sắc. Việc này cho phép chúng ta khám phá các tương tác đối thoại giữa bản sắc và địa điểm, nơi địa điểm không chỉ ảnh hưởng đến con người mà còn được con người định hình lại. Sự mở rộng này là cần thiết để hiểu được tính đa diện của không gian văn học trong các tác phẩm mô tả sự di cư và những nỗ lực tìm kiếm 'ngôi nhà' trong một thế giới phức tạp.

IV. Khai Thác Khái Niệm Chronotope Mối Liên Hệ Thời Gian Không Gian Trong Hồi Ký

Một trong những công cụ lý thuyết mạnh mẽ nhất để phân tích Poetics of Place trong Hồi ký Xuyên quốc gia là khái niệm chronotope của Mikhail Bakhtin. Bakhtin, trong tiểu luận kinh điển của mình “Forms of Time and of the Chronotope in the Novel: Notes toward a Historical Poetics,” đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phân tích trục thời gian – không gian trong văn học. Ông lập luận rằng trục này không chỉ thiết lập các tham số của một thể loại nhất định mà còn tiết lộ các bối cảnh và quy ước mà qua đó thời gian và không gian lịch sử được lồng ghép vào một tác phẩm văn học. Đối với Bakhtin, chronotope không phản ánh một sự đại diện trực tiếp hoặc không trung gian của thời gian và không gian, mà là logic trung tâm của một văn bản. Cụ thể, thời gian và không gian phát triển và sâu sắc hơn trong mối tương quan với nhau: 'Thời gian, dường như, dày lên, mang hình hài, trở nên nghệ thuật.' Việc khai thác khái niệm này giúp các nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về cách các tác giả hồi ký xuyên quốc gia xây dựng các không gian nơi quá khứ, hiện tại và tương lai giao thoa, nơi ký ức về một địa điểm cũ hòa quyện với trải nghiệm ở một nơi mới. Đây là một cách tiếp cận mang tính cách mạng để hiểu sự phức tạp của không gian văn học, nơi các yếu tố của thời gian và địa điểm không thể tách rời, mà cùng nhau tạo nên ý nghĩa và hình thành bản sắc của nhân vật.

4.1. Chronotope của Bakhtin và Tầm quan trọng trong Văn học

Chronotope của Bakhtin là thuật ngữ để chỉ các mô típ và mẫu hình cho thấy 'sự kết nối nội tại của các mối quan hệ thời gian và không gian được thể hiện một cách nghệ thuật trong văn học'. Trong hồi ký xuyên quốc gia, chronotope có tầm quan trọng đặc biệt bởi nó cho phép phân tích cách các địa điểm và sự kiện trong quá khứ được 'hiện tại hóa' trong ký ức và lời kể. Ví dụ, một con đường, một ngôi nhà, hay một thành phố có thể trở thành chronotope nơi thời gian dường như ngưng đọng hoặc uốn cong, phản ánh trải nghiệm cá nhân của sự dịch chuyển và hoài niệm. Nó giúp chúng ta hiểu rằng không gian trong hồi ký không chỉ là một bối cảnh mà là một thực thể sống động, được nhào nặn bởi dòng chảy thời gian và kinh nghiệm của chủ thể.

4.2. Phân tích Chronotope để Hiểu Sâu Sắc Hồi ký

Việc phân tích chronotope trong hồi ký xuyên quốc gia mang lại cái nhìn sâu sắc về cách các tác giả xây dựng thế giới của mình. Nó giúp chúng ta nhận ra cách các 'mô típ' và 'mẫu hình' không gian – thời gian định hình các nhân vật và cốt truyện. Chẳng hạn, một chronotope 'đường xá' có thể nhấn mạnh sự di chuyển liên tục và không ngừng nghỉ của người di dân, trong khi một chronotope 'ngưỡng cửa' có thể biểu thị những khoảnh khắc chuyển giao bản sắc và ranh giới. Bằng cách khảo sát các chronotope khác nhau, chúng ta có thể làm rõ cách các nhà văn tạo ra một 'thơ ca địa điểm' (Poetics of Place) độc đáo, nơi sự tương tác giữa thời gian và không gian là cốt lõi để khám phá bản sắc di dân và trải nghiệm sống động của họ.

V. Phân Tích Thực Tiễn Poetics of Place trong Hồi ký Xuyên quốc gia qua Các Tác Phẩm Nổi Bật

Để minh họa cách tiếp cận Poetics of Place trong Hồi ký Xuyên quốc gia, luận án của Saunders đã tập trung phân tích bốn tác phẩm hồi ký nổi bật: của Mourid Barghouti, Eva Hoffman, Michael Ondaatje và Edward Said. Mỗi tác phẩm này đều mang đến những góc nhìn độc đáo về cách địa điểm và bản sắc được định hình trong bối cảnh di dân. Qua những phân tích này, chúng ta thấy rằng các tác giả không chỉ đơn thuần miêu tả những cuộc vượt biên vật lý mà còn khám phá những cuộc vượt biên tinh thần, nơi khái niệm về nhà và bản thân liên tục được tái định nghĩa. Họ sử dụng ngôn ngữ để xây dựng những không gian mới, nơi sự dịch chuyển không phải là một sự mất mát mà là một cơ hội để tái định vị và làm phong phú thêm bản sắc. Từ việc tái cấu trúc bản thân trong cảnh quan Levant của Said và Barghouti đến việc Eva Hoffman tập trung vào sự dịch ngôn ngữ và không gian trừu tượng của văn bản, và Michael Ondaatje đào sâu mối liên hệ giữa phả hệ và địa lý, tất cả đều nhấn mạnh rằng địa điểm là một thực thể năng động, liên tục được tạo ra thông qua các mối quan hệ và trải nghiệm cá nhân. Những ví dụ này cung cấp bằng chứng thuyết phục cho lập luận rằng Poetics of Place trong Hồi ký Xuyên quốc gia không chỉ là một khái niệm lý thuyết mà còn là một thực tiễn văn học sống động, nơi các nhà văn khám phá những chiều kích mới của sự thuộc về và bản sắc trong một thế giới ngày càng đa dạng và kết nối.

