Luận án tiến sĩ: Sai sót và thay đổi ước tính kế toán - Phạm Lê Ngọc Tuyết, HVTC 2021

Phân tích chi tiết sai sót và thay đổi ước tính kế toán tại công ty xây lắp niêm yết. Hướng dẫn xử lý, quy định pháp lý và tác động tới báo cáo tài chính.

• Tác giả: Phạm Lê Ngọc Tuyết
• Người hướng dẫn: PGS.TS Mai Ngọc Anh
• Trường học: Học viện Tài chính
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Sai sót và thay đổi ước tính kế toán tại các công ty xây lắp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về sai sót và thay đổi ước tính kế toán

Sai sót kế toán là những lỗi xảy ra trong quá trình lập và trình bày báo cáo tài chính. Lỗi này có thể xuất phát từ nhầm lẫn vô ý hoặc hành vi cố ý gian lận. Theo chuẩn mực kế toán quốc tế, sai sót trọng yếu cần được điều chỉnh hồi tố. Thay đổi ước tính kế toán là sự điều chỉnh giá trị ghi nhận khi có thông tin mới hoặc kinh nghiệm tích lũy. Tại các công ty xây lắp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam, vấn đề này đặc biệt phức tạp. Ngành xây lắp có đặc thù về thời gian thi công dài, doanh thu được ghi nhận theo tiến độ. Điều này tạo ra nhiều yếu tố ước tính liên quan đến chi phí, doanh thu và dự phòng. Việc phân biệt rõ ràng giữa sai sót và thay đổi ước tính có ý nghĩa quan trọng. Cách xử lý khác nhau giữa hai loại này ảnh hưởng trực tiếp đến số liệu tài chính. Người sử dụng báo cáo tài chính cần hiểu rõ sự khác biệt để đánh giá đúng tình hình doanh nghiệp.

1.1. Khái niệm sai sót trong báo cáo tài chính

Sai sót trong báo cáo tài chính là sự trình bày sai lệch thông tin kế toán. Thuật ngữ này bao hàm cả lỗi nhầm lẫn vô ý và hành vi gian lận có chủ đích. Theo ACFE (2002), gian lận báo cáo tài chính là sự chủ ý trình bày sai hoặc bỏ sót dữ liệu quan trọng. Sutherland sử dụng khái niệm White Collar Crime để chỉ loại tội phạm kinh doanh liên quan đến tiền bạc. Sai sót có thể ảnh hưởng đến quyết định kinh tế của người đọc báo cáo. Mức độ trọng yếu của sai sót phụ thuộc vào quy mô và tính chất khoản mục bị ảnh hưởng.

1.2. Khái niệm thay đổi ước tính kế toán

Thay đổi ước tính kế toán là sự điều chỉnh giá trị ghi nhận của tài sản hoặc nợ phải trả. Sự thay đổi xảy ra khi có thông tin mới hoặc kinh nghiệm thực tế khác với dự đoán ban đầu. Trong ngành xây lắp, ước tính thường liên quan đến tiến độ thi công, chi phí hoàn thành và dự phòng phải thu khó đòi. Thay đổi ước tính được áp dụng cho kỳ hiện tại và các kỳ tương lai. Phương pháp này khác với điều chỉnh hồi tố áp dụng cho sai sót. Việc ghi nhận thay đổi ước tính phản ánh bản chất của giao dịch kinh tế phát sinh.

II. Phân tích thực trạng sai sót tại công ty xây lắp niêm yết

Các công ty xây lắp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam đối mặt nhiều thách thức về kế toán. Đặc thù ngành xây lắp với thời gian thi công kéo dài tạo ra nhiều khoản mục cần ước tính. Doanh thu ghi nhận theo tiến độ hoàn thành đặt ra yêu cầu cao về độ chính xác. Thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp gặp sai sót trong việc xác định tỷ lệ hoàn thành. Chi phí dự phòng, trích trước và các khoản phải thu thường bị sai lệch. Một số công ty chưa tuân thủ đúng nguyên tắc xử lý sai sót theo quy định. Thông tin công bố về sai sót trên báo cáo tài chính còn thiếu minh bạch. Tình trạng này ảnh hưởng đến niềm tin của nhà đầu tư và chất lượng thị trường. Nghiên cứu chỉ ra rằng các nhân tố quản trị doanh nghiệp có vai trò quan trọng. Quy mô doanh nghiệp, kinh nghiệm ban lãnh đạo và hệ thống kiểm soát nội bộ tác động đáng kể.

