CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Tổng quan các vấn đề nghiên cứu 1. Tổng quan các nghiên cứu về tình huống và xử lý tình huống trong dạy học 1. Trên Thế giới Trong cuộc sống con người trải qua nhiều hoạt động trong nhiều lĩnh vực đa dạng vì vậy thường xuyên gặp phải những tình huống phải giải quyết.
Thành công hay thất bại trong hoạt động của một con người phụ thuộc vào kết quả giải quyết những tình huống đó. Tình huống xuất hiện thường xuyên, không phụ thuộc vào ý chí chủ quan của con người. Vì lẽ đó, chúng được con người nghiên cứu và tìm hiểu từ rất lâu dưới góc độ tâm lý học và ứng dụng. Muốn giải quyết tốt các tình huống trong cuộc sống, trong hoạt động nghề nghiệp, chúng ta cần được trang bị các kiến thức, KN phù hợp cho mỗi loại tình huống tương ứng.
Trong giáo dục, KN xử lý tình huống đã được nghiên cứu và ứng dụng như thế nào? S. Tình huống có vấn đề đã được nhiều nhà tâm lý học nghiên cứu như K., các tác giả đặt tình huống có vấn đề dưới góc độ tư duy. Một hướng nghiên cứu khác tìm hiểu và phân tích các tình huống ở góc độ hoạt động thực tiễn của con người như R. Tình huống dạy học đã được quan tâm nghiên cứu, triển khai trong giáo dục và đào tạo, được tiếp tục phát triển bởi các chuyên gia giáo dục như: Roberta Williams; R.
Allport; Leiss Dominik; M. Tình huống dạy học được đưa vào giảng dạy đã thực sự phát huy ưu điểm vượt trội của nó, với vai trò kích thích sự hứng thú, phát triển tư duy ở người học trong quá trình giáo dục. Ross từng quan niệm rằng “Có lẽ bản năng tò mò là đồng minh lớn nhất mà GV có” và nếu GV biết cách thu hút HS theo định hướng này bằng các tình huống có vấn đề, họ sẽ thành công trong việc tạo sự chú ý và hấp dẫn nơi người học [5]. Tình huống dạy học hiện nay được ứng dụng phổ biến cho hầu hết các môn học.
Nhiều nguyên tắc xây dựng và sử dụng tình huống dạy học đã được các chuyên gia giáo dục đề xuất với nhiều quan điểm và cách thể hiện khác nhau. Tuy nhiên, chúng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 đều có những điểm chung cơ bản sau đây: Thu thập thông tin hoặc tình huống từ thực tế cuộc sống; gia công sư phạm; sử dụng bài tập tình huống trong dạy học; vận dụng kết quả của việc xử lý tình huống vào cuộc sống thực [9]. Hầu hết các nghiên cứu trên đều nhấn mạnh mục tiêu cốt lõi của việc sử dụng bài tập tình huống nhằm hình thành kiến thức, năng lực giải quyết các tình huống thực trong cuộc sống thông qua việc trải nghiệm các tình huống thực hoặc giả định trong lớp học. Trong quá trình giảng dạy thí nghiệm, Anton E.
Như vậy, việc nghiên cứu và sử dụng tình huống được quan tâm, ứng dụng trong dạy học từ rất lâu. Trong các phương pháp dạy học tích cực hiện nay, nó chứng tỏ nhiều đặc điểm vượt trội trong dạy học các môn khoa học, giúp hình thành tri thức khoa học cũng như rèn luyện năng lực tư duy, năng lực hoạt động thực tiễn cho người học. Các công trình nghiên cứu hiện nay chủ yếu đề cập đến các tình huống và KN xử lý tình huống trong thực tiễn đời sống; trong giao tiếp; đào tạo nghề; trong giáo dục nói chung. Qua tìm hiểu chúng tôi nhận thấy việc nghiên cứu, hình thành cho SV Sư phạm KN xử lý tình huống trong dạy học THTN vẫn còn rất ít và chưa được quan tâm đúng mức.