5.1. Mourid Barghouti và Edward Said Tái cấu trúc Bản thân và Cảnh quan

Chương hai của luận án so sánh cách Mourid Barghouti và Edward Said tái cấu trúc bản thân trong mối quan hệ với cảnh quan Levant. Cả hai nhà văn đều từ chối những hình thức phục hồi đơn giản cho cả địa điểm và bản sắc. Edward Said, trong hồi ký của mình, đã chia sẻ rằng 'cùng với ngôn ngữ, địa lý – đặc biệt là dưới dạng dịch chuyển của sự ra đi, đến, chia tay, lưu vong, hoài niệm, nhớ nhà, thuộc về và bản thân việc đi lại – là cốt lõi trong những ký ức thời niên thiếu của ông.' Các hồi ký của họ cho thấy địa điểm không phải là một thực thể cố định mà là một tập hợp phức tạp của các mối quan hệ, được hình thành bởi lịch sử, chính trị và kinh nghiệm cá nhân. Họ khai thác cách các địa điểm như Jerusalem và Cairo đã góp phần vào bản đồ địa lý tinh thần và sự phát triển tư duy phê phán của mình.

5.2. Eva Hoffman và Michael Ondaatje Ngôn ngữ Địa lý và Định vị

Chương ba và bốn tập trung vào Eva Hoffman và Michael Ondaatje. Hoffman, sau khi di cư từ Ba Lan, tập trung vào dịch ngôn ngữ không chỉ như một hành động dịch thuật mà còn là một cách để định hình lại bản thân trong không gian trừu tượng của văn bản và các địa điểm vật chất. Đối với Hoffman, địa điểm, giống như ngôn ngữ, 'trở nên sống động' thay vì bị suy giảm thông qua sự dịch chuyển. Michael Ondaatje khám phá sự giao thoa giữa phả hệ và địa lý ở Sri Lanka. Hồi ký của ông 'đào bới một cách ẩn dụ tại điểm giao thoa này', làm rõ các quá trình thẩm mỹ tích cực biến đổi những phát hiện của ông thành một ý nghĩa về sự định vị. Cả hai tác giả đều cho thấy cách ngôn ngữ và địa lý là những công cụ mạnh mẽ để tái tạo địa điểm và bản sắc trong hồi ký xuyên quốc gia.

VI. Tương Lai của Poetics of Place trong Hồi ký Xuyên quốc gia Định Hướng Nghiên Cứu và Ý Nghĩa

Nghiên cứu về Poetics of Place trong Hồi ký Xuyên quốc gia không chỉ cung cấp những hiểu biết sâu sắc về các tác phẩm văn học hiện có mà còn mở ra những định hướng nghiên cứu mới đầy hứa hẹn. Khi thế giới ngày càng trở nên liên kết và sự di chuyển của con người ngày càng phổ biến, vai trò của địa điểm trong việc hình thành bản sắc sẽ tiếp tục là một lĩnh vực quan trọng để khám phá. Các phân tích trong luận án này thúc đẩy các biểu đạt về địa điểm và bản sắc xuất hiện một cách quan hệ, thông qua chứ không phải bất chấp sự dịch chuyển. Điều này thách thức những cách hiểu truyền thống về sự thuộc về và mở ra khả năng cho những hình thức định vị mới, linh hoạt hơn. Tương lai của chủ đề này có thể bao gồm việc nghiên cứu sâu hơn về cách công nghệ và không gian ảo ảnh hưởng đến khái niệm về địa điểm trong hồi ký di dân, hoặc việc khám phá những giọng văn và trải nghiệm chưa được đại diện đầy đủ. Việc tiếp tục áp dụng các khung lý thuyết như chronotope của Bakhtin, lý thuyết biểu đạt của Massey và Hall sẽ làm phong phú thêm phân tích, cho phép chúng ta nắm bắt được sự phức tạp của không gian văn học trong bối cảnh toàn cầu. Cuối cùng, nghiên cứu này không chỉ là một đóng góp cho lĩnh vực văn học mà còn có ý nghĩa xã hội rộng lớn, giúp chúng ta hiểu rõ hơn về trải nghiệm của những người di dân và tầm quan trọng của địa điểm trong việc xây dựng một thế giới đa văn hóa.

6.1. Hướng tới Sự Định vị Đạo đức trong Văn hóa Di dân

Một trong những đóng góp quan trọng của nghiên cứu Poetics of Place trong Hồi ký Xuyên quốc gia là khả năng định hình một mô hình về sự định vị đạo đức. Như Saunders lập luận khi trở lại phân tích tác phẩm của Edward Said, hồi ký của Said 'hoạt động như một sự mở rộng văn học của công trình lý thuyết của ông, đưa ra một mô hình về sự định vị đạo đức'. Điều này có nghĩa là nhận ra trách nhiệm của chúng ta trong việc xây dựng các không gian bao trùm và công bằng, nơi mà những người di dân có thể tìm thấy cảm giác thuộc về mà không cần phải từ bỏ bản sắc gốc của mình. Văn học di dân có thể cung cấp những khuôn mẫu quan trọng để đạt được một sự định vị không chỉ mang tính cá nhân mà còn mang ý nghĩa đạo đức cho cộng đồng.

6.2. Mở rộng Hiểu biết về Bản sắc Động và Địa điểm Biểu đạt

Nghiên cứu về Poetics of Place trong Hồi ký Xuyên quốc gia liên tục mở rộng hiểu biết của chúng ta về bản sắc động và địa điểm biểu đạt. Thay vì xem bản sắc là một thực thể cố định, nó được coi là một quá trình liên tục được hình thành thông qua các tương tác với nhiều địa điểm khác nhau. Địa điểm không chỉ là một phông nền tĩnh mà là một chủ thể tích cực, đồng sáng tạo nên bản sắc của những người trải nghiệm nó. Việc tiếp tục nghiên cứu trong lĩnh vực này sẽ giúp chúng ta phát triển các công cụ phân tích tinh vi hơn để khám phá cách các không gian xã hội, văn hóa và cá nhân giao thoa, tạo ra một bức tranh phong phú về kinh nghiệm con người trong một thế giới không ngừng dịch chuyển.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình Foreground: A Poetics of Place in Transnational Memoir của tác giả Barton Michael Saunders là luận án Tiến sĩ Triết học (Doctor of Philosophy) chuyên ngành Văn học Anh, được bảo vệ tại Khoa Tiếng Anh, Đại học Toronto (University of Toronto) vào năm 2018 dưới sự hướng dẫn của Giáo sư Ato Quayson. Hội đồng đánh giá luận án bao gồm các học giả Victor Li, Sara Salih, Cannon Schmitt và người phản biện ngoài Wendy Laura Belcher. Công trình được hỗ trợ tài chính từ Học bổng Khoa Tiếng Anh (Department of English Fellowship), Học bổng Sau đại học Ontario (Ontario Graduate Scholarship), Học bổng Thomas và Beverly Simpson, cùng Trung tâm Nghiên cứu Lưu vong và Xuyên quốc gia (Centre for Diaspora and Transnational Studies).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong bối cảnh toàn cầu hóa đương đại với sự gia tăng mạnh mẽ của các mối quan hệ xuyên quốc gia, sự kết nối giữa các cộng đồng và các không gian địa lý ngày càng trở nên phức tạp. Tuy nhiên, tư duy thông thường cũng như một số nhánh nghiên cứu xã hội vẫn duy trì giả định cố hữu về tính đẳng cấu (isomorphism) giữa con người, văn hóa và một vùng lãnh thổ cố định, nơi chủ thể được xem là mặc nhiên "thuộc về" (belonging) theo một căn tính bản địa thuần túy (autochthonous).