2.1. Đặc điểm ngành xây lắp ảnh hưởng đến sai sót kế toán

Ngành xây lắp có những đặc thù tạo ra nhiều rủi ro sai sót kế toán. Thời gian thi công dự án thường kéo dài nhiều năm, vượt quá một niên độ tài chính. Doanh thu được ghi nhận theo phương pháp tỷ lệ phần trăm hoàn thành. Điều này đòi hỏi ước tính chính xác về tổng chi phí và tiến độ thi công. Các yếu tố bất ngờ như thời tiết, biến động giá vật liệu làm thay đổi ước tính. Công trình dở dang là khoản mục lớn, dễ xảy ra sai sót trong đánh giá. Hệ thống quản lý chi phí tại công trình thường phức tạp và phân tán.

2.2. Thực trạng nhận diện và xử lý sai sót trên báo cáo tài chính

Thực tế khảo sát cho thấy nhiều công ty xây lắp chưa nhận diện đầy đủ sai sót. Việc phân loại sai sót trọng yếu và không trọng yếu còn thiếu nhất quán. Một số doanh nghiệp xử lý sai sót bằng cách điều chỉnh số liệu hiện tại thay vì hồi tố. Nguyên tắc điều chỉnh hồi tố chỉ được áp dụng khi xác định được ảnh hưởng cụ thể. Khi không xác định được ảnh hưởng từng kỳ, doanh nghiệp điều chỉnh số dư đầu kỳ. Thông tin công bố về sai sót thường thiếu chi tiết và không rõ ràng. Kiểm toán viên đóng vai trò quan trọng trong việc phát hiện và yêu cầu xử lý sai sót.

III. Phương pháp xử lý sai sót và thay đổi ước tính kế toán

Việc xử lý sai sót và thay đổi ước tính kế toán tuân theo nguyên tắc riêng biệt. Sai sót trọng yếu phải được điều chỉnh hồi tố trong báo cáo tài chính. Doanh nghiệp điều chỉnh lại số liệu so sánh nếu sai sót thuộc kỳ lấy số liệu. Nếu sai sót thuộc kỳ trước, số dư đầu kỳ của tài sản và nợ phải trả được điều chỉnh. Trường hợp không xác định được ảnh hưởng lũy kế, doanh nghiệp điều chỉnh từ kỳ sớm nhất có thể. Thay đổi ước tính áp dụng phương pháp triển khai cho kỳ hiện tại và tương lai. Các công ty xây lắp cần xây dựng hệ thống kiểm soát nội bộ hiệu quả. Đội ngũ kế toán viên phải được đào tạo chuyên sâu về quy định hiện hành. Hệ thống phần mềm kế toán hỗ trợ theo dõi và phát hiện sai sót kịp thời. Ban lãnh đạo cần cam kết tuân thủ chuẩn mực kế toán và quy định pháp luật. Kiểm toán độc lập đóng vai trò giám sát và tư vấn cải thiện quy trình kế toán.

3.1. Nguyên tắc điều chỉnh hồi tố đối với sai sót trọng yếu

Điều chỉnh hồi tố là phương pháp xử lý sai sót trọng yếu của các kỳ trước. Doanh nghiệp phải trình bày lại số liệu so sánh như thể sai sót chưa từng xảy ra. Số dư đầu kỳ của tài sản, nợ phải trả và vốn chủ sở hữu được điều chỉnh. Nếu sai sót thuộc kỳ lấy số liệu so sánh, chỉ cần điều chỉnh số liệu so sánh. Khi không xác định được ảnh hưởng từng kỳ, điều chỉnh số dư đầu kỳ hiện tại. Trường hợp không xác định được ảnh hưởng lũy kế, ghi nhận trong lợi nhuận kỳ hiện tại. Thông tin về sai sót phải được công bố đầy đủ trong thuyết minh báo cáo tài chính.

