Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠT NHẸ HƠN QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ 1. KHÁI NIỆM VÀ Ý NGHĨA CỦA QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠT NHẸ HƠN QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Khái niệm và ý nghĩa của quyết định hình phạt Người đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội mà Bộ luật hình sự quy định là tội phạm thì phải chịu hậu quả pháp lý thể hiện trong việc Tòa án nhân dân nhân danh Nhà nước kết án người đã bị coi là có lỗi trong việc thực hiện tội phạm đó, còn người bị kết án phải chịu sự tác động về mặt pháp lý hình sự theo một trình tự, tố tụng riêng. Tuy nhiên, mục đích của hình phạt không chỉ nhằm trừng trị người phạm tội mà còn giáo dục họ trở thành người có ích cho xã hội, có ý thức tuân theo pháp luật và các quy tắc của cuộc sống xã hô ̣i chủ nghiã , ngăn ngừa họ phạm tội mới.
Đồng thời, góp phần tác động lớn đối với xã hội thông qua tác dụng tuyên truyền, phổ biến các quy định luật hình sự, tính nghiêm minh các phán quyết của Tòa án; từ đó tạo nên lòng tin của công dân đối với sự nghiêm minh của pháp chế, tính minh bạch và sự bình đẳng của pháp luật, sức mạnh và uy tín của cơ quan tư pháp, tính nhân đạo và dân chủ của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và sự tuân thủ, ý thức chấp hành pháp luật của người dân, cũng như chủ động cảnh giác, phòng ngừa các hành vi nguy hiểm cho xã hội. Nói một cách khác, đúng như PGS. Trịnh Quốc Toản đã viết: "Hình phạt là sự thống nhất giữa trừng trị và cải tạo, giáo dục… Chúng ta chỉ nói đến hình phạt khi có sự tồn tại của hai yếu tố đó" [41, tr. Trong Giáo trình Luật hình sự Việt Nam (Phần chung) của Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội thì: "Quyết định hình phạt là việc Tòa án lựa chọn loại hình phạt cụ thể (bao gồm hình phạt chính và có thể cả hình phạt bổ sung) với mức độ cụ thể trong phạm vi luật định để áp dụng đối với người phạm tội" [15, tr.
9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong Giáo trình Luật hình sự Việt Nam của Trường Đại học Luật Hà Nội và theo PGS. Lê Văn Đệ trong bài Định tội danh và quyết định hình phạt trong luật hình sự Việt Nam thì: "Quyết định hình phạt là sự lựa chọn loại hình phạt và xác định mức hình phạt cụ thể trong phạm vi luật định để áp dụng đối với người phạm tội cụ thể" [10, tr. Các khái niệm nêu trên đều thể hiện quyết định hình phạt là việc Tòa án lựa chọn loại hình phạt (bao gồm hình phạt chính và có thể cả hình phạt bổ sung) và mức hình phạt cụ thể theo quy định luật hình sự để áp dụng đối với người đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội và có lỗi trong việc phạm tội. Quyết định hình phạt đối với hình phạt chính chỉ đặt ra trong trường hợp Tòa án phán quyết đối với người phạm tội phải chịu trách nhiệm hình sự và cần thiết phải áp dụng hình phạt nhằm trừng trị, cải tạo và giáo dục họ; đồng thời, Tòa án có thể lựa chọn loại và mức hình phạt cụ thể; cũng có thể chỉ là việc Tòa án chọn loại hoặc chọn mức hình phạt cụ thể trong trường hợp khung hình phạt quy định loại hình phạt nhất định.
Quyết định hình phạt đối với hình phạt bổ sung là việc lựa chọn hình phạt bổ sung (có thể là một hoặc nhiều loại) và xác định mức hình phạt đã được quy định nhằm hỗ trợ cho hình phạt chính mới bảo đảm đầy đủ mục đích hình phạt đối với người phạm tội. Với ý nghĩa đó, quyết định hình phạt chính được coi là nội dung cơ bản của quyết định hình phạt và quyết định bản chất của khái niệm quyết định hình phạt. Tuy nhiên, quyết định hình phạt trong Giáo trình Luật hình sự Việt Nam của Trường Đại học Luật Hà Nội còn được hiểu theo nghĩa rộng hơn đó là: Quyết định hình phạt là tổng hợp các hoạt động của Tòa án trong việc xác định người phạm tội có được miễn trách nhiệm hình sự hay miễn hình phạt hay không, xác định khung hình phạt, loại và mức hình phạt cụ thể trong phạm vi khung hình phạt cụ thể hoặc dưới đó [43, tr. Trong Giáo trình kỹ năng xét xử vụ án hình sự của Học viện Tư pháp định nghĩa: 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Quyết định hình phạt là một giai đoạn, một nội dung của áp dụng pháp luật hình sự thể hiện ở việc Tòa án lựa chọn loại và mức hình phạt cụ thể được quy định trong điều luật (khoản điều luật) theo một thủ tục nhất định để áp dụng đối với người phạm tội thể hiện trong bản án buộc tội [14, tr.