Trong phạm vi phê bình văn học, không gian và địa điểm thường bị giới hạn trong hai mô thức phân tích chưa đầy đủ:

1. Mô thức cấu trúc (structural mode): Xem không gian như một kỹ thuật tổ chức hình thức đồng hiện làm gián đoạn tính tuyến tính của thời gian.
2. Mô thức hoán dụ/biểu tượng (synecdochical mode): Quy giản địa điểm thành các mô-típ, biểu tượng hoặc bối cảnh tĩnh (setting) làm nền cho hành động của nhân vật và tiến trình thời gian.

Luận án xác định khoảng trống nghiên cứu chính: phê bình văn học thiếu một khung phân tích đối thoại nhằm nâng địa điểm từ vị trí "hậu cảnh" (background) lên "tiền cảnh" (foreground) với tư cách là một thành tố đồng kiến tạo trải nghiệm và bản sắc của chủ thể di cư.

Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu

Mục tiêu bao quát của luận án là khám phá cách các tác giả hồi ký xuyên quốc gia biểu đạt địa điểm và bản sắc trong mối quan hệ với những trải nghiệm vượt biên giới vật lý và tâm lý, từ đó xây dựng một "thi pháp địa điểm" (poetics of place) dựa trên nền tảng của sự dịch chuyển (displacement) để hướng tới các hình thức định vị (emplacement) thay thế.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu được luận án giải quyết gồm:

1. Các tác giả hồi ký xuyên quốc gia quan niệm và kiến tạo địa điểm cũng như bản sắc như thế nào thông qua những trải nghiệm di cư và lưu vong được tái hiện trong văn bản?
2. Bằng cách nào việc ứng dụng lý thuyết liên đới (articulation) có thể phá vỡ các giả định bản chất luận về sự gắn kết tất yếu giữa một cộng đồng văn hóa và một vùng lãnh thổ địa lý cố định?
3. Thể loại hồi ký, với tính chất phân mảnh tu từ của ngôi "Tôi" và độ lùi thời gian hồi tưởng, tham gia như thế nào vào quá trình đối thoại liên tục giữa địa điểm và bản sắc mà không rơi vào cái bẫy hoài niệm nguồn gốc thuần khiết?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Thể loại hồi ký xuyên quốc gia đương đại, tập trung khảo sát chuyên sâu 4 tác phẩm văn học chính: I Saw Ramallah (2003) của Mourid Barghouti, Lost in Translation: Life in a New Language (1989) của Eva Hoffman, Running in the Family (1982) của Michael Ondaatje, và Out of Place: A Memoir (1999) của Edward Said.
• Phạm vi không gian: Các không gian địa lý - văn hóa đa dạng gắn liền với tiểu sử và sự dịch chuyển của các tác giả, bao gồm Trung Đông (Palestine, Jerusalem, Cairo, Lebanon), Đông Âu (Ba Lan), Bắc Mỹ (Mỹ, Canada) và Nam Á (Sri Lanka).
• Phạm vi thời gian: Các văn bản hồi ký được sáng tác và công bố trong những thập niên cuối thế kỷ XX đến đầu thế kỷ XXI, giai đoạn ghi nhận sự biến chuyển mạnh mẽ của trật tự địa chính trị toàn cầu (sự sụp đổ của Bức tường Berlin, sự phát triển của chủ nghĩa tư bản muộn, và sự mở rộng của các nghiên cứu hậu thuộc địa, di dân).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

Luận án tiến hành điểm luận và phân loại các khuynh hướng lý thuyết và phê bình văn học liên quan:

1. Lý thuyết không gian và địa lý nhân văn: Tác giả điểm lại các công trình của Henri Lefebvre, Michel Foucault, Gaston Bachelard, Edward Soja, Edward S. Casey (The Fate of Place), J. Malpas (Place and Experience: A Philosophical Topography), Yi-Fu Tuan (Space and Place: The Perspective of Experience), và David Harvey (The Condition of Postmodernity, 1990). Các nhà nghiên cứu nhân học và văn hóa như Akhil Gupta và James Ferguson ("Beyond 'Culture': Space, Identity, and the Politics of Difference"), Smadar Lavie và Ted Swedenburg (Displacement, Diaspora, and Geographies of Identity) đã chỉ ra sự áp đặt của các hệ nhị nguyên phân cấp (trung tâm/ngoại vi, phương Tây/phần còn lại) xuất phát từ giả định đồng nhất giữa văn hóa và địa hình ổn định.
2. Không gian trong phê bình văn học:
   • Joseph Frank ("Spatial Form in Modern Literature", 1945; "Spatial Form: An Answer", 1977): Luận giải về "hình thức không gian" (spatial form) trong văn học hiện đại (Pound, Eliot, Joyce, Barnes) thông qua tính đồng hiện (synchronicity) phá vỡ tính tuyến tính thời gian. Saunders đánh giá công trình của Frank hữu ích về mặt cấu trúc nhưng giới hạn không gian ở phạm vi kỹ thuật hình thức.
   • Mikhail Bakhtin ("Forms of Time and of the Chronotope in the Novel", 1937/1973): Thiết lập khái niệm chronotope (không - thời gian nghệ thuật) thể hiện sự gắn kết không thể tách rời giữa thời gian và không gian. Tuy nhiên, Saunders phân tích rằng Bakhtin vẫn ưu tiên trục thời gian (chronos) làm nguyên lý chủ đạo và xử lý không gian như phương tiện hoán dụ để vật chất hóa thời gian.
   • Susan Stanford Friedman ("Spatial Poetics and Arundhati Roy’s The God of Small Things", 2008): Vận dụng chronotope để phân tích các không gian biên giới và kiến trúc. Saunders chỉ ra hạn chế của Friedman khi quy giản không gian thành các biểu tượng văn hóa thay vì xem không gian là một thực thể quan hệ tự thân.
3. Các nghiên cứu tiếp nhận văn bản hồi ký:
   • Về Edward Said: Tranh cãi do Justus Reid Weiner khởi xướng trên tạp chí Commentary (1999, 2000) và bài viết của David Pryce-Jones (1999) cáo buộc Said ngụy tạo tiểu sử tị nạn nhằm phục vụ mục đích chính trị; các phản biện bảo vệ Said của Youssef Yacoubi (2008), Asaad al-Saleh (2011), Ioana Luca (2013), Anna Bernard, Paul B. Armstrong. Saunders nhận định cả hai phía đều có xu hướng xem hồi ký là văn bản chính trị cố định gắn với nguồn gốc, bỏ qua tính chất thành ngữ và đạo đức trí thức của khái niệm "out of place".
   • Về Eva Hoffman: Công trình của Beth Holmgren (2003) nghiên cứu về dịch thuật và căn tính nhập cư.
   • Về Michael Ondaatje và Edward Said: Các nghiên cứu của Bill Ashcroft và Pal Ahluwalia (Edward Said: The Paradox of Identity), Paul Jay (Global Matters: The Transnational Turn in Literary Studies), Sidonie Smith và Julia Watson (De/Colonization and Biography, 1992; A Poetics of Women’s Autobiography, 1987).

Vị trí và khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Luận án định vị mình tại điểm giao thoa giữa phê bình văn học, nghiên cứu văn hóa và địa lý nhân văn phê phán. Khác với các công trình quy giản không gian vào hình thức kỹ thuật hoặc biểu tượng chính trị dân tộc, luận án tiếp cận không gian và bản sắc thông qua lý thuyết liên đới, khẳng định rằng sự dịch chuyển không làm triệt tiêu khả năng gắn kết với địa điểm mà trái lại, trở thành điều kiện tiên quyết để tạo lập những hình thức định vị mới mang tính quan hệ, không bản chất luận.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm trung tâm

Luận án xây dựng cơ sở lý thuyết dựa trên các trụ cột chính:

1. Lý thuyết liên đới (Articulation Theory) của Stuart Hall:
   • Vận dụng các luận điểm từ các tiểu luận "Cultural Identity and Cinematic Representation" (1990) và "New Ethnicities". Hall định nghĩa liên đới là tiến trình phân tích các mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng xã hội và ý thức hệ. Bản sắc không phải là một sự kiện lịch sử cố định có sẵn để "khôi phục", mà là một quá trình sản xuất liên tục của "sự trở thành" (becoming) song hành cùng "tồn tại" (being), vận hành thông qua sự khác biệt và tính lai ghép (hybridity).
2. Địa lý học quan hệ của Doreen Massey:
   • Khai thác các công trình Space, Place, and Gender (1994), For Space (2005), "Travelling Thoughts" và "Double Articulation". Massey khẳng định không gian không tĩnh tại mà luôn ở trạng thái vận động không ngừng theo thời gian. Địa điểm được định nghĩa là một liên đới cụ thể của các quan hệ xã hội tại một thời điểm nhất định, trong đó các quan hệ này luôn vươn ra ngoài phạm vi địa phương để kết nối với mạng lưới toàn cầu. Massey bác bỏ ý niệm về một "ngôi nhà" nguyên sơ bất biến mà con người có thể quay về.
3. Các khái niệm bổ trợ:
   • Địa lý tưởng tượng (Imaginative Geography) và Vị thế trí thức lưu vong của Edward Said (Orientalism, Culture and Imperialism, Representations of the Intellectual).
   • Đạo đức không cư trú của Theodor Adorno trong Minima Moralia ("it is part of morality not to be at home in one’s home").
   • Thị giác lập thể (Stereoscopic Vision) của Salman Rushdie (Imaginary Homelands).
   • Tính đối thoại (Dialogism) của Mikhail Bakhtin.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng hướng tiếp cận hoàn toàn định tính (qualitative approach) trong nghiên cứu văn học:

• Phương pháp phân tích văn bản chuyên sâu (Close Reading): Khảo sát chi tiết các tầng nghĩa ngôn từ, cấu trúc tự sự, hình ảnh ẩn dụ và cấu trúc tu từ trong từng tác phẩm hồi ký.
• Phương pháp thi pháp học và phân tích diễn ngôn (Poetics and Discursive Analysis): Khám phá cách thức thể loại hồi ký tái hiện và kiến tạo không gian xã hội, cấu trúc ngôi kể và sự phân mảnh của chủ thể tự thuật.
• Phương pháp phân tích so sánh liên văn bản (Comparative Textual Analysis): Đối chiếu các chiến lược tự sự giữa các tác giả có bối cảnh địa chính trị và văn hóa khác nhau (Said - Barghouti, Hoffman - Ondaatje).
• Phương pháp phân tích ngữ nghĩa và thành ngữ học (Semantic and Idiomatic Analysis): Phân tích ngữ nghĩa của các khái niệm mang tính thành ngữ như "out of place", "rough translation", "recovery".

