CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUYỀN ƯU ĐÃI XÃ HỘI CỦA CÔNG DÂN 1. Khái niệm và đặc điểm quyền ưu đãi xã hội của công dân 1. Khái niệm quyền ưu đãi xã hội của công dân Sự tồn tại và phát triển của mỗi cá nhân gắn liền với sự tồn tại và phát triển của cộng đồng. Cộng đồng cơ bản và vững chắc nhất là gia đình, trên nữa là bộ lạc, dòng họ, thôn, xóm, làng, bản, xã/phường, quận/huyện, tỉnh/thành phố và quốc gia.
Do vậy, các cá nhân phải có trách nhiệm, nghĩa vụ loan toan, gánh vác các công việc của cộng đồng nơi mình sinh sống. Có cá nhân đóng góp nhiều sức lực, của cải, thành tích cho cộng đồng, có cá nhân đóng góp ít. Công việc chung của cộng đồng thường gồm hai loại: một là sự nghiệp chiến đấu để bảo vệ cộng đồng; hai là sự nghiệp kiến thiết, xây dựng và phát triển cộng đồng. Trong quá trình lo toan cho công việc chung của cộng đồng, có nhiều cá nhân và gia đình của họ đã tình nguyện, chấp nhận hy sinh tính mạng, bị thương tật, bệnh tật hoặc bị tàn phá hết cơ sở vật chất, của cải, không thể phục hồi được cuộc sống bình thường.
Đây chính là những đối tượng được cộng đồng hết sức quan tâm, chăm sóc. Tuỳ theo đặc điểm của từng cộng đồng và truyền thống của cộng đồng, những người đó và gia đình họ có thể được thưởng công LUAN VAN CHAT LUONG download7 : add luanvanchat@agmail.com xứng đáng ngay sau khi hoàn thành công việc hoặc có thể được chăm sóc, nuôi dưỡng, giúp đỡ trong suốt cuộc đời sau này. Họ chính là những người có công với cộng đồng. Bản thân những người có công là những cá nhân công dân bình thường, làm công việc của cộng đồng, tự coi đó là trách nhiệm, nghĩa vụ với cộng đồng mình nơi sinh sống.
Họ không bao giờ kể công, đòi hỏi cộng đồng phải báo nghĩa. Nhưng cộng đồng đời đời nhớ ơn họ và có những hoạt động “đền ơn đáp nghĩa” cụ thể, nhất định tuỳ thuộc vào điều kiện chính trị- kinh tế- xã hội. Những người có công được cộng đồng dành cho những quyền ưu đãi cụ thể trong nhiều lĩnh vực của cuộc sống. Đó không phải là sự trả công, mà là sự “đền ơn đáp nghĩa” của cộng đồng đối với bản thân người có công và gia đình họ.
Ưu đãi dành cho người có công- những người có công lao, cống hiến đặc biệt với đất nước, với cộng đồng, là sự phản ánh trách nhiệm của Nhà nước, của cộng đồng xã hội, là sự đãi ngộ đặc biệt, được ưu tiên hơn mức bình thường. Đó có thể là sự ưu tiên về đời sống vật chất, có thể là sự ưu tiên về đời sống văn hoá, tinh thần. Theo quan điểm của kinh tế học thì đây là hoạt động phân phối lại của cải vật chất của xã hội. Tuy nhiên, sự phân phối này không căn cứ vào kết quả lao động của mỗi người đã đóng góp, cống hiến để trả công.
Ở điều kiện nước ta, sau khi cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công, Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã lãnh đạo toàn thể nhân dân ta trường kỳ kháng chiến chống quân Pháp, Mỹ xâm lược. Đây là những cuộc chiến tranh nhân dân tổng lực- toàn dân, toàn diện và lâu dài, ác liệt. Cả dân tộc Việt Nam đứng lên chống kẻ thù xâm lược, ở mặt trận tiền phương thì cán bộ, chiến sĩ đối mặt với quân thù ngoại xâm, ở mặt trận hậu phương thì nhân dân tăng gia sản xuất, chống giặc đói, cung cấp lương thực, quân trang, vũ khí cho tiền phương. Hàng vạn, hàng triệu người tham gia vào bộ đội, du kích đánh giặc giữ làng, LUAN VAN CHAT LUONG download8 : add luanvanchat@agmail.com xung phong vào lực lượng thanh niên xung phong.
