CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Tổng quan những vấn đề nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Trên thế giới Trong lịch sử giáo dục đã xuất hiện nhiều tư tưởng lớn đề cao vai trò của tự học. Những tư tưởng này đến nay vẫn giữ nguyên giá trị và tiếp tục phát huy trong nền giáo dục hiện đại.
Khổng tử (551-479 trước CN) quan tâm và coi trọng mặt tích cực suy nghĩ sáng tạo của HS. Cách dạy của ông là gợi mở để học trò tự tìm ra chân lý, thầy chỉ là người giúp trò cái mấu chốt nhất, còn mọi vấn đề khác trò phải từ đó tìm ra, người thầy không được làm cho học trò. Ông nói”Không giận mà muốn biết thì không gợi mở cho, không bực vì không rõ được thì không bày vẽ cho. Vật có 4 góc, bảo cho biết 1 góc mà không suy ra 3 góc kia thì không dạy nữa” [39].
Vai trò của tự học đã được khẳng định trong nhiều công trình nghiên cứu, điển hình là: N.Rubakin (1862 - 1946) trong tác phẩm “Tự học như thế nào” đã trình bày nhiều vấn đề phương pháp tự học, đặc biệt là phương pháp sử dụng SGK. Ông tự tin cho rằng “Tự tìm thấy kiến thức - có nghĩa là tự học”. Intel ISEF là hội thi khoa học lớn nhất thế giới dành cho HS phổ thông từ lớp 9 – 12, ở 17 lĩnh vực nghiên cứu khoa học khác nhau nhằm tăng cường hiệu quả và sáng kiến sử dụng công nghệ trong dạy và học, sự thông thạo và kỹ năng giải quyết vấn đề ở giới trẻ, thúc đẩy sự tiến bộ trong dạy và học các môn khoa học:Toán học, Kỹ thuật, v.v… Như vậy trên thế giới đã có nhiều công trình nghiên cứu về tự học trên nhiều phương diện khác nhau, các công trình đã đưa ra các quan điểm, luận điểm, các biện pháp, giải pháp nhằm phát huy vai trò của cá nhân trong quá trình tự học. Vẫn còn ít các nghiên cứu về việc sử dụng PHT để rèn luyện kỹ năng tự học.
6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Ở Việt Nam Tự học đã được quan tâm nghiên cứu từ lâu, ở miền Nam trước ngày giải phóng nhà nghiên cứu Nguyễn Hiếu Lê đã nghiên cứu về tự học. Sau cách mạng tháng 8(1945) Hồ Chí Minh vừa là người khởi xướng, vừa là tấm gương về tinh thần tự học. Người đề cập sâu sắc đến vấn đề học tập tự học “Cách học tập, phải lấy tự học làm cốt”.
Từ năm 1977 - 1987, dưới sự chủ trì của nhà nghiên cứu Nguyễn Cảnh Toàn, tập thể các nhà khoa học đã nghiên cứu và triển khai chương trình “Tự học có hướng dẫn kết hợp với thực tập dài hạn ở trường phổ thông” Ngày 15 tháng 01 năm 1998 tại Hà Nội, Trung tâm nghiên cứu về tự học đã tổ chức hội thảo khoa học: “Tự học, tự đào tạo, tư tưởng chiến lược của sự phát triển giáo dục Việt Nam”. Khẩu hiệu của hội thảo là “Tất cả vì năng lực tự học, tự đào tạo của dân tộc Việt Nam anh hùng và hiếu học”. Trong những năm qua, trung tâm nghiên cứu phát triển tự học - Hội khuyến học Việt Nam với tác phẩm “Học và dạy cách học” đã làm rõ cơ sở lý luận về tự học và dạy cách tự học. Tác giả Nguyễn Đức Thành đã khẳng định: “Học là phải tự học, là sự phát triển nội lực của người học, trong đó chủ thể tự thể hiện và biến đổi mình, tự làm phong phú mình, …” [30] Như vậy những nghiên cứu về DH theo hướng rèn luyện kỹ năng tự học cho HS không phải là vấn đề mớ.