Nguồn tư liệu nghiên cứu

• Tư liệu sơ cấp: 4 tác phẩm hồi ký của Mourid Barghouti, Eva Hoffman, Michael Ondaatje và Edward Said.
• Tư liệu thứ cấp: Các công trình lý thuyết địa lý, xã hội học, phê bình văn học và các bài báo học thuật, tài liệu tranh luận văn học liên quan đến các tác giả nghiên cứu.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chapter 1: Remembering: Place, Identity, and the Poetics of Dislocation in Transnational Memoir

Chương mở đầu thiết lập nền tảng lý thuyết và phương pháp luận cho toàn bộ luận án:

• Tác giả phân tích tính chất kép của sự biểu đạt (representation): sự biểu đạt không phản ánh thụ động một thực tại khách quan mà trực tiếp tham gia vào việc cấu thành địa điểm và định hình bản sắc của các chủ thể.
• Phê phán hai khuynh hướng đọc không gian trong phê bình văn học truyền thống: mô thức cấu trúc của Joseph Frank (quy giản không gian thành sự đồng hiện hình thức) và mô thức hoán dụ của Mikhail Bakhtin cùng Susan Stanford Friedman (quy giản không gian thành thủ pháp biểu đạt thời gian và biểu tượng văn hóa).
• Tích hợp lý thuyết liên đới của Stuart Hall và địa lý học quan hệ của Doreen Massey để luận chứng rằng địa điểm và bản sắc là các biểu đạt quan hệ động (dynamic relational expressions).
• Luận giải đặc trưng thể loại của hồi ký xuyên quốc gia: thể loại này kích hoạt tính chủ thể vượt ra ngoài sự đơn nhất, tạo ra một bản ngã văn bản phân mảnh thông qua khoảng cách thời gian hồi tưởng và độ lệch không gian. Sự dịch chuyển không còn là một trạng thái tha hóa mang tính tiêu cực mà trở thành một vị thế phê phán và một thi pháp nghệ thuật.

Chapter 2: The Recollection of Homelessness: Configurations of Place in the Memoirs of Edward Said and Mourid Barghouti

Chương hai tiến hành phân tích đối sánh giữa hai tác phẩm Out of Place: A Memoir của Edward Said và I Saw Ramallah của Mourid Barghouti:

• Khảo sát các tranh luận chính trị và học thuật xung quanh hồi ký của Said (đặc biệt là các công kích của Justus Reid Weiner), chỉ ra rằng việc đóng khung văn bản vào tranh chấp chủ quyền lãnh thổ thuần túy đã bỏ qua chiều kích thành ngữ phức tạp của tác phẩm. Cụm từ "out of place" được phân tích như một ẩn dụ tổ chức tự sự về sự hình thành của một trí thức dấn thân, từ chối sự hòa hợp đơn giản giữa bản sắc và địa điểm.
• Khảo sát hồi ký của Barghouti trong bối cảnh trở về vùng lãnh thổ Palestine sau ba mươi năm lưu vong. Dù gắn liền với hiện thực chiếm đóng vật lý, Barghouti sử dụng kỹ thuật "lạ hóa thi ca" (poetic estrangement) để chống lại sự quy giản quê hương vào một biểu tượng hoài niệm tĩnh tại trước năm 1948 hoặc 1967.
• Luận điểm chính: Cả Said và Barghouti đều từ chối các cấu trúc phục hồi nguồn gốc thuần túy; cả hai biến trải nghiệm mất nhà (homelessness) và sự dịch chuyển thành một vị thế quan sát để tái cấu hình bản sắc và đề xuất các hình thức thuộc về mang tính bao hàm.

Chapter 3: Rough Translation: Eva Hoffman’s Territorial Prerogative in Lost in Translation

Chương ba tập trung phân tích tác phẩm Lost in Translation: Life in a New Language của Eva Hoffman:

• Khảo sát hành trình di cư của Hoffman từ Ba Lan sau Thế chiến II sang Bắc Mỹ, xem xét quá trình chuyển dịch ngôn ngữ từ tiếng Ba Lan sang tiếng Anh.
• Tác giả luận luận rằng sự tập trung vào dịch thuật ngôn ngữ của Hoffman phản ánh mối quan tâm sâu sắc hơn về việc kiến tạo bản ngã giữa không gian trừu tượng của văn bản viết và địa điểm vật chất của sự tồn tại. Dịch thuật không làm suy giảm giá trị của địa điểm hay bản sắc mà trái lại, làm sinh động và mở rộng chúng.
• Phân tích sự khác biệt giữa Said và Hoffman: trong khi Said duy trì sự phản kháng cảnh giác và bất an thường trực trước các cấu trúc bá quyền, Hoffman tìm kiếm một sự an định (ease) mới với địa điểm thông qua các lớp dịch thuật tích lũy, nơi bản sắc không bị giới hạn bởi một khuôn mẫu văn hóa duy nhất.

Chapter 4: “From Seyllan to Paradise is Forty Miles”: Michael Ondaatje’s Running in the Family and the Recovery of Place

Chương bốn phân tích hồi ký Running in the Family của Michael Ondaatje:

• Khảo sát sự giao thoa giữa phả hệ dòng họ (genealogy) và địa lý (geography) tại Sri Lanka trong tự sự của Ondaatje.
• Tác giả phát triển khái niệm "phục hồi" (recovery) theo nghĩa kép:
  1. Xúc cảm khảo cổ học nhằm khai quật và phát lộ quá khứ, cội nguồn gia đình và địa điểm.
  2. Hành vi sáng tạo thẩm mỹ, trong đó đối tượng được "phủ lại" (re-covered) và tái tạo thông qua hành động kể chuyện.
• Luận điểm trọng tâm: Quá trình hồi tưởng của Ondaatje làm hiển lộ rằng địa điểm không tồn tại như một sự thật khách quan nguyên vẹn chờ được khám phá, mà được kiến tạo chủ động thông qua các tiến trình thẩm mỹ và hư cấu hóa tự sự nhằm đạt tới cảm thức định vị.

Chapter 5: Not at Home at Home: Edward Said and the Ethics of Being Out of Place

Chương năm quay trở lại phân tích tác phẩm của Edward Said để làm sâu sắc thêm chiều kích đạo đức:

• Phân tích hồi ký Out of Place như một sự mở rộng tự sự cho các công trình lý thuyết phê bình của Said (Orientalism, Culture and Imperialism, Representations of the Intellectual).
• Ứng dụng mệnh đề của Theodor Adorno trong Minima Moralia về việc "không ở nhà trong chính ngôi nhà của mình" để xây dựng mô hình "đạo đức cư trú trí thức" (ethics of intellectual habitation).
• Kết luận của chương chỉ ra rằng việc ở trạng thái "out of place" không phải là một sự thiếu hụt cần bù đắp bằng chủ nghĩa dân tộc hạn hẹp, mà là một vị thế đạo đức và chính trị thiết yếu cho phép người trí thức đứng giữa các hệ thống văn hóa và quyền lực nhằm thực thi chức năng phê phán.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Đổi mới phương pháp luận nghiên cứu không gian trong văn học: Nâng địa điểm từ vai trò bối cảnh thụ động (setting) thành "tiền cảnh" (foreground) - một thành tố đồng kiến tạo trải nghiệm và bản sắc văn học.
2. Hợp nhất lý thuyết liên đới vào thi pháp học tự sự: Ứng dụng thành công lý thuyết liên đới của Stuart Hall và địa lý học quan hệ của Doreen Massey vào phân tích văn học, cung cấp khung giải thích vượt qua sự bế tắc của các mô thức cấu trúc (Frank) và mô thức hoán dụ (Bakhtin, Friedman).
3. Tái định nghĩa thể loại hồi ký xuyên quốc gia: Chứng minh rằng sự phân mảnh của ngôi "Tôi" và trải nghiệm dịch chuyển không triệt tiêu tính toàn vẹn của chủ thể, mà mở ra khả năng kiến tạo bản sắc quan hệ, linh hoạt và phi bản chất luận.
4. Xây dựng khái niệm "Thi pháp của sự dịch chuyển" (Poetics of Dislocation): Xác lập luận điểm rằng sự định vị (emplacement) có thể được thiết lập thông qua chính trải nghiệm dịch chuyển (displacement) chứ không phải bằng cách phủ nhận hay xóa bỏ nó.

Đóng góp về mặt thực tiễn phân tích văn bản

Luận án cung cấp các cách đọc mới đối với 4 tác phẩm hồi ký kinh điển, giải phóng các văn bản này khỏi sự áp đặt của các tranh luận chính trị nhị nguyên hoặc cái bẫy hoài niệm nguồn gốc thuần túy.

Bảng tổng hợp đối sánh các tác phẩm trong luận án

Tác giả	Tác phẩm (Năm XB)	Không gian địa lý	Khái niệm / Luận điểm trọng tâm	Hình thức định vị (Emplacement)
Edward Said	Out of Place: A Memoir (1999)	Jerusalem, Cairo, Lebanon, Mỹ	Cụm từ thành ngữ "Out of place"; Đạo đức cư trú trí thức (Adorno); Phản kháng tính thuần nhất.	Định vị đạo đức thông qua sự bất an cảnh giác và vị thế phê phán giữa các hệ thống.
Mourid Barghouti	I Saw Ramallah (2003)	Palestine, Ramallah, Jordan	Kỹ thuật lạ hóa thi ca (Poetic estrangement); Chống quy giản lãnh thổ vào biểu tượng tĩnh.	Định vị mang tính tương lai thông qua cái nhìn thơ ca đối thoại với hiện thực chiếm đóng.
Eva Hoffman	Lost in Translation (1989)	Ba Lan, Canada, Mỹ	Dịch thuật ngôn ngữ và địa điểm (Rough translation); Bản ngã giữa văn bản và thực tại.	Định vị thông qua sự an định tích lũy từ các tầng dịch thuật đa văn hóa.
Michael Ondaatje	Running in the Family (1982)	Sri Lanka (Ceylon), Canada	Tính hai mặt của "phục hồi" (Recovery: khai quật và tái tạo thẩm mỹ); Phả hệ và địa lý.	Định vị thẩm mỹ thông qua hành vi hư cấu hóa và sáng tạo tự sự.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế tự nhận diện: Tác giả tuyên bố luận án không hướng tới việc hoàn tất toàn bộ mọi khía cạnh lý thuyết về không gian và bản sắc, mà chỉ mở ra các hướng tiếp cận bổ sung.
• Phạm vi đối tượng nghiên cứu: Các tác giả được chọn đều sáng tác trong truyền thống sản xuất văn hóa phương Tây và sở hữu những ưu thế nhất định về vị thế học thuật, an toàn kinh tế hoặc danh tiếng nghề nghiệp. Do đó, các mô hình định vị này không mang tính phổ quát cho mọi trải nghiệm di cư, tị nạn hay lưu vong cùng cực.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Áp dụng khung lý thuyết thi pháp địa điểm và liên đới quan hệ để khảo sát các thể loại văn học khác (tiểu thuyết, thơ ca di dân) hoặc các nhóm tác giả di cư thứ cấp, thiểu số có hoàn cảnh xã hội - kinh tế ít thuận lợi hơn.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng: Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho nghiên cứu sinh, giảng viên và các nhà nghiên cứu trong các lĩnh vực: Lý luận văn học, Văn học so sánh, Văn học xuyên quốc gia (Transnational Literature), Nghiên cứu Hậu thuộc địa (Postcolonial Studies), Địa lý văn hóa (Cultural Geography) và Nghiên cứu Văn hóa (Cultural Studies).
• Phần đáng tham khảo:
  • Khung lý thuyết liên đới kết hợp giữa Stuart Hall và Doreen Massey tại Chapter 1.
  • Phương pháp phân tích văn bản đối chiếu giữa Said và Barghouti tại Chapter 2 cùng các phân tích ngữ nghĩa học về căn tính trí thức tại Chapter 5.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm "thi pháp của sự dịch chuyển" (poetics of dislocation) trong luận án được hiểu như thế nào?

"Thi pháp của sự dịch chuyển" là phương thức tự sự trong đó trải nghiệm bị bật gốc khỏi không gian quen thuộc không bị xem là một khiếm khuyết hay dấu hiệu tha hóa, mà được chuyển hóa thành một vị thế nhận thức và công cụ thẩm mỹ. Thông qua góc nhìn này, địa điểm và bản sắc được tái hiện như những thực thể quan hệ, luôn biến đổi và được kiến tạo thông qua chính các mạng lưới dịch chuyển.

2. Tại sao luận án phê phán mô thức tiếp cận không gian của Joseph Frank và Mikhail Bakhtin?

Tác giả chỉ ra rằng Joseph Frank giới hạn không gian ở cấp độ kỹ thuật cấu trúc hình thức (sự đồng hiện nhằm phá vỡ trật tự thời gian), trong khi Mikhail Bakhtin, dù sáng tạo khái niệm chronotope, vẫn đặt thời gian (chronos) làm nguyên lý tối thượng và biến không gian thành phương tiện hoán dụ/biểu tượng để cụ thể hóa thời gian. Cả hai đều chưa xem không gian và địa điểm như một thực thể quan hệ tự thân có tính đối thoại với chủ thể.

