CHƯƠNG I NHỮNG LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ RỦI RO VÀ QUẢN TRỊ RỦI RO TRONG SẢN XUẤT VÀ XUẤT KHẨU CÀ PHÊ 1.1 NHỮNG LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ RỦI RO VÀ QUẢN TRỊ RỦI RO 1.1 Các khái niệm cơ bản về rủi ro và phân loại rủi ro 1.1 Các khái niệm về rủi ro, tổn thất - Rủi ro (risk): + Theo quan điểm của Trường phái truyền thống (tiêu cực): * Theo từ điển tiếng Việt xuất bản năm 1995: “ rủi ro là điều không lành, không tốt, bất ngờ xảy đến ”. * Theo Giáo sư Nguyễn Lân: “ rủi ro (đồng nghĩa với rủi) là sự không may ”. * Theo từ điển Oxford: “ rủi ro là khả năng gặp nguy hiểm hoặc bị đau đớn thiệt hại. * Trong lĩnh vực kinh doanh, tác giả Hồ Diệu định nghĩa: “ rủi ro là sự tổn thất về tài sản hay giảm sút lợi nhuận thực tế so với lợi nhuận dự kiến ”.
Như vậy: “ rủi ro là những thiệt hại, mất mát, nguy hiểm hoặc các yếu tố liên quan đến nguy hiểm, khó khăn hoặc điều không chắc chắn có thể xảy ra cho con người ”. + Theo quan điểm của Trường phái trung hòa: * Theo Frank Knight (một học giả người Mỹ): “ Rủi ro là sự bất trắc có thể đo lường được ”. * Theo Allan Willett (một học giả người Mỹ): “ rủi ro là bất trắc có thể liên quan đến những biến cố không mong đợi ”.Arthur William, Jr.Smith: “rủi ro là sự biến động tiềm ẩn ở những kết quả. Rủi ro có thể xuất hiện trong hầu hết các hoạt động của con người.
Khi có rủi ro người ta không thể dự đoán được chính xác kết quả. Sự hiện diện của rủi ro gây nên sự bất định. Nguy cơ rủi ro phát sinh bất cứ khi nào một hành động dẫn đến khả năng được hoặc mất không thể đoán trước”. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - 12 - Như vậy: “rủi ro là sự bất trắc có thể đo lường được.
Rủi ro vừa mang tính tích cực vừa mang tính tiêu cực. Rủi ro có thể mang tới tổn thất, mất mát, nguy hiểm. cho con người nhưng cũng có thể mang đến những cơ hội”. - Kết luận: Rủi ro là sự biến động tiềm ẩn ở các kết quả, số lượng các kết quả có thể càng lớn, sai lệch giữa các kết quả có thể càng cao thì rủi ro càng lớn.
Rủi ro là một khái niệm khách quan và có thể đo lường được. - Tổn thất (loss): là những thiệt hại, mất mát về tài sản, cơ hội mất hưởng, về con người, tinh thần sức khỏe và sự nghiệp của họ do những nguyên nhân từ các rủi ro gây ra.2 Phân loại rủi ro - Rủi ro thuần túy và rủi ro suy đoán: + Rủi ro thuần túy: là những rủi ro dẫn đến tình huống tổn thất hay không tổn thất, trường hợp tốt nhất là tổn thất không xảy ra. + Rủi ro suy đoán: là những rủi ro dẫn đến tình huống tổn thất hoặc sinh lợi. Phần sinh lợi còn gọi là phần thưởng cho rủi ro.