Các nghiên cứu trên đã đưa ra cơ sở lý luận và thực tiễn của việc DH rèn luyện kỹ năng tự học cho HS một cách tương đối hệ thống, tạo điều kiện thuận lợi cho GV áp dụng để nâng cao hiệu quả giảng dạy. Tuy nhiên, những nghiên cứu về việc sử dụng PHT để rèn luyện cho HS kỹ năng tự học, về việc xây dựng một quy trình thiết kế PHT và sử dụng PHT để rèn luyện kỹ năng tự học cho HS còn chưa có nhiều. Do đó, việc khái quát những vấn đề lí luận để xây dựng các PHT và quy trình sử dụng PHT để rèn luyện kỹ năng tự học cho HS trong DH môn Sinh học nói chung và DH Sinh học 10 nói riêng là rất cần thiết.Cơ sở lí luận của đề tài 1. Lý thuyết về kỹ năng tự học 1.Khái niệm kỹ năng Theo Trần Bá Hoành thì “Kỹ năng là khả năng vận dụng những tri thức thu nhận được trong một lĩnh vực nào đó vào thực tiễn” [19].
7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Pêtrôpxki thì “Kỹ năng là cách thức hành động dựa trên cơ sở tổ hợp những tri thức và kỹ xảo. Kỹ năng được hình thành bằng con đường luyện tập tạo khả năng cho con người thực hiện hành động không chỉ trong những điều kiện quen thuộc mà trong cả những điều kiện thay đổi”. Trong khi đó, Hoàng Thị Kim Huyền cho rằng “Kỹ năng là năng lực của con người biết vận hành các thao tác của một hành động theo đúng quy trình”[22].
Theo Nguyễn Bá Minh thì “Kỹ năng là khả năng thực hiện có hiệu quả một hành động hay một loạt hành động nào đó bằng cách lựa chọn và vận dụng những kiến thức đã có để giải quyết một nhiệm vụ, thực hiện một công việc nào đó ở một cấp độ tiêu chuẩn xác định” [28]. Cũng theo Nguyễn Bá Minh khi xem xét kỹ năng, cần chú ý một số điểm sau: Kỹ năng bao giờ cũng gắn với một hành động cụ thể và được xem như một đặc điểm của hành động. Kỹ năng là một mặt kỹ thuật của hành động, biểu hiện mức độ đúng đắn và thành thục của hành động. Không có kỹ năng chung chung, hay nói cách khác kỹ năng không phải là một hiện tượng tự thân mà nó luôn gắn với một hành động cụ thể.
Bất cứ kỹ năng nào cũng phải dựa trên cơ sở lý thuyết (phải hiểu mục đích, biết cách thức đi đến kết quả và hiểu những điều kiện cần thiết để triển khai cách thức đó). Kỹ năng chỉ có được khi con người biết vận dụng kiến thức vào trong thực tiễn một cách có hiệu quả. Ngược lại, kỹ năng được hình thành vững chắc sẽ làm cho việc ghi nhớ kiến thức thêm vững vàng và sâu sắc hơn. Tính đúng đắn, sự thành thạo, linh hoạt và mềm dẻo là một tiêu chuẩn quan trọng để xác định sự hình thành và phát triển của kỹ năng.
Một hành động chưa được gọi làkỹ năng, nếu còn mắc nhiều lỗi hay tốn nhiều thời gian và sức lực, các thao tác diễn ra còn rập khuôn, cứng nhắc … Kỹ năng là sản phẩm của hoạt động thực tiễn, là kết quả của một quá trình tập luyện mà nên” [28]. Kỹ năng là khả năng thực hiện một công việc nhất định, trong một hoàn cảnh, điều kiện nhất định, đạt được một chỉ tiêu nhất định. Các kỹ năng có thể là kỹ năng nghề nghiệp (các kỹ năng kỹ thuật cụ thể như hàn, tiện, đánh máy, lái xe, lãnh đạo, quản lý, giám sát…) và kỹ năng sống (các kĩ năng giao tiếp, ứng xử, tư duy, giải 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quyết xung đột, hợp tác, chia sẻ…). Mỗi người học nghề khác nhau thì có các kỹ năng khác nhau nhưng các kỹ năng sống là các kỹ năng cơ bản thì bất cứ ai làm nghề gì cũng cần phải có.