3. Lý thuyết của Stuart Hall và Doreen Massey được tác giả tích hợp như thế nào?

Luận án kết hợp quan niệm của Stuart Hall về bản sắc như một "quá trình trở thành" (becoming) thông qua liên đới xã hội với quan niệm của Doreen Massey về địa điểm như một điểm nút mở trong mạng lưới quan hệ xã hội toàn cầu. Sự kết hợp này giúp luận án khẳng định cả địa điểm và bản sắc đều không có bản chất bất biến hay nguồn gốc khép kín, mà liên tục được tái định hình qua tương tác đối thoại.

4. Luận án giải thích ý nghĩa thành ngữ "out of place" trong tác phẩm của Edward Said ra sao?

Thay vì đọc "out of place" như một sự tiếc nuối hoài niệm về quê hương Jerusalem đã mất, luận án giải mã cụm từ này theo nghĩa thành ngữ: trạng thái không thoải mái, không khớp với các quy chuẩn chính thống. Đối với Said, "out of place" trở thành một xác tín đạo đức của người trí thức (theo tinh thần của Adorno), cho phép ông duy trì khoảng cách phê phán đối với mọi ý thức hệ đóng kín.

5. Khái niệm "phục hồi" (recovery) trong chương phân tích Michael Ondaatje mang ý nghĩa gì?

Khái niệm "recovery" được dùng theo nghĩa kép: vừa là nỗ lực mang tính khảo cổ nhằm đào xới, tìm lại cội nguồn gia đình và quá khứ tại Sri Lanka, vừa là hành vi thẩm mỹ "phủ lại/tái tạo" (re-covering), trong đó quá khứ và địa điểm được tạo ra mới thông qua các lớp hư cấu nghệ thuật của người kể chuyện.

---

Kết luận

Luận án Foreground: A Poetics of Place in Transnational Memoir của Barton Michael Saunders đã chứng minh một cách thuyết phục rằng địa điểm và bản sắc trong hồi ký xuyên quốc gia không bắt nguồn từ các bản chất lãnh thổ cố định, mà là những biểu đạt liên đới năng động được định hình thông qua chính trải nghiệm dịch chuyển. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết văn hóa của Stuart Hall, địa lý học quan hệ của Doreen Massey và phương pháp phân tích văn bản chuyên sâu đối với bốn tác giả Said, Barghouti, Hoffman và Ondaatje, công trình đã nâng địa điểm từ vai trò bối cảnh thụ động lên vị thế tiền cảnh có tính đối thoại trực tiếp với bản sắc. Luận án đóng góp một khung lý thuyết giá trị cho các nghiên cứu về văn học xuyên quốc gia, lý luận tự sự và địa lý nhân văn trong bối cảnh toàn cầu hóa đương đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Foreground: A Poetics of Place in Transnational Memoir by Barton Michael Saunders A thesis submitted in conformity with the requirements for the degree of Doctor of Philosophy Department of English University of Toronto © Copyright by Barton Michael Saunders 2018 Foreground: A Poetics of Place in Transnational Memoir Barton Michael Saunders Doctor of Philosophy Department of English University of Toronto 2018 Abstract Foreground: A Poetics of Place in Transnational Memoir explores place and identity in contemporary transnational memoirs, asking how writers conceive of each in relation to the migratory experiences that they depict in their works. Although featuring both physical and psychic border crossings characteristic of transnationalism, the memoirs I study couple their shared focus on displacement with a drive toward alternative forms of emplacement. These alternatives stand in contradistinction to assumptions about place and social identities mapping neatly onto one another with an inherent or naturally bound givenness. Rather than understanding the self as “belonging” in or to a certain place, this dissertation brings to bear theories of articulation by Doreen Massey and Stuart Hall to argue that place and identity are dynamic relational expressions.

In doing so, the dissertation also aims to convey dialogic interactions between identity and place that expand conventional structural and synecdochical modes of spatiality operative in literary analyses. ii The thesis explores the theoretical contexts and objectives set forth in the introductory chapter by way of attention to four primary works: memoirs by Mourid Barghouti, Eva Hoffman, Michael Ondaatje, and Edward Said. Chapter Two compares Said’s and Barghouti’s reconfigurations of self in relation to the Levantine landscape, concluding that both writers refuse simple recuperative formations of either. With Chapter Three, I contend that Hoffman’s focus on linguistic translation following emigration from Poland reflects a wider concern about fashioning the self in abstract spaces of writing and material places of being.

Rather than being degraded through translation, place, like language, becomes enlivened. The next chapter focuses on intersections of genealogy and geography for Ondaatje, arguing that his memoir figuratively excavates at this conjunction in Sri Lanka while making explicit the active aesthetic processes that transform his findings toward a sense of emplacement. In Chapter Five, I return to Said to argue that, beyond its youthful recollections, his memoir operates as a literary extension of his theoretical work, offering a model of ethical emplacement. Taken together these chapters promote articulations of place and identity that emerge relationally through, rather than despite, displacement.

iii Acknowledgements I would like to express heartfelt thanks to my committee members for their patient, steadfast guidance throughout this project: Victor Li, unofficial advisor and early committee member, opened many thoughtways that run through this thesis and inspired me with his insightful, detailed reading of my drafts; Sara Salih, whose questioning always cut straight to the heart of things; Cannon Schmitt, shepherd through the dissertation’s final stages; and my supervisor, Ato Quayson. Words cannot convey the extent of my gratitude to Professor Quayson for his mentorship and friendship. I would also like to thank Wendy Laura Belcher for the constructive criticism in her external appraiser’s report, which will be invaluable as this project evolves. Thank you, as well, to Tanuja Persaud and Marguerite Perry, for keeping me somewhat straight on the path.

The writing of this thesis was made possible in part through funding assistance provided by a Department of English Fellowship and an Ontario Graduate Scholarship. The Department of English provided additional support with travel grants for conference presentations of my research. Generously, the Thomas and Beverly Simpson Scholarship also funded the dissertation. In providing me the opportunity to work as a teaching assistant during the initial years of my program candidacy, the Centre for Diaspora and Transnational Studies was also instrumental financially and in expanding the disciplinary scope of my scholarship.