Tất cả cho chiến thắng, cho độc lập, tự do của Tổ Quốc. Trong các cuộc kháng chiến đó, hàng triệu người con ưu tú của dân tộc Việt Nam đã ngã xuống, hy sinh xương máu; hàng triệu người suốt đời bị ốm đau, bệnh tật hoặc thương tật trên mình, hàng vạn người bị nhiễm chất độc hoá học…, nhiều gia đình tham gia đóng góp của cải vật chất và sức lực cho công cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, bảo vệ và xây dựng Tổ quốc. Họ là những người có công với cách mạng. Ban chỉ đạo Tổng kết chiến tranh trực thuộc Bộ Chính trị đã sơ bộ nêu lên những tổn thất mất mát nhưng đầy vinh quang trong hai cuộc chiến tranh chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược: “- 1.000 con em các dân tộc đã chiến đấu hy sinh vì sự nghiệp giải phóng dân tộc.000 thương binh (thực tế chiến tranh số người bị thương trong chiến đấu rất lớn- thường chiếm xấp xỉ 3-4/1 phần so với hy sinh), số liệu thống kê chỉ tính số đã xếp hạng thương tật và được hưởng trợ cấp).000 người bị mất tích trong chiến đấu.000 người dân bị giết hại.000 người có công với cách mạng.269 Bà mẹ Việt Nam anh hùng.119 đơn vị anh hùng (trong đó có 576 đơn vị dân quân tự vệ và 1.241 Anh hùng lực lượng vũ trang).
- 163 tập thể anh hùng. - 267 Anh hùng lao động. Chiến tranh cũng đã để lại hậu quả nặng nề.000 người tàn tật.000 người bị nhiễm chất độc hóa học. LUAN VAN CHAT LUONG download9 : add luanvanchat@agmail.000 trẻ em bị dị dạng” [22; tr582].
Sau cuộc chiến tranh bảo vệ biên giới phía Tây Nam và phía Bắc, cũng có hàng chục vạn người hy sinh, bị thương tật, bị mắc bệnh tật suốt đời. Đây là những mất mát vô cùng lớn lao mà dân tộc ta đã phải gánh chịu để bảo vệ non sông đất nước, đánh đuổi kẻ thù xâm lược. Nhìn dưới góc độ văn hoá, truyền thống, người Việt ta luôn luôn coi trọng đạo lý và nhân nghĩa, có truyền thống “tương thân tương ái”, “đền ơn đáp nghĩa”, “ăn quả nhớ kẻ trồng cây”, “uống nước nhớ nguồn”… Cuộc sống “đồng cam cộng khổ”, “lá lành đùm lá rách” đã có tự bao giờ. Tình cảm “bầu ơi thương lấy bí cùng, tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn”, “nhiễu điều phủ lấy giá gương, người trong một nước phải thương nhau cùng…” là những nét đẹp của tâm hồn người Việt, của tâm lý cộng đồng các dân tộc Việt Nam.
Kế thừa và phát huy truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, “đền ơn đáp nghĩa” của dân tộc, Bác Hồ, Đảng và Nhà nước ta đặc biệt quan tâm đến ưu đãi xã hội, đến việc chăm sóc, nuôi dưỡng, động viên người có công với đất nước và gia đình họ. Trong thư gửi Ban Thường trực của Ban Tổ chức ngày “thương binh toàn quốc” (tháng 7/1947), Bác Hồ viết: “…Thương binh là những người đã hy sinh gia đình, hy sinh xương máu để bảo vệ Tổ quốc, bảo vệ đồng bào, vì lợi lợi ích của Tổ quốc, của đồng bào mà các đồng chí đó bị ốm yếu…” “… Vì vậy, Tổ quốc và đồng bào phải biết ơn, phải giúp đỡ những người con anh dũng ấy” [31]. Trong Bài nói chuyện tại Buổi lễ kỷ niệm 30 năm ngày thành lập Đảng (ngày 5/1/1960), Bác Hồ nói: “Máu đào của các liệt sĩ ấy đã làm cho lá cờ cách mạng thêm đỏ chói. Sự hy sinh anh dũng của các liệt sĩ đã chuẩn bị cho đất nước ta nở hoa độc lập, kết quả tự do.