- Rủi ro đặc trưng và rủi ro thị trường: + Rủi ro đặc trưng (rủi ro có thể đa dạng được hay còn gọi là rủi ro không có tính hệ thống): đây là rủi ro thường xảy ra trong phạm vi hẹp, mang tính riêng có, cá thể và có thể phân chia, giảm thiểu được bằng cách đa dạng hóa, bằng các nguồn quỹ góp chung. Các dạng của rủi ro đặc trưng: * Rủi ro quản lý: là những rủi ro nảy sinh do trình độ yếu kém của người quản lý vì vậy quyết định của họ đưa ra có thể sai lầm gây tổn hại thậm chí phá sản doanh nghiệp. * Rủi ro tài sản: là những rủi ro nảy sinh do tài sản và cơ cấu tài sản doanh nghiệp nắm giữ. * Rủi ro tài trợ: là những rủi ro và trách nhiệm pháp lý nảy sinh từ cơ cấu nguồn vốn của doanh nghiệp.
+ Rủi ro thị trường ( rủi ro không thể đa dạng hóa hay cò gọi là rủi ro hệ thống): đây là rủi ro nảy sinh từ tác động to lớn của thị trường nằm ngoài sự kiểm TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - 13 - soát của doanh nghiệp và không thể giảm thiểu được bằng cách đa dạng hóa. Rủi ro thị trường xuất phát từ các yếu tố như sau: * Những thay đổi trong cơ chế quản lý. * Những thay đổi trong thị hiếu của khách hàng. * Tiến bộ khoa học công nghệ.
* Chuyển dịch trong dòng vốn đầu tư. * Thay đổi và dịch chuyển lực lượng lao động, dân số.2 Khái niệm về bất định và các mức độ về bất định 1.1 Khái niệm về sự bất định (unstable): Bất định là sự nghi ngờ về khả năng của chúng ta trong tiên đoán kết quả tương lai của một hoạt động hiện tại. Hay nói cách khác: bất định là không yên ổn, luôn thay đổi. Sự bất định xuất hiện khi một cá nhân nhận thức được rủi ro.
Bất định là phản nghĩa với sự chắc chắn. Mà sự chắc chắn là một trạng thái không có nghi ngờ. Như vậy, rõ ràng thuật ngữ “ sự bất định ” mô tả trạng thái tư tưởng. Sự bất định xuất hiện khi một cá nhân bắt đầu ý thức rằng không thể biết chắc chắn kết quả gì.
Bất định là một khái niệm chủ quan.2 Các mức độ về bất định: - Không có (tức là chắc chắn): + Những kết quả có thể được tiên đoán chính xác. + Những quy luật vật lý, các môn khoa học tự nhiên. - Mức 1 (sự bất định khách quan): + Những kết quả được nhận ra và xác suất được biết. + Những trò chơi may rủi: bài, xúc sắc.
- Mức 2 (sự bất định chủ quan): + Những kết quả được nhận ra và xác suất không được biết. + Hỏa hoạn, tai nạn xe cộ, sự suy đoán kinh doanh. - Mức 3 (bất định cao nhất): TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - 14 - + Những kết quả không được nhận ra đầy đủ và xác suất không biết. + Thám hiểm không gian, nghiên cứu di truyền.3 Chi phí của rủi ro và bất định: - Chi phí rủi ro: là toàn bộ thiệt hại, mất mát về người và của trong việc phòng ngừa, hạn chế rủi ro, bồi thường tổn thất được qui thành tiền.
- Chi phí tổn thất: nghĩa là hậu quả của rủi ro và sự bất định có thể là một tổn thất như: tài sản bị phá hủy, người bị thương, tử vong, những luật lệ tòa án chống lại một tổ chức. - Một chi phí khác của rủi ro là chính chi phí bất định. Ngay cả khi không có tổn thất, sự hiện diện của rủi ro và bất định vẫn tạo ra chi phí. Ở mức độ cơ bản, chi phí bất định có thể minh họa bởi “sự lo lắng”.