I owe innumerable thanks to my family for their support over the years of this project and, more broadly, my life. To my parents—Ingrid, Fran, Carolyn, Barry, and Kjell— thank you. I also would have been lost on this journey without the help (and good humour) of my family’s Toronto contingent: Bill, Carol, and Marcia. Lastly, I extend my deepest thanks to my son Hayden and Johanna, my wonderful partner in time, for gifting me space to write as well as a home in your hearts.

iv Table of Contents Acknowledgments. iv Table of Contents. v Chapter 1: Remembering: Place, Identity, and the Poetics of Dislocation in Transnational Memoir. 1 Chapter 2: The Recollection of Homelessness: Configurations of Place in the Memoirs of Edward Said and Mourid Barghouti.

36 Chapter 3: Rough Translation: Eva Hoffman’s Territorial Prerogative in Lost in Translation. 72 Chapter 4: “From Seyllan to Paradise is Forty Miles”: Michael Ondaatje’s Running in the Family and the Recovery of Place. 115 Chapter 5: Not at Home at Home: Edward Said and the Ethics of Being Out of Place. 196 v Chapter 1 Remembering: Place, Identity, and the Poetics of Dislocation in Transnational Memoir The centre of this work is occupied by questions about the relationship between place and identity in a world increasingly characterized by transnational interrelations connecting different people in different places and how such concerns inform practices of reading the intersections of place and identity in contemporary transnational memoirs.

I argue that how we conceive of and represent “place” have tremendous implications. Firstly, the practices of representing place weigh not only upon how one experiences a given place but also how its constitution as such comes about, in part, through those very representations. Secondly, because place has a tendency to function as an ideological linchpin for the figuration of identity, its representations significantly inflect our sense of self, whether as individuals or as part of (or apart from) a broader collective. Examining memoirs by transnational writers, I explore an emergent form of representing place and identity that stands in contradistinction to pervasive assumptions that inherently link a given people, their cultural habits, and a specific territory to which they properly belong.

I propose, instead, a sense of place paradoxically grounded in the experiences of displacement akin to those depicted in the memoirs that serve as this study’s primary texts. This sense opens both place and identity to forms that do not shore themselves up with appeals to transcendent, essentialist, or absolute antecedents, accepting that place and identity are undergoing profound redefinition as we come to understand the experience of each as heterogeneous and ambulant. I submit, thus, that we ought to think about place and identity as articulations that arise through their expression of changing and changeable social relations. Adopting this perspective, I offer close readings of contemporary transnational memoirs that move in kind toward advancing a more deeply realized sense of the spatial in literary studies.

From Henri Lefebvre to Michel Foucault, for example, or Gaston Bachelard to Edward Soja, a wide range of theorizing space and place has innovatively infused the humanities for nearly a 1 2 century with a shared if differently expressed conviction that place is no static cartographic location of steadfast essence.1 Yet literary criticism has often found itself hampered by approaches that limit its discussions of space to either a overarching structural and/or reception component of a work or a motif crystallizing some characteristic of a work taken to be more significant than its representations of space or place themselves.2 Beginning with the premise of place as an articulation allows its literary representations to be explored as inherently processual, rife with contradictions and contestations, and ultimately serves the contemplation of place as an expression itself as well as of, by extension, its dialogic interplay with the identities indelibly bound to the groundings it provides. Representations participate in the constitution of place, the central characteristics that define them, as well as the identities of people rooted in and routed through their relationships to place. Given the elasticity of representation as a concept, it is important to note that operationally I use the term herein to denote a system of signs that makes present to the mind something other than the signs themselves, whether that be a physical object such as a cityscape or an abstraction such as an identity conferred upon that landscape. As this dissertation examines literature, it is the linguistic medium of signs materialized therein with which I am primarily concerned.

Although etymologically the term stems from a sense of making present a likeness or resemblance of an absent thing, this work assumes the impossibility of identity between sign and signified, preferring instead to explore the participation of representations in the making and remaking of place and identity in transnational memoirs.3 Additionally, I use representation in a secondary sense of conveying someone or something as being of a certain nature, understanding that any such conveyance operates similarly pertaining to identity as the aforementioned sense and, further, occurs in a contested field. Place follows in this work as the configuration of a given social world— 1 Casey, Edward S. The Fate of Place. 2 For example, work by Joseph Frank and Mikhail Bakhtin, respectively, both of which I will take up in detail later in this chapter.

Keywords: A Vocabulary of Culture and Society. Oxford UP, 1983, pp. 3 spaces in which time and events are not only seated but created and sustained in part through their representation. As representations impart a sense of place’s character, so too do they the individual identities capable of cohering with it.

Life and its locations are mediated by their representations. This is not to say that one particular narrative, ideology, or other determines the identity of a place or people. The relationship between representations and the world before and after them, the same world in which those representations are constructed, would better be described as dialogic than causal. Representations do not determine; in their crafting, transmission, and reception they contribute to the shaping of paradigms that seem both natural and possible.

Yet even when it may appear a representation aims to establish a totalizing vision, it also strains and falters and gives way from within itself to alternate modes of thought. For all representations “are always enmeshed in circumstance, time, place, and society,” never simply an isolated abstraction (Said, The World 35). Moreover, representations inevitably undergo numerous negotiations with other constructs such as gender, class, ethnicity, age, and so forth, all of which in their own right are subject to processes of negotiation rather than the mark of an absolute character. Any given representation is positioned within a series of (re)configurations through which people orientate themselves and make meaning of themselves and their circumstances.

Bearing in mind the dialogic relationship between representations and how we read and live in the world, representations of place have a significant role in the constitution of places. The point is more than the observation that our knowledge of places is possible only inside or through representation. It is, rather, to emphasize the formative effects of the ways a place is represented. Representations of place do not, in other words, simply provide a reflexive depiction of an objective reality but rather participate in both its cognitive and material constructs.

Thus, how place is represented matters in regard to what it is perceived to be or possible of becoming. “It is not,” James Donald avers, “that the images [of a given city/place] are over here, on the noumenal side of representation and text, as opposed to the phenomenal space of the city over there. The reality of the city emerges from the interplay between them” (qtd. In that interplay, places also become endowed with values cultivated by those representations.

Edward Said describes the process as one of 4 “imaginative geography” in Orientalism. Particular places acquire meaning through their representations, developing a semblance of objective veracity only retrospectively in light of those representations.4 In addition to naturalizing a sense of givenness or inevitability of a place, the values imparted in its representation inflect how one is figured or figures him- or herself within it.