3.2. Giải pháp nâng cao chất lượng kế toán tại công ty xây lắp

Nâng cao chất lượng kế toán đòi hỏi nhiều giải pháp đồng bộ. Xây dựng hệ thống kiểm soát nội bộ mạnh giúp phát hiện sai sót sớm. Đào tạo nhân viên kế toán về chuẩn mực và quy định mới thường xuyên. Áp dụng công nghệ thông tin vào quản lý chi phí và tiến độ công trình. Thiết lập quy trình đánh giá và rà soát ước tính kế toán định kỳ. Tăng cường vai trò của kiểm toán nội bộ trong giám sát hoạt động kế toán. Ban lãnh đạo cần xây dựng văn hóa tuân thủ và đạo đức nghề nghiệp. Hợp tác chặt chẽ với kiểm toán viên bên ngoài để cải thiện quy trình.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn cho doanh nghiệp xây lắp

Nghiên cứu về sai sót và thay đổi ước tính kế toán có ý nghĩa quan trọng. Kết quả nghiên cứu cung cấp bằng chứng thực tiễn từ các công ty xây lắp niêm yết. Việc hiểu rõ bản chất sai sót giúp doanh nghiệp phòng ngừa và xử lý hiệu quả. Các nhân tố ảnh hưởng đến việc tuân thủ quy định đã được xác định rõ ràng. Quy mô doanh nghiệp, năng lực quản trị và hệ thống kiểm soát là then chốt. Nhà đầu tư cần đánh giá kỹ chất lượng báo cáo tài chính trước khi ra quyết định. Cơ quan quản lý thị trường nên tăng cường giám sát và hướng dẫn doanh nghiệp. Chuẩn mực kế toán Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện phù hợp với thông lệ quốc tế. Các nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng phạm vi sang các ngành khác. Kết quả áp dụng thực tiễn giúp nâng cao minh bạch trên thị trường chứng khoán. Doanh nghiệp xây lắp hưởng lợi từ việc cải thiện chất lượng thông tin tài chính.

4.1. Đóng góp của nghiên cứu về sai sót kế toán xây lắp

Nghiên cứu đóng góp nhiều mặt cho lý luận và thực tiễn kế toán. Về mặt lý luận, nghiên cứu tổng hợp khung lý thuyết về sai sót và thay đổi ước tính. Kết quả chỉ ra khoảng trống trong nghiên cứu trước đó tại Việt Nam. Về mặt thực tiễn, nghiên cứu cung cấp số liệu cụ thể từ công ty xây lắp niêm yết. Các khuyến nghị giúp doanh nghiệp cải thiện quy trình xử lý sai sót. Cơ quan quản lý có thêm cơ sở để hoàn thiện quy định giám sát. Nhà đầu tư được cung cấp công cụ đánh giá chất lượng báo cáo tài chính.