Nhân dân ta đời đời ghi nhớ công ơn các liệt sĩ…”. LUAN VAN CHAT LUONG download10: add luanvanchat@agmail.com Ngay từ những ngày đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, Đảng và Nhà nước ta đã rất chú trọng đến ưu đãi xã hội thông qua việc ban hành nhiều văn bản, chính sách quy định việc giúp đỡ thương binh, bệnh binh, giải quyết những nhu cầu bức xúc khi chạy chữa vết thương, bệnh tật và các nhu cầu trong sinh hoạt hàng ngày…Bên cạnh đó, nhiều phong trào được nhân dân, đoàn thể, các tổ chức chính trị- xã hội phát động, phát triển mạnh mẽ ở hầu hết các địa phương thuộc vùng tự do như trợ giúp thương binh, bệnh binh, gia đình liệt sĩ làm nhà ở, giúp ruộng đất, giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi để thương binh, bệnh binh về làng có cuộc sống ổn định… Đến nay, ưu đãi xã hội trở thành một nhiệm vụ kinh tế- xã hội trọng tâm của Đảng và Nhà nước ta, nhiều phong trào “đền ơn đáp nghĩa”, “uống nước nhớ nguồn” được cộng đồng xã hội phát động và phát triển mạnh mẽ trên khắp cả nước với nhiều thành quả hết sức ấn tượng, đáng khích lệ, biểu dương. Ưu đãi xã hội đối với người có công với đất nước ra đời là tất yếu, phù hợp với những yêu cầu, đòi hỏi khách quan của đời sống xã hội ở nước ta. Ưu đãi xã hội thể hiện sự quan tâm, trách nhiệm của Nhà nước và cộng đồng đối với người có công và gia đình của họ.
Ưu đãi xã hội là sự “đền ơn đáp nghĩa” của cộng đồng, là sự phản ánh trách nhiệm của Nhà nước, là sự đãi ngộ, ưu tiên đặc biệt về đời sống vật chất, văn hoá, tinh thần đối với một số công dân có nhiều hy sinh, cống hiến với đất nước nhằm tạo mọi điều kiện, khả năng góp phần ổn định và nâng cao đời sống. Theo Từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học do Nhà xuất bản Đà Nẵng phát hành năm 2000 thì quyền là “1. Điều mà pháp luật hoặc xã hội công nhận cho được hưởng, được làm, được đòi hỏi. Những điều do địa vị hay chức vụ mà được làm (nói tổng quát)”.
LUAN VAN CHAT LUONG download11: add luanvanchat@agmail.com Cũng theo Từ điển tiếng Việt thông dụng do Như Ý chủ biên (Nhà xuất bản Giáo dục năm 1996) thì quyền “là thế, sức mạnh, trách nhiệm do pháp luật công nhận hoặc do địa vị xã hội đem lại”. Nhìn nhận dưới góc độ pháp lý thì quyền là khả năng của một chủ thể tự do lựa chọn hành động hoặc thụ hưởng những ưu đãi nhất định. Về khái niệm quyền con người, có nhiều quan điểm, trường phái khác nhau lý giải nội dung quyền con người. Có quan điểm cho rằng quyền con người là một đặc quyền tự nhiên không phụ thuộc và có từ khi xuất hiện loài người.
Quan điểm khác lại cho rằng con người là tổng hoà các mối quan hệ xã hội, quyền con người là phạm trù có tính lịch, là giá trị chung của nhân loại được hình thành trong cuộc đấu tranh giai cấp và được bổ sung trong quá trình phát triển. Chủ nghĩa Mác- Lê Nin cho rằng quyền con người vừa mang tính tự nhiên, vừa mang tính xã hội, vừa mang tính giai cấp, vừa mang tính nhân loại sâu sắc. Quyền con người là sự biện chứng giữa quyền tự nhiên và quyền xã hội.