Tóm lại, kỹ năng được các tác giả định nghĩa theo nhiều cách khác nhau. Tuy nhiên, tất cả các định nghĩa trên đều thống nhất ở một số điểm. Theo chúng tôi kỹ năng được định nghĩa như sau: Kỹ năng theo nghĩa hẹp là những thao tác, những cách thức thực hành, vận dụng kiến thức, kinh nghiệm đã có để thực hiện một hoạt động nào đó trong một môi trường quen thuộc. Kỹ năng hiểu theo nghĩa rộng, bao hàm những kiến thức, những hiểu biết và trải nghiệm,… giúp cá nhân có thể thích ứng khi hoàn cảnh thay đổi.
Kiến thức, kỹ năng là cơ sở cần thiết để hình thành năng lực trong một lĩnh vực hoạt động nào đó. Không thể có năng lực về toán nếu không có kiến thức và được thực hành, luyện tập trong những dạng bài toán khác nhau. Tuy nhiên, nếu chỉ có kiến thức, kỹ năng trong một lĩnh vực nào đó thì chưa chắc đã được coi là có năng lực, mà còn cần đến việc sử dụng hiệu quả các nguồn kiến thức, kỹ năng cùng với thái độ, giá trị, trách nhiệm bản thân để thực hiện thành công các nhiệm vụ và giải quyết các vấn đề phát sinh trong thực tiễn khi điều kiện và bối cảnh thay đổi. Kỹ năng được xây dựng trên nền tảng kiến thức và muốn đạt được kỹ năng thì đối tượng phải được rèn luyện hoặc tự rèn luyện theo một quy trình nhất định nào đó.
Điều này cũng có nghĩa là kỹ năng chỉ có thể đạt được qua quá trình đào tạo và có cơ hội vận dụng vào trong thực tế. Các loại kỹ năng Ngày xưa, nhà trường là nơi duy nhất để ta có thể tiếp cận với kiến thức. Thế giới ngày càng phẳng hơn, nhờ internet mọi người đều có thể tiếp cận được thông tin, dữ liệu một cách bình đẳng, mọi lúc, mọi nơi. Kiến thức ngày càng nhiều và từ việc có kiến thức đến thực hiện một công việc để có kết quả cụ thể không phải chỉ có kiến thức là được.
Từ biết đến hiểu, đến làm việc chuyên nghiệp với năng suất cao là một khoảng cách rất lớn. Vậy câu hỏi đặt ra là: “Kỹ năng nào là cần thiết cho mỗi con người để thành công trong công việc và cuộc sống?” Ngân hàng Thế giới gọi thế kỷ 21 là kỷ nguyên của kinh tế dựa vào kỹ năng - Skills Based Economy (http://www. Năng lực 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của con người được đánh giá trên cả 3 khía cạnh: kiến thức, kỹ năng và thái độ. Các nhà khoa học thế giới cho rằng: để thành đạt trong cuộc sống thì kỹ năng mềm (trí tuệ cảm xúc) chiếm 85%, kỹ năng cứng (trí tuệ logic) chỉ chiếm 15% (http://www.htm Tại Mỹ, Bộ Lao động Mỹ (The U.
Department of Labor) cùng Hiệp hội Đào tạo và Phát triển Mỹ (The American Society of Training ADN Development) gần đây đã thực hiện một cuộc nghiên cứu về các kĩ năng cơ bản trong công việc.