4.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo và hạn chế của đề tài

Nghiên cứu có một số hạn chế cần được lưu ý. Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong các công ty xây lắp niêm yết trên sàn chứng khoán. Phương pháp nghiên cứu định lượng có thể bỏ sót các yếu tố định tính quan trọng. Dữ liệu thứ cấp có thể không phản ánh đầy đủ thực tế hoạt động doanh nghiệp. Hướng nghiên cứu tiếp theo nên mở rộng sang các ngành khác như bất động sản, sản xuất. Nghiên cứu định tính qua phỏng vấn sâu sẽ bổ sung góc nhìn phong phú. Áp dụng phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình giúp hiểu rõ hơn nguyên nhân sai sót.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Báo cáo tài chính (BCTC) là một trong những kênh thông tin vô cùng quan trọng trong việc kết nối doanh nghiệp với các cổ đông, nhà đầu tư và các bên liên quan. Tuy nhiên, BCTC luôn tiềm ẩn rủi ro xảy ra sai sót (chủ quan hoặc khách quan), làm sai lệch thông tin BCTC, ảnh hưởng đến tính trung thực, minh bạch của BCTC, từ đó ảnh hưởng đến các quyết định của đối tượng sử dụng thông tin. Cổ đông hoặc các nhà đầu tư có thể phải đối mặt với tình trạng thông tin không cân xứng (information asymmertry) dẫn đến sai lệch khi đưa ra quyết sách đầu tư do thông tin cung cấp không đúng, bị che giấu hoặc không được cung cấp đầy đủ.

Trong quy trình lập BCTC, các doanh nghiệp thường sử dụng rất nhiều các ước tính kế toán - một giá trị gần đúng của một chỉ tiêu liên quan đến BCTC được ước tính trong trường hợp thực tế đã phát sinh nhưng chưa có số liệu chính xác hoặc chưa có phương pháp tính toán chính xác hơn, hoặc một chỉ tiêu thực tế chưa phát sinh nhưng đã được ước tính để lập BCTC. Tuy nhiên, các doanh nghiệp cũng sử dụng các ước tính kế toán như là một công cụ đắc lực để “phù phép” lợi nhuận. Khi cần lợi nhuận ở mức cao để thuyết phục và tạo lòng tin cho các tổ chức tín dụng, doanh nghiệp có thể: giảm mức khấu hao, giảm mức dự phòng giảm giá hàng tồn kho, giảm dự phòng phải thu khó đòi, không ghi nhận chi phí khi tài sản bị giảm giá xuống dưới giá trị thuần, vốn hóa các khoản chi phí không đủ điều kiện vốn hóa… Hoặc khi cần lợi nhuận ở mức thấp để tránh các nghĩa vụ thuế hoặc nhận các ưu đãi từ phía chính phủ, doanh nghiệp có thể: tăng mức khấu hao, tăng mức dự phòng giảm giá hàng tồn kho… Bên cạnh đó, đôi khi các ước tính không được ghi nhận đầy đủ trên BCTC do tồn tại khoảng cách giữa các quy định của chế độ kế toán và chính sách thuế thu nhập hiện hành trong việc ghi nhận chi phí, thu nhập liên quan đến ước tính kế toán, các doanh nghiệp sẽ có xu hướng loại bỏ ước tính kế toán khỏi BCTC, hạch toán theo các nội dung mà cơ quan Thuế chấp nhận, dẫn đến số liệu kế luan van, khoa luan 12 of 66. 1 tai lieu, document13 of 66.

toán không trung thực, hợp lý và thông tin công bố tới người đọc không phản ánh đúng tình hình hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Ở Việt Nam, ngành xây lắp là một trong những lực lượng chủ lực xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật, hạ tầng của nền kinh tế- xã hội, xây dựng các công trình dân dụng và công nghiệp rộng khắp cả nước, trong đó có những công trình có tính động lực, thúc đẩy nền kinh tế- xã hội phát triển, đóng góp đáng kể vào GDP hàng năm. Tuy nhiên, trong bối cảnh chuẩn mực ngày càng phức tạp, hoạt động kinh doanh khó khăn, nhiều rủi ro, nợ xấu tăng cao, hàng tồn kho luân chuyển chậm, thị trường bất động sản đóng băng, thị trường chứng khoán giảm điểm, lợi nhuận sụt giảm… cũng là những áp lực khiến doanh nghiệp lâm vào tình trạng xảy ra các sai sót hoặc phải sử dụng UTKT như công cụ điều chỉnh và “làm đẹp” thông tin BCTC. Bên cạnh đó, các ước tính kế toán tại các công ty xây lắp cũng nhiều, mang tính chất phức tạp, đặc thù liên quan đến cả doanh thu và chi phí, do đó, vấn đề sai sót và ước tính kế toán ngày càng đóng vai trò quan trọng trong báo cáo tài chính, nếu không xử lý tốt sẽ ảnh hưởng tới tính trung thực, hợp lý và khả năng so sánh thông tin trên BCTC của doanh nghiệp.