Ở Việt Nam Các nghiên cứu về tình huống tại Việt Nam hiện nay chủ yếu tập trung vào các tình huống trong công sở, tình huống giao tiếp trong công việc, trong cuộc sống. Trong giáo dục, tình huống và KN xử lý tình huống đề cập nhiều đến các tình huống trong trong quản lý lớp học; giao tiếp sư phạm; rèn luyện KN xử lý tình huống sư phạm cho SV. Các hướng nghiên cứu gồm: v Tình huống có vấn đề dưới góc độ của tâm lý học LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 Nhiều nhà tâm lý học trong nước đã tiến hành nghiên cứu tình huống có vấn đề trong tư duy như: Nguyễn Quang Uẩn, Trần Hữu Luyến, Trần Quốc Thành, Bùi Văn Huệ, Trần Trọng Thủy…. v Tình huống có vấn đề trong giáo dục, quản lý giáo dục Các tình huống được quan tâm nghiên cứu như tình huống sư phạm; tình huống dạy học; tình huống trong quản lý giáo dục của hiệu trưởng trường phổ thông của các tác giả như: Lã Văn Mến, Phan Thế Sùng, Lưu Xuân Mới, Lục Thị Nga, Nguyễn Trại, Bùi Thị Mùi, Nguyễn Thị Thúy Dung.
Các tình huống này tiếp cận góc độ mối quan hệ giao tiếp giữa GV – HS; GV – phụ huynh; HS với nhau; giữa GV với đồng nghiệp với cấp trên và ngược lại. v Tình huống có vấn đề như một công cụ dạy học Một số tác giả khác lại tiếp cận tình huống dạy học theo hướng sử dụng tình huống có vấn đề như một công cụ trong dạy học tích cực như: Bùi Hồng Thái, Nguyễn Ngọc Quang, Nguyễn Văn Tư, Nguyễn Đình Chỉnh, Phan Đức Duy, Phạm Vũ Nhật Uyên…,[1],[11]. Tác giả Đỗ Hương Trà (1996) đã tiến hành nghiên cứu tổ chức tình huống để dạy học khái niệm vật lý cho HS lớp 7. Công trình đã xác định “Học là hành động của người học thích ứng với tình huống, qua đó họ chiếm lĩnh tri thức và chuyển hóa thành năng lực thể chất, tinh thần của cá nhân, hình thành và phát triển nhân cách”.
Vì vậy, các tình huống cần được GV chủ động tổ chức trong các hoạt động học tập giúp định hướng hoạt động học của HS thông qua các tình huống đó [12]. Trong giảng dạy bộ môn Sinh học, việc nghiên cứu và vận dụng tình huống để rèn luyện KN dạy học cho SV sư phạm đã được tác giả Phan Đức Duy (1999) tiến hành chi tiết, chặt chẽ. Công trình đã xây dựng, bổ sung, hoàn thiện hệ thống các KN thiết kế, tổ chức bài lên lớp môn Sinh học. Nghiên cứu, thiết kế hệ thống các bài tập tình huống để rèn luyện các KN dạy học môn Sinh học [13].
Năm 2005, Lã Văn Mến đã tiến hành nghiên cứu tình huống sư phạm với góc nhìn của tâm lý học, từ đó đề xuất các biện pháp để rèn luyện và nâng cao KN giải quyết tình huống sư phạm cho SV Cao đẳng Sư phạm; xây dựng quy trình giải quyết tình huống sư phạm và quy trình rèn luyện KN giải quyết tình huống sư phạm [14]. Ngoài những công trình trên, tác giả Phan Đức Duy cũng nghiên cứu và vận dụng tình huống để rèn luyện KN tổ chức bài lên lớp cho SV Sư phạm. Công trình đã xây dựng, bổ sung, hoàn thiện hệ thống các KN LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 thiết kế, tổ chức bài lên lớp Sinh học. Nghiên cứu, thiết kế hệ thống các bài tập tình huống để rèn luyện các KN dạy học Sinh học.