Quyết định hình phạt là hoạt động tư duy của Hội đồng xét xử ngay sau khi đã xác định tội danh đối với hành vi phạm tội, nếu định tội là tiền đề, là cơ sở cho việc quyết định hình phạt, thì quyết định hình phạt là kết quả cuối cùng của hoạt động xét xử. Quyết định hình phạt chính xác có ý nghĩa rất quan trọng đối với hoạt động xét xử của Tòa án. Để quyết định hình phạt chính xác, đúng pháp luật, ngoài việc định tội chính xác, Tòa án còn phải tuân theo những nguyên tắc, những căn cứ về quyết định hình phạt đã được quy định trong Bộ luật hình sự. Ngoài ra, Tòa án còn phải xem xét cân nhắc đến tình hình chính trị, kinh tế, xã hội của từng địa phương, yêu cầu của việc đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm và các yếu tố khác có liên quan đến việc quyết định hình phạt.
Tóm lại, từ những phân tích nêu trên, theo học viên có thể đưa ra khái niệm đang nghiên cứu như sau: Quyết định hình phạt là hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật của Tòa án do Hội đồng xét xử thực hiện căn cứ vào các quy định của pháp luật hình sự và dựa trên những nguyên tắc nhất định, được thực hiện tùy thuộc vào từng trường hợp để xác định loại hình phạt và mức hình phạt cụ thể áp dụng cho bị cáo phạm tội cụ thể hoặc miễn hình phạt cho người đó theo quy định của Bộ luật hình sự phù hợp với tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội. Quyết định hình phạt trong luật hình sự Việt Nam có những đặc điểm cơ bản và ý nghĩa như sau: Thứ nhất, quyết định hình phạt có căn cứ, đúng pháp luật, công minh là tiền đề, điều kiện để đạt được mục đích của hình phạt được quy định tại Điều 27 Bộ luật hình sự: 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hình phạt không chỉ nhằm trừng trị người phạm tội mà còn giáo dục họ trở thành người có ích cho xã hội, có ý thức tuân theo pháp luật và các quy tắc của cuộc sống xã hội chủ nghĩa, ngăn ngừa họ phạm tội mới. Hình phạt còn nhằm giáo dục người khác tôn trọng pháp luật, đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm [23]. Khi quyết định hình phạt, Tòa án phải hướng tới mục đích của hình phạt mà mình đã tuyên trong bản án phải đảm bảo hiệu quả và hài hòa giữa "trừng trị" và "cải tạo, giáo dục", nếu hình phạt được áp đặt cho một trong những mục đích nào đó sẽ làm ảnh hưởng các mục đích khác, sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu quả và mục đích đầy đủ của hình phạt.
Trường hợp coi nhẹ tính trừng trị của hình phạt thì có thể dẫn đến hình phạt quá nhẹ, không tương xứng với tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, làm giảm tính răn đe, giáo dục đối với người phạm tội, làm lung lay niềm tin của người dân và của phần lớn những người trực tiếp tham gia công tác đấu tranh phòng chống tội phạm. Ngược lại, nếu coi nhẹ tính nhân đạo, tính giáo dục sẽ tạo ra quyết định hình phạt nghiêm khắc dẫn đến tâm lý tiêu cực, phản giáo dục và khó cải tạo đối với người phạm tội. Do vậy, bản án của Tòa án quyết định hình phạt đảm bảo tính nhân đạo, công minh và đúng pháp luật sẽ đạt được mục đích của hình phạt đối với người phạm tội. Thứ hai, quyết định hình phạt đúng đắn sẽ có ý nghĩa nâng cao hiệu quả của hình phạt vì hậu quả tiêu cực do quyết định hình phạt tạo ra càng nhỏ thì hiệu quả của hình phạt càng cao, ngược lại quyết định hình phạt đưa đến hậu quả tiêu cực thì hiệu quả của hình phạt càng thấp.
Mục đích của hình phạt đảm bảo hiệu quả nếu Tòa án quyết định hình phạt có thể tiết kiệm đến mức thấp nhất yếu tố trấn áp về hình sự khi sử dụng các biện pháp cưỡng chế của Nhà nước được quy định trong pháp luật hình sự. Thứ ba, quyết định hình phạt là một hoạt động tư duy mang tính pháp lý nghiêm minh, chặt chẽ nhưng nhân văn của Hội đồng xét xử trên cơ sở xem 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xét toàn diện, đầy đủ những chứng cứ, tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, điều kiện, hoàn cảnh và nhân thân của người phạm tội, cũng như điều kiện kinh tế - chính trị và xã hội và yêu cầu đấu tranh phòng chống tội phạm của mỗi địa phương. Hiệu quả cao của pháp luật hình sự đạt được không phải là bằng sự mở rộng phạm vi áp dụng hoặc tăng nặng hình phạt, mà phải bằng việc phân hóa tối đa trách nhiệm hình sự và bảo đảm hoàn toàn nguyên tắc không tránh khỏi trách nhiệm hình sự. Tội phạm hóa những hành vi nguy hiểm cho xã hội và quyết định hình phạt đối với những người gây ra tội phạm cũng làm ảnh hưởng tiêu cực nhiề u đối với Nhà nước về nhiều mặt, do vậy, rất cần thiết phải giảm nhẹ sự trấn áp về hình sự đối với bị cáo, cũng như sự cần thiết của việc kết hợp với tính nhân văn và nguyên tắ c xã hô ̣i chủ nghiã .