Thực tế cho thấy nhiều vấn đề sai sót và thay đổi ước tính kế toán làm sai lệch báo cáo tài chính của nhiều doanh nghiệp liên quan đến nhận diện, xử lý và công bố thông tin. Ngoài ra, từ khi ban hành Chuẩn mực kế toán đầu những năm 2000 đến nay đã có một số nghiên cứu trong bối cảnh Việt Nam về vấn đề này, các nghiên cứu đã bước đầu giúp nhận biết sai sót và thay đổi ước tính kế toán. Tuy nhiên, vấn đề này rất phức tạp, nhất là với đặc thù riêng biệt của công ty xây lắp, và hiện không có nhiều đề tài tập trung nghiên cứu lý luận và thực tiễn về sai sót và thay đổi ước tính kế toán tại các công ty xây lắp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Do đó, tác giả lựa chọn đề tài nghiên cứu “Sai sót và thay đổi ước tính kế toán tại các công ty xây lắp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam” làm đề tài nghiên cứu cho luận án Tiến sĩ của mình.

luan van, khoa luan 13 of 66. 2 tai lieu, document14 of 66. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài 2. Các nghiên cứu liên quan đến sai sót W.

Kinney (1979) đã tập trung phát hiện các sai sót thông qua thu thập dữ liệu khách hàng từ 7 công ty kiểm toán với khách hàng có doanh thu từ 5- 10 triệu USD. Qua nghiên cứu nhận định có 25 tài khoản có sai sót trọng yếu được phân loại để nghiên cứu. Kết quả, một số tài khoản có mức ý nghĩa quan trọng đối với các điều chỉnh của kiểm toán viên đó là: Trong Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh: Lợi nhuận; Doanh thu; Chi Phí; Giá vốn bán hàng; Doanh thu khác; Chi phí khác… Bảng cân đối kế toán: Các khoản phải thu; Hàng tồn kho; Tài sản ngắn hạn khác; Nợ ngắn hạn khác; Nợ dài hạn; các khoản dự phòng… Trong đó, lợi nhuận ròng là tài khoản chiếm tỷ lệ điều chỉnh lớn nhất với 61% báo cáo công ty theo năm. Trong kết quả nghiên cứu của Song (2011) đã trình bày phương pháp phát hiện rủi ro có sai sót trọng yếu thông qua việc nhận diện sai sót căn cứ vào thông tin tài chính và phi tài chính của đơn vị trình bày trên các báo cáo.

Nguyễn Công Phương và cộng sự (2018) nghiên cứu sai sót trong công bố thông tin trên BCTC là một trong những chủ đề đặc biệt được quan tâm và mang tính thời sự tại Việt Nam. Nghiên cứu này nhằm cung cấp bức tranh tổng quát về thực trạng sai sót BCTC theo các chỉ tiêu trọng yếu như lợi nhuận và tài sản. Dựa vào cách tiếp cận mô tả và so sánh báo cáo trước và sau kiểm toán, nghiên cứu đã phân tích cho thấy sai sót lợi nhuận và tài sản của các công ty niêm yết phổ biến cả về số lượng và mức độ sai sót. Kết quả một mặt cung cấp thông tin có giá trị cho cơ quan quản lý, nhà đầu tư để xem xét trong việc quản lý và ra quyết định, mặt khác cung cấp kết quả cho các nhà nghiên cứu để giải thích hiện tượng sai sót BCTC.

