Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở lý luận của khóa luận 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Các công trình trên thế giới Nghiên cứu về việc giáo dục kỹ năng tự bảo vệ cho trẻ mẫu giáo được đề cập đến theo 2 hướng nghiên cứu.
* Hướng 1: Nghiên cứu kỹ năng tự bảo vệ trong chương trình chăm sóc và giáo dục trẻ mầm non Theo hướng này, kỹ năng tự bảo vệ được coi là một trong những kỹ năng sống cần thiết cho trẻ, đây là một nhiệm vụ quan trọng trong chương trình giáo dục trẻ ở các nước có nền giáo dục tiên tiến trên thế giới như Anh, Mỹ, Australia, Nhật bản, Hàn Quốc, Trung Quốc… Nội dung giáo dục kỹ năng tự bảo vệ cho trẻ được thực hiện theo các độ tuổi khác nhau từ lứa tuổi mầm non cho đến các bậc học cao hơn. Quan điểm dạy trẻ em nói chung và kỹ năng tự bảo vệ nói riêng từ tuổi mầm non của các bậc cha mẹ, nhà giáo dục của các nước có đôi chút khác so với cách dạy truyền thống của nước ta. Có thể kể đến một số quan điểm giáo dục sau: - Giáo dục cho trẻ không chỉ kiến thức mà cả kỹ năng sống trong xã hội dựa vào năng lực (Competence-based societies). - Coi trọng tính tự lực của trẻ trong các hoạt động.
Ngay từ lứa tuổi mầm non, trẻ đã được rèn luyện chịu đựng trước những khó khăn và phải chủ động, tự lập sẵn sàng ứng phó với mọi biến cố có thể xảy ra. - Rèn kỹ năng tự bảo vệ cho trẻ thông qua nguyên tắc “học đi đôi với chơi”, khi tổ chức các hoạt động giáo dục luôn tạo cho trẻ cơ hội cho trẻ trải nghiệm thông qua các trò chơi vui vẻ, thoải mái. - Trẻ em được học cách sử dụng những vật nguy hiểm như: dao, kéo,… từ rất sớm. Không phải là né tránh những vật nguy hiểm mà trẻ được học cách sử dụng một cách an toàn để tránh nguy hiểm rủi ro.
Điều này giúp trẻ hiểu và làm chủ được cuộc sống, kiểm soát được các mối nguy hiểm có thể xảy ra với bản thân. Trong cuộc sống, đây là vấn đề mà sớm muộn gì trẻ cũng phải đối diện vì vậy trẻ không cần né tránh mà làm chủ được càng 14 sớm càng tốt. Vì thế đảm bảo an toàn cho trẻ không phải là người lớn loại bỏ những gì có thể gây nguy hiểm cho trẻ mà là dạy trẻ cách ứng xử phù hợp với những nguy cơ gây nguy hiểm cho bản thân, từ đó trẻ chủ động tạo ra môi trường an toàn cho bản thân. * Hướng 2: Kỹ năng tự bảo vệ được đề cập đến như là một vấn đề cấp thiết trong xã hội hiện nay.
Theo hướng này, kỹ năng tự bảo vệ được thể hiện trong các nghiên cứu, tài liệu tham khảo, các tổ chức, các chương trình, dự án, khóa học khác nhau. với mục đích nhằm giảm thiểu tai nạn rủi ro ở trẻ em nói chung và trẻ mầm non nói riêng. Ở Hoa Kỳ có rất nhiều trung tâm hỗ trợ đưa chương trình giáo dục kỹ năng tự bảo vệ vào quá trình chăm sóc giáo dục trẻ, trong đó có trung tâm tài nguyên quốc gia về sức khỏe và an toàn trong chăm sóc trẻ em và giáo dục sớm, viết tắt là “RNC” giúp nâng cao chất lượng chăm sóc giáo dục trẻ em và thúc đẩy các chương trình giáo dục sớm và chăm sóc trẻ em khỏe mạnh và an toàn. Trung tâm National Program for Playground Safety (viết tắt là NPPS), Trung tâm quốc tế Kidpower Around The World, Hoa Kỳ tổ chức và giảng dạy các hội thảo về việc giáo dục kỹ năng tự bảo vệ cho trẻ, chương trình dạy kỹ năng tự bảo vệ cho trẻ 3 – 10 tuổi.