Chi phí cho sự bất định có thể xuất hiện dưới hình thức lo lắng và sợ sệt, nhưng chi phí này được thấy rõ nhất qua bố trí không hợp lý nguồn nhân lực của tổ chức. Có thể phân loại chi phí của rủi ro theo các tiêu thức sau đây: + Chi phí rủi ro tồn tại ở hai dạng hữu hình và vô hình. * Chi phí hữu hình: là toàn bộ những chi phí phải chi ra cho việc phòng ngừa, khoanh lại, bồi thường rủi ro, tổn thất và phục hồi sản xuất, thị trường. * Chi phí vô hình: là toàn bộ những lợi nhuận mất hưởng, những thiệt hại, mất thời cơ, mất uy tín, mất bạn hàng và thị trường v.v… Đây được coi như là khoản chi phí cơ hội mà nhiều khi chúng ta không thể nhận biết được.
sự tiềm ẩn của chi phí loại này đã đánh lừa cảm giác của nhiều người, mặc dù chi phí của nó có thể lớn hơn gấp nhiều lần chi phí hữu hình. + Chi phí rủi ro gắn liền với các biện pháp hạn chế rủi ro, tổn thất. * Chi phí phòng ngừa rủi ro, tổn thất: là toàn bộ chi phí liên quan đến việc tập huấn, tuyên truyền, trang thiết bị kỹ thuật, những giải pháp đồng bộ trong quản trị rủi ro nhằm để ngăn chặn, phòng ngừa những rủi ro, tổn thất xảy ra. Đây là những chi phí cho dù không lớn lắm nhưng chắc chắn bị mất.
TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - 15 - * Chi phí khoanh lại rủi ro: bao gồm những chi phí trong khi xử lý sơ bộ rủi ro nhằm làm cho rủi ro, tổn thất không trầm trọng hơn, không trở thành nguyên nhân cho những tổn thất tiếp theo. * Chi phí khắc phục rủi ro, tổn thất: là toàn bộ chi phí liên quan đến phục hồi sức khỏe của con người, giá trị sử dụng của tài sản, sản xuất-kinh doanh, thị trường, uy tín v.v… Chi phí loại này thường rất lớn và không lường hết được. Nó có thể bao gồm chi phí hữu hình và chi phí cơ hội. * Chi phí bồi thường tổn thất: là toàn bộ chi phí phải chi trả do cam kết của nhà quản trị và thuộc trách nhiệm pháp lý của mình với người thứ ba khi gặp rủi ro, tổn thất xảy ra.
* Chi phí chia sẻ rủi ro, tổn thất: là toàn bộ chi phí phải bỏ ra (mua bảo hiểm) để đánh đổi lấy sự an toàn hơn. Nếu rủi ro, tổn thất xảy ra thì được công ty bảo hiểm bồi hoàn thiệt hại. Đây là chi phí khi tham gia bảo hiểm.4 Mối quan hệ giữa rủi ro và tổn thất; mối quan hệ giữa sự bất định, thông tin và truyền thông - Mối quan hệ giữa rủi ro và tổn thất: Rủi ro không phải là nguy cơ xảy ra những bất lợi mà thực tế rủi ro là sự kiện bất lợi đã xảy ra và đã gây ra những thiệt hại về người và của. Rủi ro phản ánh mặt chất của những sự kiện không may xảy ra.
Còn tổn thất là những hậu quả xác định khi rủi ro đã xảy ra. Tổn thất phản ánh về mặt lượng của những sự kiện bất ngờ không may xảy ra, qua đó thấy được mức độ nghiêm trọng của rủi ro. Rủi ro và tổn thất là hai phạm trù khác nhau nhưng lại có quan hệ chặt chẽ với nhau. Rủi ro là nguyên nhân, tổn thất là hậu quả; rủi ro là mặt chất, còn tổn thất là mặt lượng.
Do vậy, khi nghiên cứu về tổn thất sẽ thấy được sự nguy hiểm, tác hại, mức độ nghiêm trọng của rủi ro đối với con người và cuộc sống của họ. Mặt khác, nghiên cứu về tổn thất mà không nghiên cứu về rủi ro sẽ không biết thiệt hại đó có nguyên nhân từ đâu để từ đó có biện pháp phòng chống, hạn chế một cách có hiệu quả. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.