Các nghiên cứu về ước tính kế toán và thay đổi ước tính kế toán Mai Ngọc Anh (2012) đưa ra kết quả nghiên cứu chung về ước tính kế toán và các phương pháp xác định từng ước tính quy định trong chuẩn mực luan van, khoa luan 14 of 66. 3 tai lieu, document15 of 66. kiểm toán quốc tế (ISA), chuẩn mực BCTC quốc tế (IFRS) và nguyên tắc kế toán Mỹ (US GAAPs) từ đó đưa ra các kinh nghiệm phù hợp với bối cảnh Việt Nam. Đề tài cũng nghiên cứu chuẩn mực và chế độ kế toán về ước tính kế toán và phương pháp xác định UTKT, đánh giá ưu nhược điểm từ đó đưa ra giải pháp hoàn thiện.

Ngoài ra, các nghiên cứu của tác giả Mai Ngọc Anh công bố trên tạp chí chuyên ngành về ước tính kế toán như: “Xử lý ước tính kế toán trong giai đoạn kinh tế khó khăn hiện nay” (2013), đăng trên Tạp chí Kế toán và Kiểm toán; “Sử dụng giá trị hợp lý trong hệ thống chuẩn mực kế toán và chuẩn mực BCTC quốc tế” (2010), Tạp chí nghiên cứu khoa học kiểm toán… chỉ ra các đặc điểm UTKT và các sai sót có thể xảy ra liên quan đến ước tính kế toán, hướng dẫn kế toán đối với các UTKT và các cách thức sử dụng giá trị hợp lý. Đặng Ngọc Hùng (2016) trình bày sự tác động của các nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng chuẩn mực kế toán ở Việt Nam. Nghiên cứu sử dụng mô hình hồi quy sau khi đã tiến hành kiểm định thang đo Cronbach Alpha và phân tích nhân tố khám phá (EFA), đồng thời kiểm định mối liên hệ giữa mức độ áp dụng chuẩn mực kế toán và lợi ích áp dụng chuẩn mực kế toán. Kết quả nghiên cứu cho thấy, có sự khác biệt nhỏ so với mô hình dự kiến ban đầu, có 04 nhân tố gồm: Chế độ kế toán và thông tư hướng dẫn; Kinh nghiệm và năng lực của kế toán viên; Tổ chức tư vấn nghề nghiệp; và Đặc điểm của doanh nghiệp có quan hệ thuận chiều đến việc áp dụng chuẩn mực kế toán.

Đồng thời kết quả kiểm định cho thấy mức độ áp dụng chuẩn mực kế toán có quan hệ thuận chiều với lợi ích áp dụng chuẩn mực kế toán của doanh nghiệp. Đặng Thị Hồng Hà (2017) đã hệ thống hóa những lý luận cơ bản về kế toán ước tính bao gồm một số khoản dự phòng cơ bản tại các công ty xây lắp bao gồm: Nội dung, đặc điểm của các khoản dự phòng và tổn thất tài sản; Cơ sở kế toán, loại hình kế toán và các nguyên tắc kế toán chi phối đến sự hình thành các khoản dự phòng và tổn thất tài sản; Nội dung kế toán các khoản dự phòng và tổn thất tài sản trong doanh nghiệp. Luận án đã nghiên cứu, khảo sát, luan van, khoa luan 15 of 66. 4 tai lieu, document16 of 66.

phân tích và làm rõ thực trạng kế toán các khoản dự phòng và tổn thất tài sản trong các công ty xây lắp ở Việt Nam. Từ nghiên cứu thực trạng, luận án đã nhận xét, đánh giá kết quả đạt được cũng như những hạn chế và nguyên nhân của những hạn chế. Nguyễn Thị Ngọc Diệp và cộng sự (2020) nghiên cứu về “Các nhân tố ảnh hưởng đến áp dụng chuẩn mực kế toán Việt Nam của các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Thành phố Hồ Chí Minh” nhằm xác định các nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng chuẩn mực kế toán (CMKT) của các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Thành phố Hồ Chí Minh. Dữ liệu của nghiên cứu thu nhập từ 297 phiếu tại TP.