v Kỹ năng xử lý tình huống trong dạy học KN xử lý tình huống đã được nghiên cứu trong một số lĩnh vực khoa học kỹ thuật, giáo dục học, quản lý giáo dục, điển hình là công trình nghiên cứu của: Phan Dũng, Trần Trọng Thủy, Ngô Công Hoan, Bùi Văn Huệ, Lê Ngọc Lan, Nguyễn Quang Uẩn, Nguyễn Ngọc Bảo, Nguyễn Đình Chỉnh, Nguyễn Thị Thúy Dung, Nguyễn Thị Thanh Mai…. Các đề tài trên chú trọng tìm hiểu KN xử lý tình huống trong hoạt động nghề nghiệp, trong xử lý tình huống sư phạm và tình huống quản lý giáo dục. Năm 1996, đề tài nghiên cứu các KN giảng dạy cơ bản cho SV Sư phạm đã cho thấy: Tại thời điểm này chưa có một quy trình tập luyện được nghiên cứu, tổ chức hợp lý theo hướng một hệ thống các KN giảng dạy cơ bản với chức năng là một hệ thống mục tiêu tập luyện xác định và cụ thể, giữ vai trò các “chuẩn” của thao tác, hành động tập luyện các KN dạy học và của việc kiểm soát, đánh giá các kết quả tập luyện của SV. Đề tài cũng tiến hành phân tích những thiếu sót, cơ bản, điển hình trong quá trình luyện tập các KN dạy học như: SV chưa được trang bị, tập luyện một cách cơ bản về KN “phân tích bài lên lớp”; xác lập được logic vận hành của quy trình KN giảng dạy.
Năm 2012, Nguyễn Thị Thanh Huyền đã nghiên cứu hoạt động rèn luyện KN dạy học cho SV Đại học Sư phạm theo chuẩn nghề nghiệp. Đề tài đã đề xuất các biện pháp như sau: 1. Rèn luyện KN dạy học cho SV thông qua dạy học các môn học chiếm ưu thế; 2. Rèn luyện KN dạy học cho SV thông qua các hoạt động ngoài giờ lên lớp; 3.
Chú trọng dạy mẫu, làm mẫu trong quy trình đào tạo, rèn luyện KN dạy học; 4. Tạo môi trường rèn luyện, hỗ trợ thuận lợi giúp SV có điều kiện trải nghiệm, thực hành các KN dạy học được hình thành; 5. Đổi mới cách đánh giá hoạt động rèn luyện KN dạy học cho SV [16]. Như vậy, việc hình thành và phát triển KN dạy học luôn là mục tiêu quan trọng trong đào tạo GV.
Phát triển KN hay năng lực luôn đòi hỏi phải tổ chức hoạt động học yêu cầu vận dụng kiến thức, KN trong các tình huống nhận thức và tình huống thực tiễn đời sống. Để nâng cao chất lượng đào tạo GV hiện nay, cần tích hợp rèn luyện năng lực sư phạm trong giảng dạy các học phần Khoa học cơ bản. Tuy nhiên, điều này vẫn còn thiếu. Các yếu tố KN, kỹ xảo nghề nghiệp còn rất mờ nhạt trong chương trình đạo tạo GV.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 Bên cạnh đó, vấn đề rèn luyện KN xử lý tình huống trong dạy học đã được quan tâm nghiên cứu bởi nhiều tác giả. Các hướng nghiên cứu này tiếp cận tình huống ở góc độ tâm lý và đặt nó trong bối cảnh các tình huống sư phạm, tình huống quản lý. Chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu các tình huống nảy sinh trong hoạt động dạy học THTN Sinh học ở trường THPT. Vì vậy, nghiên cứu các tình huống thường nảy sinh trong dạy học THTN Sinh học làm cơ sở cho rèn luyện, bồi dưỡng hình thành các KN xử lý hiệu quả khi gặp các tình huống này ở GV và SV Sư phạm còn hạn chế.