Ngoài ra còn có các tổ chức quốc tế lớn như UNICEF, UNESCO, UFPA là những tổ chức đi đầu trong nghiên cứu, hỗ trợ, triển khai các chương trình bảo vệ trẻ em. Các chương trình đã và đang triển khai: Chiến dịch “Một triệu trẻ em an toàn hơn”, Chương trình quốc gia về chơi ngoài trời an toàn. Cuốn sách điện tử dạy kỹ năng " an toàn" cho trẻ nhằm trang bị cho trẻ chịu trách nhiệm về an toàn tình cảm và thể chất của trẻ, giúp trẻ tăng sự tự tin. Đây là những kỹ năng mà kéo dài suốt đời giúp trẻ em an toàn hơn trong các lớp học, công viên, sân chơi và phòng khách mỗi ngày trong các cộng đồng trên toàn thế giới.
Nhu cầu vận dụng kỹ năng sống trong đó có kỹ năng tự bảo vệ một cách trực tiếp hay gián tiếp được nhấn mạnh trong nhiều khuyến nghị mang tính quốc tế, bao gồm cả trong việc thực hiện Công ước Quyền trẻ em; trong Hội nghị quốc tế về dân số và phát triển… 1. Các công trình ở Việt Nam Ở Việt Nam đề cập đến vấn đề giáo dục kỹ năng tự bảo vệ cho trẻ theo 2 15 hướng * Hướng 1: Nghiên cứu kỹ năng tự bảo vệ như là một nội dung trong chương trình chăm sóc và giáo dục trẻ mầm non Theo hướng này, kỹ năng tự bảo vệ là một nội dung của phần giáo dục dinh dưỡng – sức khỏe trong chương trình Giáo dục mầm non ban hành theo quyết định của Bộ GDĐT từ tháng 7 năm 2009. Trong đó có một số các nghiên cứu về hành vi giáo dục sức khỏe cho trẻ mẫu giáo với mục đích giúp trẻ có những hành vi sức khỏe, thói quen lành mạnh, giữ gìn vệ sinh… để tự giữ gìn sức khỏe như: Tác giả Hoàng Thị Phương đã nghiên cứu các biện pháp giáo dục thói quen vệ sinh cho trẻ mầm non và được đưa vào giáo trình giảng dạy tại trường đại học đào tạo giáo viên mầm non nhằm giáo dục trẻ những thói quen lành mạnh cho trẻ, trẻ biết tự giữ gìn vệ sinh cá nhân để đảm sức khỏe cho bản thân góp phần nâng cao ý thức và kỹ năng tự bảo vệ cho trẻ.[22] Hướng 2: Giáo dục kỹ năng tự bảo vệ được đề cập đến như là một vấn đề cấp thiết hiện nay. Theo hướng này, kỹ năng tự bảo vệ được thể hiện trong các nghiên cứu, tài liệu tham khảo của một số tác giả sau: Luận văn thạc sĩ của tác giả Nguyễn Vũ Huyền Trân “Một số biện pháp rèn luyện kỹ năng tự bảo vệ cho trẻ 5 – 6 tuổi thông qua hoạt động khám phá môi trường xung quanh”, tác giả coi giáo dục kỹ năng tự bảo vệ là một phần của giáo dục kỹ năng sống, tác giả đã chỉ ra cơ sở lý luận của biện pháp rèn luyện kỹ năng tự bảo vệ, đánh giá thực trạng biện pháp rèn kỹ năng tự bảo vệ cũng như thực trạng kỹ năng tự bảo vệ của trẻ 5 – 6 tuổi và đề xuất 3 biện pháp rèn luyện kỹ năng tự bảo vệ cho trẻ.[28] Đề tài V2011-05 “Thực trạng giáo dục trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi nhận biết và phòng tránh nguy cơ không an toàn tại một số trường mầm non trên địa bàn Hà Nội” của Th.s Nguyễn Thị Thu Hà chủ nhiệm (năm 2012), đề tài đã chỉ ra được thực trạng giáo dục trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi nhận biết và phòng tránh một số nguy cơ không an toàn tại một số trường mầm non và đưa ra 5 biện pháp nhằm giúp giáo viên tổ chức giáo dục trẻ nội dung này đạt hiệu quả hơn.[7] Theo hướng này, kỹ năng tự bảo vệ còn được đề cập đến như là một giải pháp nhằm giảm thiểu mọi rủi ro, tai nạn cho trẻ em nói chung và trẻ mầm non nói 16 riêng.
Nội dung giáo dục kỹ năng tự bảo vệ được đề cập đến trong các ấn phẩm, sách, báo, tạp chí, mạng internet… do các tác giả Việt Nam tổng hợp từ những tài liệu nước ngoài. Tuy vậy, chỉ có một số cuốn truyện tranh viết về các nguy cơ thường gặp ở trẻ song đều là sách dịch từ nước ngoài (Trung Quốc) và phần lớn dành cho bậc tiểu học, do vậy phụ huynh và giáo viên mầm non chỉ dùng để tham khảo sau đó chuyển thể sang những nội dung gần gũi, phù hợp với lứa tuổi mầm non ở Việt Nam. Chỉ có một vài bộ phim hoạt hình về đề tài phòng tránh một số tai nạn nguy hiểm ở trẻ em, nhưng không đặc sắc và không gây ấn tượng với trẻ. Đề tài V2008 của viện Khoa học giáo dục Việt Nam do Th.s Bác sĩ Vũ Yến Khanh chủ nhiệm: “Một số tai nạn thương tích thường gặp ở trẻ em trong trường mầm non, nguyên nhân và giải pháp” đã nêu ra những tai nạn thương tích dễ xảy ra ở trường mầm non và những nguyên nhân gây ra tình trạng đáng tiếc đó, đồng thời đề xuất một số biện pháp nhằm hạn chế và loại bỏ những nguy cơ này.
Tuy nhiên những biện pháp Th.s Bác sĩ Vũ Yến Khanh đưa ra chủ yếu là từ phía người lớn cần phòng tránh tai nạn cho trẻ chứ chưa có biện pháp giúp trẻ chủ động nhận biết và phòng tránh những nguy cơ tai nạn, thương tích.[16] - Ngoài ra còn có các tổ chức, chương trình, các khóa học ở các cơ sở tư thục giáo dục kỹ năng tự bảo vệ cho trẻ như: Efcap, một số trường mầm non quốc tế ở các thành phố lớn như Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh. Như vậy, việc đảm bảo an toàn cho trẻ em nói chung và kỹ năng tự bảo vệ nói riêng là vấn đề được nhiều cá nhân và tổ chức quốc tế trong và ngoài nước quan tâm coi là một vấn đề cấp thiết trong xã hội hiện nay. Việt Nam cũng đã sớm nhận thức được tầm quan trọng của việc bảo vệ “Quyền trẻ em” cũng như sự cần thiết phải trang bị những kỹ năng tự bảo vệ cho trẻ. Tuy nhiên các nghiên cứu có liên quan đến mảng đề tài này chưa thực sự phong phú và mới chỉ tiếp cận đến một bộ phận người dân chủ yếu là giáo viên, cán bộ nghiên cứu.
Hiện nay, hiếm có công trình nghiên cứu về kỹ năng tự bảo vệ cho trẻ 4 – 5 tuổi, cũng như chưa có công trình nghiên cứu sử dụng hoạt động ngoài trời để rèn luyện kỹ năng tự bảo vệ cho trẻ 4 – 5 tuổi. Kỹ năng tự bảo vệ và quá trình rèn luyện kỹ năng tự bảo vệ của trẻ 4 – 5 tuổi 1. Khái niệm về “Rèn luyện kỹ năng tự bảo vệ” a.Khái niệm về “kỹ năng” 17 Cho đến nay, các tài liệu tâm lý học, giáo dục học, các sách báo có nhiều quan niệm khác nhau về kỹ năng.
